ەلوردادا قازاقستاننىڭ جەتەكشى ساراپشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن «قازاقستانداعى ەتنوساياساتتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى: ساراپتامالىق پىكىر» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى.
جيىندى اشقان پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ماۋلەن اشىمباەۆ ەتنوسارالىق كەلىسىمدى جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. بۇل تۇرعىدا ساراپشىلارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى.
م.اشىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناس پەن قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. جانجالداردىڭ الدىن الۋعا جانە ەتنوستىق توپتاردىڭ الەۋمەتتىك بىرىگۋىنە باعىتتالعان شارالار بۇل جۇمىستىڭ نەگىزىن قۇراۋى ءتيىس.
«بۇل باعىتتا كەيىنگى جىلدارى كوپ جۇمىس ىستەلدى. الايدا تاياۋدا قورداي اۋدانىندا بولعان قايعىلى وقيعا بۇل سالادا قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ بار ەكەنىن كورسەتتى. سوندىقتان مۇنداي جاعداي ەلىمىزدە قايتالانباس ءۇشىن قاجەتتى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءتيىستى تاپسىرما بەردى. مەملەكەتتىك ورگاندار وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىر», دەدى م. اشىمباەۆ.
پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بۇل باعىتتاعى جۇمىستى ءتيىمدى جۇرگىزۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن وسى وقيعالارعا, جالپى ەتنوساياساتقا وبەكتيۆتى ساراپتاۋ جاسالۋى مىندەتتى.
«بۇل جاعدايعا قانداي فاكتورلار ىقپال ەتتى؟ الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ ءرولى قانداي؟ قىلمىستىق توپتاردىڭ ارەكەتى مە؟ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قاي جەرىندە ولقىلىقتار بار؟ الدىن الۋ جۇمىستارىندا قانداي ماسەلەگە باسىمدىق بەرۋىمىز قاجەت؟ جەرگىلىكتى جانە ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن تالداعان ءجون. قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن, بۇدان ءارى قاراي قالاي دامىتۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىنۋ كەرەك», دەدى ول.
سونداي-اق م.اشىمباەۆ ەلىمىزدىڭ ەتنوساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا بىرلەسە جۇمىس ىستەۋدى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناس سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگى دۇرىس ديسكۋسسيا قۇرىپ, قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋعا تىكەلەي بايلانىستى. وسىعان وراي پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مۇنداي تالقىلاۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. بۇدان بولەك, قازاقستاندا ازاماتتاردى تىلىنە, دىنىنە نەمەسە الەۋمەتتىك جاعدايىنا بايلانىستى كەمسىتۋگە جول بەرىلمەيتىنىن ايتتى.
«ەلدەگى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم – مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى باسىمدىق. مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن ۇلتارالىق كەلىسىمدى, بەيبىتشىلىك جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ – ارقاشان باستى مىندەت سانالادى, ونى ىسكە اسىرۋعا مەملەكەتتىڭ بارلىق رەسۋرسى باعىتتالادى. ەلىمىزدە كوپتەگەن ماسەلە بار. بىراق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ەل دامۋى مەن ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزگى فاكتورلارى.
قازاقستان ازاماتتارىن تىلىنە, دىنىنە نەمەسە الەۋمەتتىك جاعدايىنا بايلانىستى كەمسىتۋگە جول بەرمەۋ تۇراقتى كونستيتۋتسيالىق نورما. ازاماتتارىمىزدىڭ بەدەلىن تۇسىرۋگە, سونىڭ ىشىندە ەتنوستىق بەلگىلەرگە سايكەس كەمسىتۋگە باعىتتالعان كەز كەلگەن ارەكەتتى ءتيىستى ورگاندار قاتاڭ تۇردە توقتاتادى», دەدى ول.
م.اشىمباەۆ قازاقستاندا كوپ ەتنوستىڭ مامىراجاي تىرلىك كەشۋىنىڭ ءمانىن اشىپ بەرىپ, ەلىمىزدىڭ تاتۋلىق پەن تۇتاستىقتىڭ ۇلگىسىنە اينالاتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۋاقىت وتە كەلە قازاق ءتىلىنىڭ ەلىمىزدەگى ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالۋى قاجەتتىگى تۋرالى تۇجىرىمدامالىق يدەياسىنىڭ كەلەشەگى زور. بۇل – وتە ماڭىزدى تەزيس.
