ەلىمىزدە زاڭدى تۇردە تىركەلىپ, رەسمي جۇمىس ىستەپ كەلگەن بىردەن-ءبىر ۇيىم قازاقستان زەرگەرلەر ليگاسى ەندى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا جۇمىس ىستەمەك. ءبىزدىڭ تاراپ بۇل ۇيىمعا تەڭ قۇرىلتايشى دەڭگەيىندە, ال قالعان ەلدەر مۇشە رەتىندە ەنىپ وتىر. وسى كەلىسىمنىڭ ناتيجەسىندە ەاەو ەلدەرىندە دايىندالعان زەرگەرلىك بۇيىمدار بىرىڭعاي برەندپەن ساتىلادى.
وسىعان دەيىن ەاەو-عا مۇشە بەس ەلدە زەرگەرلىك بۇيىمداردى سىناۋ مەن برەندتەۋدى مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ ءارتۇرلى جۇيەلەرى بولعان. قىرعىزستاندا, بەلارۋستە جانە رەسەيدە قارجى مينيسترلىكتەرى, ال قازاقستان مەن ارمەنيادا جەكە ۇيىمدار اينالىستى. سالانىڭ قۇقىقتىق رەتتەلۋى دە ايتارلىقتاي وزگەشە بولعان. بىرىندە جالعان زەرگەرلىك بۇيىمدار ءۇشىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلسا, ەندى بىرىندە جازا اكىمشىلىك ايىپپۇل تولەۋمەن عانا شەكتەلدى. مۇنىڭ الدىندا, 2019 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا وداققا مۇشە بەس مەملەكەت زەرگەرلىك بۇيىمداردى سىناۋ مەن برەندتەۋ تۋرالى ورتاق كەلىسىمگە كەلگەن بولاتىن. ەۋرازيا ەكونوميكالىق كوميسسيا القاسىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى تيگران ساركيسيان بۇل شەشىمگە «ەۋرازيالىق برەندتى قالىپتاستىرۋدىڭ العاشقى قادامى» دەپ باعا بەرگەن.
بۇگىنگى تاڭدا ەاەو ەلدەرىنىڭ الەمدىك زەرگەرلىك بۇيىمدار نارىعىنداعى ۇلەسى 1 پايىزعا جەتپەيدى. ءاربىر ەل دەربەس شەشىم قابىلداپ, كولەڭكەلى كاسىپتىڭ شىرماۋىنان شىعا الماي قالعان. سالانىڭ دامۋىنا كومەكتەسەتىن كەز كەلگەن مۇمكىندىكتىڭ جالىنا جارماسا كەتەتىن ەاەو زەرگەرلەرى بۇل كەلىسىمدى دە ورىنداۋعا تاس-ءتۇيىن دايىن ەكەن.
ەاەو – الماز وندىرىسىندە كوشباسشى
رەسەي الەمدەگى المازدىڭ 30 پايىزىن وندىرەدى. قىرعىز اعايىنداردىڭ دا شيكىزاتتىق مۇمكىندىگى وسال ەمەس. الايدا, ەاەو بويىنشا الماز ەكسپورتى تازارتىلىپ, بەدەرلەنگەن الماز ەكسپورتىنا قاراعاندا 50 ەسە تومەن, ەاەو الەمدىك زەرگەرلىك بۇيىمدار نارىعىنداعى ۇلەسى 1 پايىزدان از ەكەن. سوندىقتان الداعى ونجىلدىقتا بۇل كورسەتكىشتى تىم بولماسا 10-15 پايىزعا كوتەرۋ جوسپارلانعان.
ساراپشىلار المازدى وندىرۋدەن تۇسەتىن پايدا – 15-20 پايىز, كەسىپ-بەدەرلەۋدەن تۇسەتىن پايدا – 5 پايىز, ال گاۋھار تاستارمەن كومكەرىلگەن زەرگەرلىك بۇيىمداردان تۇسەتىن پايدا 100 پايىز ەكەنىن ايتادى.
