سوڭعى ۋاقىتتا ساراپشىلار كوروناۆيرۋستىڭ بەتى قايتقاننان كەيىن دە ەكونوميكالىق داعدارىس ۇزاققا سوزىلادى دەگەن پىكىرگە باسىمدىق بەرە باستادى. سەبەبى قازاقستان ءتارىزدى دامۋشى ەلدەر پاندەميانى مۇنايدىڭ ارزانداۋىمەن, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قۇنسىزدانۋىمەن بىرگە قارسى الدى. ياعني, ءبىز سياقتى دامۋشى ەلدەر بيۋدجەتىنىڭ ۇشجاقتى سوققىدان ەس جيۋى وڭاي بولمايدى.
ساراپشىلار تاراپىنان قىتايدان شىققان ەپيدەميا, وپەك, اقش-تىڭ كەلىسىمگە كەلە الماۋى سىندى فاكتورلار مۇناي باعاسىنا اسەر ەتەتىنى تالاي رەت ەسكەرتىلدى. قولدانبالى ەكونوميكالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ (AERC) باسقارۋشى ديرەكتورى ولجاس تولەۋوۆ قازىر قور نارىعىنىڭ دامۋى تۋرالى پىكىر ايتۋ قيىن دەيدى. نارىق قازىر بەلگىسىزدىك جاعدايىندا تۇر. بۇل فاكتور ۇمىتتەنۋگە نەمەسە ءپوزيتيۆتى پىكىر بىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. ء«بىر كۇن بۇرىن اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ ەپيدەميا كەزىندە الەۋمەتتىك قاشىقتىق قاجەت ەكەنىن ايتقاننان اقش بيرجالارىنداعى باعا 12%-عا تومەندەدى. ايتپاقشى, وتكەن بەيسەنبىگە قاراعاندا ەڭ ۇلكەن قۇلدىراۋ ورىن الدى. بۇل ءوز كەزەگىندە 1987 جىلدىڭ 19 قازانىنان باستاپ ەڭ ناشار ساۋدا كۇنى بولدى, سول كەزدەگى قور يندەكستەرى 20-22% تومەندەدى», دەدى ول.
مۇناي ارزانداپ, دوللار قىمباتتاعانىن ءۇش كۇن سىرتتان باقىلاعان ۇلتتىق بانك ءتورتىنشى كۇنى تەڭگەنى قولدان قولداي بەرۋ نيەتىنەن باس تارتتى. ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءاليا مولدابەكوۆا ايىرباستاۋ باعامىن بۇرىنعى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ مەملەكەتتىڭ ۆاليۋتالىق رەزەرۆىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋىنە, دوللارلانۋعا, وتىمدىلىك داعدارىسىنا جانە ەكونوميكاداعى جاعدايدىڭ ودان سايىن ناشارلاۋىنا اپاراتىنىن اشىق مويىندادى. قازاقستان قور بيرجاسىنداعى ساۋدا-ساتتىق ناتيجەسىندە دوللاردىڭ رەسمي باعامى قازىر 1 اقش دوللارىنا شاققاندا – 435,73 تەڭگە. ياعني, ەكى كۇندە ۇلتتىق ۆاليۋتا 30 تەڭگەدەن استامعا السىرەدى. بۇل ۇلتتىق بانك بەلگىلەنگەن مولشەرلەمەدەن رەسمي تۇردە باس تارتقاننان بەرگى ەڭ تومەن جاعداي. قالاي بولعاندا دا, قارجىلىق تۇراقتىلىققا قاتەر تونگەن جاعدايدا ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ اۋىتقۋىن تۇزەتۋ قۇقىعى ۇلتتىق بانكتىڭ قولىندا.