«ەلىمىزدىڭ كوپەتنوستى بولۋى – ءبىزدىڭ ارتىقشىلىعىمىز جانە ەلدىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن ستراتەگيالىق رەسۋرس. بۇل – ءبىزدىڭ السىزدىگىمىز ەمەس, ءالى كۇنگە دەيىن بارىنشا قولدانا الماي كەلە جاتقان مۇمكىندىگىمىز. سوندىقتان مەملەكەت, مەملەكەتتىك ورگاندار جانە پرەزيدەنت اكىمشىلىگى قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ەتنوستىق توپتاردىڭ دامۋىنا, ولاردىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋگە قولداۋ كورسەتەدى.
ەتنوسارالىق قاتىناس سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتقا وتە ماڭىزدى وزگەرىستەر قاجەت. وسى سالادا جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىسىن تەكسەرۋ كەرەك. تالداۋ مەن تەكسەرۋ ناتيجەلەرى بويىنشا الداعى كەزەڭدە ەتنوسارالىق قاتىناس سالاسىندا جاڭا مەملەكەتتىك ساياسات قۇرعان ابزال», دەدى م.اشىمباەۆ.
بۇدان كەيىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى جانسەيىت تۇيمەباەۆ ءسوز الىپ, قورداي ساپارىن قورىتىندىلاپ, بىرقاتار وزەكتى ماسەلەگە توقتالدى.
بۇعان دەيىن قحا عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەسىنىڭ ساراپشىلار توبى قورداي اۋدانىنا بارىپ, مۇنداعى جاعدايعا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىپ قايتقان ەدى. ءوز سوزىندە ج.تۇيمەباەۆ اتالعان وڭىردە الەۋمەتتىك-مادەني تۇيىقتانۋشىلىققا, وقشاۋلانۋعا ءمان بەردى. اسىرەسە جاستاردىڭ قازاقستاندىق الەۋمەتتەندىرۋ باعدارلامالارىنا قاتىسپاۋى, دەموگرافيالىق ءوسىمنىڭ تۇراقتىلىعىنا قاراماستان, قالاعا نەمەسە باسقا دا وبلىستارعا كوشى-قوننىڭ ازدىعى بۇل پروبلەمانىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە ىقپال ەتكەن.
ونىڭ ۇستىنە دۇنگەن ەتنوسىنىڭ ءوز ىشىندە توپ-توپقا ءبولىنۋى دە بايقالادى. بۇل توپتاردىڭ ادامدارى ءبىر-ءبىرىنىڭ مەشىتىندە ناماز وقىمايدى, توي-ساداقالارىنا باس سۇقپايدى. اۋىل ىشىندەگى مەشىتتەر دە «دۇنگەندەر» مەن «قازاقتاردىڭ» مەشىتى دەپ بولىنەدى.
قحا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇنداي ەتنوستىق بەلگىسىنە قاراي الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جىكتەلۋدىڭ بىرنەشە دەرەكتەرى مەن دايەكتەرىن كەلتىردى. اسىرەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى سىبايلاستىق, كونتراباندا سەكىلدى پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنىن دە ايتىپ ءوتتى.
ج.تۇيمەباەۆتىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە ساي, دۇنگەندەردىڭ كوپشىلىگى بالالارىن قىرعىزستاندا, قىتايدا وقىتۋعا مۇددەلى, سونداي-اق قىرعىز ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىن, سپۋتنيكتىك تەلەارنالارىن, قىرعىز, قىتاي, رەسەيلىك سپۋتنيكتىك تەلەارنالاردى قارايدى, قىرعىزستاندا شىعارىلاتىن دۇنگەن تىلىندەگى ءباسپاسوزدى عانا وقيدى.
ء«بىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, جەر پايدالانۋ, الەۋمەتتىك, ەڭبەك قاتىناستارى, اقپاراتتىق كەڭىستىكتەگى شەشىلمەگەن ماسەلەلەر مەملەكەتتىك شەكارادا جابىق ەتنوستىق قاۋىمداستىقتىڭ پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوقتى. سوندىقتان ايماقتاعى الەۋمەتتىك, تۇرمىستىق, ەڭبەك, كريمينالدى شيەلەنىستەر كوپ جاعدايدا ەتنوسارالىق سيپات الىپ كەتەدى. كەز كەلگەن كىسى ءولتىرۋ, زورلاۋ, توبەلەس سەكىلدى رەزونانستى قىلمىستار ەتنوسارالىق شيەلەنىسكە وت قويۋى مۇمكىن», دەدى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ الەۋمەتتىك سالالاردى باقىلاۋسىز قالدىرعانىن سىنعا العان ج.تۇيمەباەۆ.
