قازاقستان مۇناي مەن گاز وندىرەتىن ەل بولعاندىقتان قۇرلىقتاعى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جاعدايدى باقىلاپ, ساراپتاپ وتىرۋ ماڭىزدى. وسى ورايدا 2020 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ باسىندا قارا تەڭىز تۇبىمەن وتەتىن جانە رەسەيدىڭ گازىن تۇركياعا تاسىمالدايتىن «تۇرىك اعىسى» گاز قۇبىرىنىڭ رەسمي تۇردە اشىلۋى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ماڭىزدى حابار ەكەندىگىندە داۋ جوق.
تۇركيا ەنەرگەتيكا سالاسىندا تۇتىنىپ وتىرعان گازىنىڭ 99%-ىن يمپورتتايتىن ەل بولسا, رەسەي – مۇناي مەن گاز ەكسپورتى سالاسىنداعى ءىرى دەرجاۆا.
تۇركيانىڭ رەسەيدەن گاز الۋى وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنان باستالادى.
تۇرعۇت ءوزالدىڭ باسشىلىعى كەزىندە تۇركيادا باستالعان رەفورمالار ەلدەگى ءوندىرىستى دامىتتى جانە بۇل ءوز كەزەگىندە ەنەرگيا كوزدەرىنە دەگەن قاجەتتىلىكتى ارتتىردى. 1984 جىلى تۇركيا مەن كەڭەس وداعى اراسىندا قول قويىلعان كەلىسىمشارتقا ساي, ەكى ەل اراسىندا بالقان ەلدەرىنەن وتەتىن قۇبىر («ترانس-بالقان گاز قۇبىرى» نەمەسە «باتىس باعىت») سالىنىپ, 1986 جىلدان باستاپ بۇل قۇبىر ىسكە قوسىلدى. الايدا قىرعيقاباق سوعىستان كەيىن شىعىس بلوگى مەن كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى بۇل گاز قۇبىرىنىڭ تيىمدىلىگىن ازايتتى. ويتكەنى رەسەيدەن شىققان گاز ۋكراينا, مولدوۆا, رۋمىنيا جانە بولگاريا جەرىنەن وتەتىن ەدى. سوندىقتان ماسكەۋ انكاراعا گاز جەتكىزۋدىڭ بالاما جولدارىن قاراستىرا باستادى. بۇل جاعداي, اسىرەسە رەسەي مەن ۋكراينا قاتىناسىنىڭ بۇزىلۋىنان كەيىن تىپتەن شيەلەنىستى.
1997 جىلى تۇركيا مەن رەسەي قارا تەڭىزدىڭ شىعىسىندا تەڭىزدىڭ تۇبىنەن وتەتىن گاز قۇبىرىن سالۋعا ۋاعدالاستى. «كوگىلدىر اعىس» دەپ اتالعان گاز قۇبىرى قۇرىلىسى 2001 جىلى باستالىپ, 2002 جىلى تۇركيانىڭ سامسۋن قالاسىنا جەتتى. بۇل جوبا ارقىلى ماسكەۋ انكارانىڭ وزىنە كىرىپتارلىعىن ارتتىردى. وسى كەزدەن باستاپ, رەسەي گازى تۇركيانىڭ 52% گاز قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرا باستادى. بۇگىنگى انكارا مەن ماسكەۋ اراسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق وسى كەزەڭنەن باستاپ كۇشەيە ءتۇستى.
ەندى ءبىر جاعىنان «كوگىلدىر اعىس» گاز قۇبىرى ماسكەۋدىڭ ايماقتاعى گەوساياسي باقتالاستىق جاعدايىندا ءىرى جەڭىسى بولدى. مۇنىڭ سەبەبى رەسەي كاسپي تەڭىزى ايماعى ەلدەرىنىڭ, اتاپ ايتقاندا ازەربايجان جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ تۇركياعا گاز قۇبىرىن سالۋ ارقىلى تاۋەلسىزدىكتەرىن ارتتىرادى دەپ قاۋىپتەنەتىن. تۇركيانىڭ ازەربايجان گازىنا ەمەس, رەسەي گازىنا باسىمدىق بەرۋى ايماقتىق تەڭگەرىمنىڭ ورنىعۋىنا سەبەپ بولدى.