ۇلتتىق بانكتىڭ سىرتتاي باقىلاۋى عانا ەمەس, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا الىنعان ارەكەتتەردىڭ 80 پايىزى قور نارىعىن, تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ قىمباتتاۋىن توقتاتا المايتىنى سەزىلىپ قالدى. ماماندار پاندەميا جانە مۇناي نارىعىنداعى باعا اراسىنداعى تەكەتىرەس بيرجالاردى ءبىر اپتادان ارتىق جابۋعا شاماسى جەتەتىنىن ەسكەرتىپ جاتىر. قور بيرجاسى 2 ساعاتقا قالعىپ كەتكەن 17 ناۋرىز كۇنى تاڭەرتەڭ قازاقستاندا اقش دوللارى 410 تەڭگەدەن 440 تەڭگەگە دەيىن وسكەنىن ءبارىمىز كوردىك. سول كۇنى ارادا 2 ساعات وتكەندە ايىرباستاۋ پۋنكتتەرى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ارچين گاليمباەۆ كوپشىلىك الدىنا شىعىپ, KASE اشىلۋ ساتىنە ايىرباستاۋ باعامى 410 جانە ودان دا جوعارى بولعانىن, 10:15-تەن 12:00-گە دەيىن قازاقستاننىڭ ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىندە باعامنىڭ قاي دەڭگەيدە بولاتىنى تۋرالى تۇسىنىك بولماعاندىقتان تەڭگە قۇلدىراپ كەتكەنىن ايتىپ بەردى. بانكتەر اراسىندا مامىلەلەر سودان كەيىن عانا باستالىپ, باعا قالىپقا ءتۇسىپتى.
وتاندىق ساراپشى اندرەي كوچەتكوۆ قازىر قور نارىقتارىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى كوروناۆيرۋس ەمەس, قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعى, ءبىرىنشى كەزەكتە وسىعان نازار اۋدارۋ قاجەت دەيدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, مۇناي باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ەنەرگەتيكا نارىعىنداعى ۇسىنىس پەن سۇرانىس دەڭگەيىن تەڭەستىرۋ كەرەك. سەبەبى ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ جاساۋعا ءتيىس رەفورماسىنا قاراي باعا وزگەرەدى. ول ءوسسىن دەسەك, تەك حالىقارالىق نارىققا شىعاتىن مۇناي كولەمىن ازايتۋعا ءتيىس ەكەنبىز. قازىر نارىقتاعى ۇسىنىس سۇرانىستان تاۋلىگىنە ءبىر ميلليون باررەلگە كوپ. بۇل نارىقتاعى ونسىز دا تۇراقسىز جاعدايدى ۋشىقتىرىپ جىبەردى. سالدارىنان ينۆەستورلاردا ۇرەي پايدا بولىپ, دۇربەلەڭ تۋدى.
ماكروەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراعاندا بىزگە ءبىر ساتتىك نە قىسقا مەرزىمدە مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەگەنى ماڭىزدى ەمەس. ساراپشىلار ەكونوميكالىق اگەنتتەر مەن بيلىك ورگاندارىنىڭ ارەكەتتەرى ەكونوميكاداعى داعدارىستىق قۇبىلىستاردىڭ كوبەيۋىنە الىپ كەلگەنىن ايتىپ جاتىر. «قازىر قور نارىعى تەك كوروناۆيرۋس نەمەسە ارزان مۇناي عانا ەمەس, اقپاراتتىق سوعىستىڭ قىسىمىندا قالدى. سوندىقتان, ىشكى نارىق وسى ءۇش كۇشتىڭ اسەرىن ءالى ۇزاققا دەيىن سەزەتىن بولادى», دەيدى ا.كوچەتكوۆ.
تەڭگە بيۋدجەت ءۇشىن سالىستىرمالى تۇردە ىڭعايلى دەپ ەسەپتەلگەن دەڭگەيگە دەيىن السىرەيدى. ونىڭ قانداي دەڭگەي ەكەنى دە ازىرگە بەلگىسىز. مۇناي وندىرۋشىلەردىڭ قولىندا وندىرىلگەن ارتىق مۇنايدى ساقتاپ قويۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنولوگيا جەتكىلىكتى, بۇل باعانىڭ كەنەتتەن قىمباتتاپ كەتۋىنە جول بەرمەيدى. «كوروناۆيرۋستىڭ الەمدىك ءىجو-گە اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. الايدا ىندەتتىڭ بەتى قايتا باستاعانىن, ونىڭ تارالۋ اۋماعى تارىلىپ كەلە جاتقانىن بايقاپ وتىرمىز. بىراق ىشكى نارىقتا ىندەتكە قاتىستى فەيك-اقپاراتتاردى جەكە مۇددەسىنە پايدالانىپ قالعىسى كەلەتىندەر بار. بۇل دامۋشى ەلدەر ۆاليۋتاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا اسەر ەتەدى. ونىڭ قاتارىندا قازاقستان دا بار», دەيدى ا.كوچەتكوۆ.