ەاەو ەلدەرى المازدى كەسۋ, بەدەرلەۋ جاعىنان الەمدىك نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى بولعانمەن, الەمدىك ەكسپورتتاعى ۇلەسى 1 پايىزعا دا جەتپەيتىنىن جوعارىدا ايتتىق. ءبىزدىڭ ونىمدەرمەن سالىستىرعاندا ءۇندىستاننىڭ گاۋھار تاستارى الەمدىك نارىقتا بىرنەشە ەسە قىمبات. الەمدىك نارىقتا ماركەتينگ جوق جانە ساۋدا, جارناما كومپانيالارى ەاەو ەلدەرىندە دايىندالعان زەرگەرلىك بۇيىمداردى جارنامالاۋعا دا, ساۋدالاۋعا دا قۇلىقتى ەمەس, ەكىنشى تاراپ تا تانىلا قويۋعا ىقىلاس تانىتا قويماعان. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ بۇل ماسەلەگە مايشاممەن قاراپ, وتە قىسقا مەرزىمدە ورتاق مامىلەگە كەلۋىنىڭ باستى سەبەبى دە وسى.
كەلىسىمگە قول قويىلعاننان كەيىن بىرىڭعاي ەۋرازيالىق برەندتەگى زەرگەرلىك بۇيىمداردىڭ ەكسپورتى 1,3 ملرد دوللارعا دەيىن ارتادى دەگەن ءۇمىت بار. ەۋرازيالىق بەستىكتىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ مۇمكىندىگى بۇعان ىقپال ەتەتىنىن ساراپشىلار دا ايتىپ وتىر: رەسەي الەمدىك الماز ءوندىرىسىنىڭ 30 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى, قازاقستان قىمبات مەتالداردى قوسپالاردان تازارتادى, قىرعىزستان وڭدەۋمەن اينالىسادى. بەلارۋستىڭ وندىرىستىك قۋاتى جاقسى, ارمەنيا كسرو كەزىنەن-اق اسىل تاستاردى كەسۋ, بەدەرلەۋ مەكتەبىمەن تانىمال. بۇل ازىرگە ناقتىلانعان سالالار عانا. تەك وسى باعىت بويىنشا جۇزدەگەن جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بار دەيدى ساراپشىلار.
قازاقستان زەرگەرلەر ليگاسىنىڭ جەتەكشىسى قايسار جۇماعاليەۆ بىزگە ءۇشىنشى ەلدەردىڭ نارىعىنا شىعۋعا دايىندىقتىڭ سوڭعى نۇكتەسى اقپان ايىنىڭ سوڭىندا قويىلاتىنىن ايتتى. شتاب-پاتەرى استاناداعى حالىقارالىق قارجى ورتالىعىندا ورنالاسىپ, حالىقارالىق زاڭدارمەن جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمعا قازاقستان قۇرىلتايشى رەتىندە, ارمەنيا, قىرعىزستان, بەلارۋس جانە رەسەي زەرگەرلەرى مۇشە مەملەكەتتەر بولىپ ەنگەن.
ق.جۇماعاليەۆپەن اڭگىمە بارىسىندا التىن بۇيىمدار نارىعىن زەرتتەۋ قۇزىرەتى وسى ۇيىمعا جۇكتەلەتىنىن بىلدىك. جۇمىسىن ەندى عانا باستاپ جاتقان زەرگەرلەر بيۋروسى ازىرگە شەتەلدە ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر الۋعا, ساتىلىمداردى ۇيىمداستىرۋعا, ءۇي-جايلاردى جالعا الۋعا كومەكتەسەدى. «قازاقستاندىق زەرگەرلەردىڭ وزدەرى جاساعان بۇيىمداردى شەتەلدەردە ساتۋعا نەمەسە جارنامالاۋعا مۇمكىندىگى از. مۇنىڭ تاۋەكەلى دە جوعارى. بۇل ۇيىم قازاقستاندا شىعارىلعان زەرگەرلىك بۇيىمدارعا قانداي نارىقتا ورىن بارىن, قانداي سالىق پرەفەرەنتسيالارى بار ەكەنىن زەرتتەيدى», دەپ ءتۇسىندىردى ول.