قحا باستاماسىمەن ەتنوستار جيناقى تۇراتىن جەرلەردە جۇمىس جۇرگىزىلگەن ەدى. ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى. الايدا قاقتىعىستاردىڭ, مادەني-تىلدىك وقشاۋلانۋدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق العىشارتتارى جويىلماعان.
«بۇل ماسەلەلەر بويىنشا بۇعان دەيىن دە قحا-نىڭ باستاماسىمەن ەتنوستاردىڭ جيناقتالعان اۋماقتارىندا جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلدى. ناقتى قول جەتكىزىلگەن ناتيجەلەر دە بار. قحا جۇمىسى ارقىلى بىردە-ءبىر ەتنوس وقشاۋلانۋ ستراتەگياسىن تاڭدامادى. اسسامبلەيا جالپى العاندا, قازاقستاندىق بىرەگەيلىك پەن ازاماتتىق نەگىزىندە ەتنوستاردى بىرىكتىرۋ جونىندەگى باستى مىندەتىن اتقاردى», دەگەن ج.تۇيمەباەۆ اسىرە ۇلتتىق-ءپاتريوتيزمنىڭ ەتنوستار مەن قازاق حالقى اراسىندا وشپەندىلىك تۋدىرۋ قاۋپى بار ەكەنىن ايتتى.
وسى ورايدا قحا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەتنوسارالىق سالانى باسقارۋداعى جۇيەلى پروبلەمالار تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ەتنوسارالىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن زاڭ جوق.
«قحا تۋرالى» زاڭدا ولاردىڭ قىزمەتىن رەگلامەنتتەيتىن شەكتەمەلى نورمالار عانا قاراستىرىلعان. قحا حاتشىلىعى مەن «قوعامدىق كەلىسىم» رمم مەملەكەتتىك ورگان ەمەس, سوندىقتان ولارعا قاجەتتى وكىلەتتىكتەر بەرىلمەگەن. ال جەرگىلىكتى جەرلەردە ەتنوسارالىق قاتىناستار جونىندەگى جۇمىستار قالدىق قاعيداتى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. كەيبىر ايماق اكىمدەرى, قحا توراعالارى بولا تۇرا, بۇل جۇمىستان ءوز بەتتەرىنشە قول ءۇزىپ كەتكەن», دەدى ج.تۇيمەباەۆ.
سونداي-اق ج.تۇيمەباەۆ ەتنوسارالىق قاتىناستارعا قاتىستى عىلىمي-تالدامالىق, بولجامدىق جۇمىستاردى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرۋ كەرەكتىگىن, ەتنوساياسات ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلە كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلگەنىن ايتتى. قحا الداعى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى جەرلەردە ماسەلەنى تەرەڭىرەك زەرتتەۋ ءۇشىن ەتنوستىق توپتار شوعىرلانعان اۋداندارعا ساراپشىلاردى اپارىپ, زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزبەك.
سونىمەن قاتار جيىن بارىسىندا سەنات دەپۋتاتى نۇرتورە ءجۇسىپ, ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى ايدوس سارىم جانە ەرمەك تۇرسىنوۆ ءسوز سويلەپ, ەتنوسارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا قاتىستى قۇندى پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.
ءىس-شاراعا سونداي-اق پارلامەنت دەپۋتاتتارى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وكىلدەرى, ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى, پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ, پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ, قحا عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەسىنىڭ وكىلدەرى, ەتنوستىق سالاداعى جەتەكشى ساراپشىلار, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, الەۋمەتتانۋشى كومپانيالاردىڭ قىزمەتكەرلەرى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
تالقىلاۋدى پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى, «قوعامدىق كەلىسىم» رمم, ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى ۇيىمداستىردى.
دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار الەۋمەتتىك سيپاتى بار توتەنشە جاعدايلارعا ۋاقتىلى اقپاراتتىق جاۋاپ قاتۋدىڭ, شىنايى اقپاراتتى بەرۋ مەن جالعان اقپاراتتىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋدىڭ ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى.
وزەكتىلىگى مەن ماڭىزى جوعارى ماسەلەلەر قاتارىندا ەتنوستىق توپتاردىڭ الەۋمەتتىك كوڭىل كۇيىن, ۇمىتتەرىن جانە قازاقستاندىق قوعامنىڭ قۇندىلىقتارىنا بەيىمدەلۋ دەڭگەيىن انىقتاۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردىڭ ادىستەمەلەرىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى قاراستىرىلدى. ءىس-شارا قورىتىندىسى بويىنشا ءتيىستى ۇسىنىستار ازىرلەندى. ولار پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە, مەملەكەتتىك ورگاندارعا, اكىمدىكتەرگە جولدانادى.