قارجىگەر جاراس احمەتوۆ سۇرانىس پەن ۇسىنىس اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك قالىپتاسقانشا ءبىزدىڭ ۆاليۋتا السىرەيتىنىن تىلگە تيەك ەتىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, تەڭگەنىڭ نارىقتاعى قۇنى قانشا بولادى دەگەن ساۋالعا قازىر ۇلتتىق بانكتىڭ ءوزى جاۋاپ بەرە المايدى. «تەڭگەگە دەگەن سۇرانىسقا شوب-تىڭ دامۋى, ءىجو اسەر ەتەدى. مۇنىمەن قوسا سىرتقى جانە ىشكى فاكتورلاردىڭ ىقپالى باسىم. تەڭگە ءبىز ويلاعان دەڭگەيدەن دە تومەن قۇلدىراپ كەتپەۋ ءۇشىن ىشكى ءوندىرىستىڭ كۇرەتامىرىنا قان جۇگىرتۋدى بۇگىننەن باستاپ ويلاۋ كەرەك. سونىمەن قاتار ىشكى نارىقتىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن كوتەرۋ دە ماڭىزدى فاكتور», دەيدى ول.
ساراپشى-قارجىگەر ءانۋار ۇشباەۆ ءاربىر جاڭا داعدارىسقا ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قيىندىقتاردىڭ الدىن الا ەسكەرىلمەگەنى سەبەپ بولىپ جاتقانىن ايتتى. ول ۇلتتىق ۆاليۋتا رەسەيلىك ۆاليۋتا باعامىنا سايكەس بولادى دەيدى: «جۇيەلى ماڭىزى جوق جانە نەگىزگى اكتيۆتەرى مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارداعى بەس-التى قارجى ينستيتۋتىن قىسقارتۋ قيسىندى قادام بولار ەدى. ولار تەڭگەگە قاۋىپ توندىرەدى. سوندىقتان بانك وسى قارجى ينستيتۋتتارىنداعى اقشا نارىققا اسەر ەتپەۋى ءۇشىن مولشەرمەنى كوتەردى».
ءا.ۇشباەۆ ۇلتتىق بانك ۆاليۋتا نارىعىن قالىپتاستىرۋدا وتە ءتيىمدى قۇرالدارعا يە ەكەنىنە سەنىمدى. «ۇلتتىق بانكتىڭ الدىنا قانداي ماقساتتار قويىلىپ وتىرعانى تۋرالى جان-جاقتى ايتىلدى. قازىر بىرقاتار ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلار تەڭگەگە قىسىم جاساپ جاتىر. سوندىقتان قازاقستاندىق ۆاليۋتا كەز كەلگەن جاعدايدا مەملەكەتتىڭ قولداۋى بولماسا, السىرەي بەرەدى. الداعى ۋاقىتتا ۇلتتىق بانكتىڭ قارجىلىق-ەكونوميكالىق ساياساتىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك», دەيدى ول.
كارانتيندەگى قازاقستاننىڭ قور جانە قارجى نارىعى تەك كوروناۆيرۋس پەن ارزان مۇنايدىڭ عانا ەمەس, اقپاراتتىق سوعىستىڭ قىسىمىندا قالعانى سەزىلە باستادى. سوڭعىسى ۇكىمەتتىڭ جانە وسى تاقىرىپتىڭ اق-قاراسىن اجىراتا الاتىن كاسىبي مودەراتورلاردىڭ بىلىكتىلىگىنە تاۋەلدى بولىپ تۇر. ەل تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن دۇرىس شەشىمدەر سول كەزدە عانا قابىلدانادى.
الماتى