ق.جۇماعاليەۆ زەرگەرلەر ليگاسىندا اشەكەيلەردى زاڭدى تۇردە ساتاتىن 380 كاسىپكەر تىركەلگەنىن, سالىق تولەۋدەن بولەك, ءار بۇيىمىنا سىناما پالاتاسىندا تاڭبا سالۋعا 135 تەڭگە جارنا تولەيتىنىن جەتكىزدى.
زەرگەرلىك بۇيىمداردىڭ تازا التىننان جاسالعانىن اجىراتۋ قيىن ەكەنىن ساراپشىلار تالاي رەت ەسكەرتكەن. زاڭعا سايكەس قازاقستاندا دايىندالعان زەرگەرلىك بۇيىمداردا بارىستىڭ باس سۋرەتى مەن «KZ» بەلگىسى مىندەتتى تۇردە بولۋى كەرەك. بىراق بىرىڭعاي ستاندارتى ءالى كۇنگە دەيىن بەكىتىلمەپتى. سوندىقتان «زەرگەرلىك بۇيىمدار نارىعىندا كونتراباندالىق ونىمدەرگە تۇبەگەيلى توسقاۋىل قويىلدى», دەۋگە نەگىز جوق. سەبەبى جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, يمپورت ونىمدەردىڭ 10 پايىزى زاڭ جولىمەن, 90 پايىزى كولەڭكەلى جولمەن كەلىپ جاتىر. قازاقستان – ەاەو مەن تمد اۋماعىندا باعالى مەتالدار اينالىمىنا قاتىستى زاڭبۇزۋشىلىقتار اكىمشىلىك ەمەس, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك بولىپ تابىلاتىن جالعىز مەملەكەت. بىراق زاڭدى كاسىپ يەلەرى كەيبىر كەدەرگىلەرگە قاراماي, زاڭنان دا اتتاماي, بيزنەس نىسانى رەتىندە تىركەلىپ, ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ, بارعا قاناعات دەپ كەلگەن.
«كولەڭكەلى» ونىم كوپ كەلەدى
ۇلتتىق ساراپتاما جانە سەرتيفيكاتتاۋ ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنشە, 2018-2019 جىلدار اراسىندا 100 مىڭ دانا زەرگەرلىك بۇيىم سىنالىپتى. بۇل وسى نارىق وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءبىر كاسىپكەردىڭ ءبىر ساپارىندا ەلگە الىپ كەلەتىن تاۋارىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى عانا.
ق.جۇماعاليەۆ تۇركيانىڭ التىن بازارىنا بارىپ, باعالى مەتالل الساڭىز, ءوزىنىڭ قالاعان سىناما بەلگىسىن قويىپ بەرەتىنىن ايتادى. سوندىقتان باعاسى ارزان, ساپاسى كۇماندى التىن بۇيىمدار ەلگە كيلولاپ ەمەس, قاپ-قابىمەن اكەلىنىپ جاتىر. ستاتيستيكا كوميتەتى 2017 جىلى قازاقستانعا – 43,6 ملن, 2018 جىلى – 37,9 ملن, 2019 جىلى – 47,4 ملن دوللاردىڭ زەرگەرلىك بۇيىمدارى سىرتتان اكەلىنگەنىن كورسەتەدى.
زەرگەرلىك بۇيىمداردى تاسىمالداۋدىڭ «كولەڭكەلى ارنالارى» تۋرالى اڭگىمەلەر بۇرىننان ايتىلىپ ءجۇر. «بۇعان مۇددەلى ادامدار بار, ولارعا نارىقتان ورىن تاۋىپ بەرىپ وتىرعان ادامدار دا بار. ءتىپتى ءبىزدىڭ ليگانىڭ سىناماسىمەن تۇتىنۋشىلاردى الداپ كەلگەن وقيعالار دا كەزدەسىپتى. بىراق ۇكىمەت وسى ماسەلەگە بۇگىنگە دەيىن نازار اۋدارماي وتىر», دەيدى ق.جۇماعاليەۆ.
