ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا تولارساقتان قان كەشىپ ءجۇرىپ, ەۋروپانىڭ جارتىسىن شارلاعان, الەمدى فاشيزم ەزگىسىنەن قۇتقارۋ جولىندا قارۋ اسىنعان بايمۇقان امانتاەۆتىڭ ونەگەلى ءومىرى ۇرپاقتارىنا ۇلگى.
بۇل – كوزى تىرىسىندە: «مەن ءوز پارتيامنىڭ جانە ءوز تۋعان ەلىمنىڭ جاۋىنگەرىمىن» دەيتۇعىن انتىنا ادال, وتانىنا شەكسىز بەرىلگەن جاۋىنگەر-كوممۋنيست تۋرالى ەستەلىكتىڭ ءبىر ۇزىگى.
1912 جىلى دۇنيە ەسىگىن اشقان ب.امانتاەۆ 6 جاسىنان باستاپ اقمولا قالاسىنداعى جەتىمدەر ۇيىندە تاربيەلەندى. سول جەردە فابريكا-زاۋىتتىق وقىتۋ مەكتەبىن ءتامامداپ, پەتروپاۆل قالاسىنداعى تەمىر جول كولىگى تەحنيكۋمىنا وقۋعا قابىلداندى. جاس كەزىنەن قوعامدىق جاستار قوزعالىستارىنا بەلسەنە قاتىسىپ, كومسومولدىڭ قاينار كوزىندە بولدى. سول ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, كەيىن 1934 جىلى جاستاردى تاربيەلەۋ ىسىندە بەلسەندىلىك تانىتقانى ءۇشىن نۇرا اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلاندى. بكپ (ب) كوممۋنيستىك پارتياسىنا قابىلداندى.
1937 جىلى كوڭىرات اۋدانىنىڭ (قاراعاندى وبلىسى) پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ اۋىستىرىلسا, اراعا ءتورت جىل سالىپ 1941 جىلى قاڭتاردا بكپ (ب) كوميتەتىنىڭ شەشىمى بويىنشا لەنينگراد قالاسىنداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىنە وقۋعا جىبەرىلدى. وسى تۇستا سوعىس باستالىپ, وقۋىن اياقتاماستان مايدانعا شاقىرتىلدى. ماسكەۋ قالاسىن قورعاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. ءتىپتى اتتى اسكەر قاتارىندا دا سوعىستى. 1941 جىلى قىركۇيەك ايىنىڭ ورتاسىندا العاش رەت جاراقاتتانىپ, دەنساۋلىعى تۇزەلگەننەن سوڭ ۆ.لەنين اتىنداعى اسكەري-ساياسي ۋچيليششەنىڭ جەدەلدەتىلگەن كۋرسىنا جىبەرىلەدى. 1942 جىلعى قاراشادا ۋچيليششەنى ويداعىداي ءتامامداپ, بىردەن ساياسي جەتەكشى رەتىندە ۇرىس شەبىنە اتتاندى.
مۇراعات دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ب.امانتاەۆ 302-تەرنوپول ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىنداعى 827-اتقىشتار پولكىندە روتا ساياسي جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ, سولتۇستىك كاۆكاز مايدانىنا قاتىسادى. كەيىن 3016-تەمريۋك ديۆيزياسىنىڭ 1075 پولكىنىڭ 2-باتالونىندا پارتورگ بولىپتى. كەزەكتى جاراقاتتان ايىققان سوڭ, 1-ۋكراينا مايدانىنا جىبەرىلەدى. 60-ارميا قولباسشىلىعىنىڭ شەشىمى بويىنشا ەكى مارتە «قىزىل تۋ» وردەندى 246-شۋمسك ديۆيزياسىنىڭ 914-پولكىندە ساياسي ءبولىم كومانديرىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالادى.
سوعىستا جاۋىنگەر بولىپ قانا ەمەس, ساياسي جەتەكشى جۇمىسىن اتقاردى. جاۋىنگەرلەرمەن تاربيە جۇمىستارىن دا جۇرگىزدى. ول وزگە دە ساياسي جەتەكشىلەر, كوميسسارلار سياقتى بلينداجدار مەن وكوپتاردى ارالاپ, پوستتاردى تەكسەرىپ, جاعدايدى ءبىلىپ تۇرعان ەكەن. جانى مەن ءتانى قاجىعان جاۋىنگەرلەردىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ, قۇلازىعان كوڭىلىن كوتەرىپ, جاس ساربازداردىڭ تىلەۋىن تىلەدى. ءتۇسىندىرۋ, ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىنا جۇيەلى تۇردە جەتەكشىلىك ەتە ءبىلدى. ءتىپتى ساياسي ساباقتار جۇرگىزۋگە دە ۋاقىت تاۋىپ وتىردى.
سوعىس كەزىندە ساياسي جەتەكشىنىڭ اتقارعان جۇمىسىن باعالاۋ قيىن. ولار ارقاشان ەرلىك پەن نامىستىڭ, قاھارماندىقتىڭ ۇلگىسى بولعانىن ايتۋ قاجەت. ساياسي جەتەكشىلەر جاۋعان وققا قاراماي, مايدانداستارىن شابۋىلعا شاقىردى. ساربازداردىڭ جىگەرىن جانىپ, ولاردىڭ مويىماۋى, بەرىلمەۋى, كەرى شەگىنبەۋى ءۇشىن رۋحتارىن شىڭدادى.
ب.امانتاەۆتىڭ جاۋىنگەرلىك ارەكەتتەرى تۋرالى سوعىس حرونيكاسى بىلاي ءورىلىپتى. 1943 جىلى 31 جەلتوقساندا تەمىر جول توراپتارىنىڭ بەسىنشى جول ايىرىعى ءۇشىن ۇرىستا اۆتوماتشىلار كومانديرى قازا بولىپ, اكەمىز قولباسشىلىقتى ءوز قولىنا الادى. ىلە-شالا ساربازداردى شابۋىلعا باستاپ شىعىپ, كەسكىلەسكەن شايقاستا ۆزۆود نەمىستەردىڭ قورعانىس شەبىن بۇزعان ەكەن. شەپتى بۇزىپ قانا قويماي, جاۋدىڭ ەكى ساربازىن قولعا ءتۇسىرىپ, فاشيستەردىڭ ۇلكەن توبىن جويادى.
1945 جىلعى قىسقى شابۋىلداعى ۇرىس الدىندا جاۋىنگەرلەردى سوعىسقا دايىنداي وتىرىپ, جەكە قۇرام اراسىندا ۇگىت جۇمىسىن جۇرگىزدى. كراكوۆ باعىتىنداعى جانە ودان ءارى وڭتۇستىك-باتىستاعى مايدانداردا قاراماعىنداعى جاۋىنگەرلەردىڭ جىگەرىن جانىپ, باتالوننىڭ, جەكە قۇرامىنىڭ جوعارى مورالدىق جاي-كۇيىن قامتاماسىز ەتە الدى. سونداي-اق بارلىق اسكەري مىندەتتەردى تابىستى ورىندادى. ب.امانتاەۆ قاۋىپتى ەلەڭ قىلماي, ۇنەمى سوققى بەرەتىن توپتا بولدى. جەكە باسىن ۇلگى ەتىپ, ساربازداردى جىگەرلەندىردى.
بىردە روتا جاۋ وعىنىڭ استىندا قالعان ماكسۆالداۋ ەلدى مەكەنىن باسىپ الادى. سول ءسات ب.امانتاەۆتىڭ جەكە ىنتاسى بويىنشا مينومەت روتاسى شاقىرىلىپ, سونىڭ تاساسىندا روتانى شابۋىلعا كوتەرەدى. سويتە ءجۇرىپ 1945 جىلى 5 ساۋىردە اۋىلدىڭ شەتىنە شىعىپتى.
ب.امانتاەۆتىڭ ەندىگى ءبىر ەرلىك ءىسىن ەرەكشە اتاپ ايتقىمىز كەلەدى. ونىڭ 1943 جىلى 6 مامىردا العان جاراقاتى وتە اۋىر بولدى. سوعىسقا جارامسىز دەپ تانىلىپ, ۇيگە جىبەرەمىز دەگەندە ول كىسى باس تارتقان ەكەن. كومانديرلەرىن قاتاردا قالامىن دەپ كوندىرەدى. الايدا ب.امانتاەۆ بەرلينگە دەيىن جەتە المادى. 1945 جىلى ساۋىردە وقتىڭ جارىقشاعى يىعىنان اۋىر جارالادى. پولشاداعى گوسپيتالعا ءتۇسىپ, جەڭىستى سوندا قارسى الدى. بىراق ول ءۇشىن سوعىس اياقتالعان جوق ەدى. باندەروۆشىلاردىڭ شابۋىلىنا ۇشىراپ, تاعى جاراقاتتانىپ, ۋكرايناداعى گوسپيتالدا ەمدەلەدى.
تاڭعالارلىق تاعدىر يەسى نەبىر سىننان وتسە دە ءتىرى قالدى. اقىرى 1945 جىلى قاراشادا اعا لەيتەنانت شەنىمەن تۋعان ۇيىنە – اقمولا قالاسىنا ورالدى.
ەرلىگى ەلەۋسىز قالماي «قىزىل جۇلدىز», ءىى دارەجەلى « ۇلى وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن, «كاۆكاز قورعانىسى ءۇشىن», «قاھارماندىعى ءۇشىن», «گەرمانيا تۇبىندەگى جەڭىس ءۇشىن», «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى.
سوعىس اياقتالعان سوڭ مۇگەدەكتىگىنە قاراماستان, قوعام يگىلىگى جولىنداعى قىزمەتىن جالعاستىردى. اقمولا وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى جانىنداعى كوشى-قون ءبولىمىنىڭ باستىعى بولىپ جۇمىس ىستەدى. كەيىن ۆيشنەۆ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلاندى. بۇدان سوڭ قورعالجىن اۋدانىنداعى ماشينا-تراكتور ستانساسىنىڭ باستىعى بولىپ جۇمىس ىستەپ, سول جەردەن دەنساۋلىعىنا بايلانىستى مەرزىمىنەن بۇرىن زەينەتكەرلىككە شىقتى. 1979 جىلى ومىردەن وزدى.
كەنجەبەك امانتاەۆ
نۇر-سۇلتان