قازاقستان زەرگەرلەر ليگاسىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, كولەڭكەلى زەرگەرلىك بۇيىمداردىڭ نارىقتاعى ۇلەسى – 90 پايىز. بۇل كورسەتكىشتىڭ ءوزى قىرىق قۇبىلىپ تۇرادى. قازىر تەحنولوگيانىڭ دامىعانى سونشالىق, الداپ ساتۋعا بەكىنگەندەر اسىل بۇيىمنىڭ تازالىعىن تەكسەرەتىن قۇرىلعىلاردى دا «الداپ كەتەدى» ەكەن. نارىق قاتىسۋشىلارى بۇگىندە ازاماتتارعا ناقتى التىننىڭ ورنىنا ءتۇرلى قورىتپالاردى «قايناتۋعا» بولاتىنىن ەسكەرتەدى.
سونىمەن قازاقستانداعى زەرگەرلەر ليگاسى ەاەو زەرگەرلەر بيۋروسىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ, وداقتىڭ زاڭدارىمەن جۇمىس ىستەۋگە نيەت تانىتىپ وتىر. ساراپشىلار وسى رەتتە بۇل ليگاگا كىرمەگەن نەمەسە تۇركيا مەن رەسەي, باتىس ەلدەرىنەن التىندى كيلولاپ, دوربالاپ الىپ كەلىپ, ىشكى نارىقتا ساتىپ جۇرگەندەر قاي زاڭمەن ءومىر سۇرەتىنىنە الاڭداي باستادى. ىشكى نارىقتاعى رەتسىزدىكتەن ەاەو-نىڭ قۇشاعىنا تىعىلعان زەرگەرلەر ليگاسى ەندى كەرى شەگىنۋگە جول جوق ەكەنىن, زەرگەرلىك نارىقتى ەكونوميكانىڭ ءبىر سەكتورى دەپ تانىپ, ونىڭ باعىت-باعدارىن جۇيەلەۋ قاجەتتىگىن ايتادى.
ق.جۇماعاليەۆتىڭ ەسەبىنشە, قازىر ەلىمىزدە شامامەن 10 مىڭداي جەكە جانە زاڭدى تۇلعا زەرگەرلىك بۇيىم ساتۋمەن اينالىسادى. ولاردىڭ ءبارى «قىلمىستىق جولمەن الىنعان تابىستاردى زاڭداستىرۋ مەن زاڭسىز كىرىستەردىڭ ءىزىن جاسىرۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس قارجى مينيسترلىگىنىڭ قارجىلىق مونيتورينگ كوميتەتىنىڭ ارنايى ەسەبىندە تۇرۋى ءتيىس. ال ءىس جۇزىندە بۇل تىزىمدە نەبارى 300-دەن ءسال اساتىن كومپانيا مەن جەكە تۇلعالار ەسەپتە تۇر. قالعاندارىنىڭ قانداي زاڭمەن ءومىر سۇرەتىنى دە, قانداي كۇشتەرگە باعىناتىنى دا ازىرگە جۇمباق. زاڭ تۇزەلەر, نارىق تا رەتتەلەر, بىراق قۇنى بىرنەشە ميلليوندىق اسىل بۇيىمدى ساتىپ الىپ, سان سوعىپ قالعان تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىن كىم قورعايدى؟
2019 جىلى الەمدە ساپاسى اسا جوعارى سينتەتيكالىق الماز ءوندىرىسىنىڭ جىلدىق ءوسىمى 30 پايىزعا جەتتى. وسىعان بايلانىستى «ارزان سينتەتيكالىق گاۋھارلار تابيعي شيكىزاتتىڭ ورنىن باسۋى مۇمكىن» دەگەندى ساراپشىلار تالايدان بەرى ايتىپ كەلەدى. 2035 جىلعا قاراي سينتەتيكالىق الماز ءوندىرىسىنىڭ كولەمى وندىرىلەتىن تابيعي الماز كولەمىنە جەتەدى دەگەن دە بولجام بار.
الماتى