«كوگىلدىر اعىس» گاز قۇبىرى ارقىلى رەسەي گازىنىڭ تۇركياعا تاسىمالدانۋى ازەربايجان گازىنىڭ دا تۇركياعا جەتكىزىلۋىنە جول اشتى. 2004 جىلى قۇرىلىسى باستالعان باكۋ-تبيليسي-ەرزۋرۋم گاز قۇبىرى 2007 جىلى ىسكە قوسىلدى. ەرزۋرۋم قالاسىنا كەلگەن ازەربايجان گازى 2018 جىلى «ترانس-انادولى» گاز قۇبىرى جوباسى (تاNاP) رەتىندە ەۋروپاعا قاراي ۇزارتىلدى. باسقاشا ايتقاندا, انكارا مەن ماسكەۋ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق رەسەيدىڭ ىقپالىنداعى ەلدەردىڭ دە مۇددەسىنە جاراعانى بايقالادى. وسى ارادا, شيرەك عاسىر بويى شەشىلمەي كەلە جاتقان كاسپي تەڭىزى قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ 2018 جىلى ءوز شەشىمىن تاپقانى دا ويلانارلىق جايت.
بۇدان كەيىنگى كەزەڭدە رەسەي وڭتۇستىك-شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ گاز قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قارا تەڭىز ارقىلى رەسەي مەن بولگاريانى جالعايتىن «وڭتۇستىك اعىس» گاز قۇبىرى جوباسىن جۇزەگە اسىرا باستادى. الايدا 2012 جىلى باستالعان قۇبىر قۇرىلىسى 2014 جىلى رەسەيدىڭ قىرىمدى وزىنە قوسىپ الۋىنا وراي ەۋروپا ەلدەرىنىڭ نارازىلىعىنا بايلانىستى توقتاپ قالدى. ال 2014 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا كەزدەسكەن ر.ت.ەردوعان مەن ۆ.پۋتين اتالعان قۇبىردى تۇركياعا بۇرۋعا كەلىستى. وسىلايشا «وڭتۇستىك اعىس» «تۇرىك اعىسى» بولىپ شىعا كەلدى. 2015 جىلعى ۇشاق داعدارىسىنان كەيىن جوبا تۇرالاپ قالسا دا, 2016 جىلى قايتا جالعاسىپ, اقىرىندا 2020 جىلى 8 قاڭتاردا ىسكە قوسىلدى.
قورىتا ايتقاندا, تۇركيا مەن رەسەيدىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن ماسكەۋ ايماقتاعى ءوز ىقپالىن ارتتىرۋ ءۇشىن قولدانۋدا. رەسەي, اسىرەسە ەۋروپانىڭ وزىنە كىرىپتارلىعى جالعاسا بەرۋىن قالايدى. وسى جاعدايعا سايكەس ەۋروپا ەلدەرى ءوز ەنەرگەتيكا ساياساتىن ارتاراپتاندىرۋعا ۇمتىلىپ, ەنەرگەتيكا قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسۋدا. الايدا ايماقتىڭ ەڭ ءىرى گاز وندىرۋشىلەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن يران اقش-تىڭ سانكتسيالارىنا بايلانىستى ءوز جوبالارىن جۇزەگە اسىرا الماي وتىر. سوندىقتان ەۋروپا ءۇشىن رەسەي گازىنا بالاما كاسپي ايماعى ەلدەرى بولىپ تابىلادى. دەگەنمەن ازەربايجان سياقتى گازعا باي ەلدەر رەسەيگە قارسى پوزيتسيادا بولماۋ ءۇشىن ءار قادامىن اڭداپ باسۋدا. وسى ورايدا تۇركيانىڭ رەسەيمەن ىنتىماقتاستىعى ماڭىزدى بولىپ تۇر.
جىلىنا 50 ميلليارد تەكشە مەتر شاماسىندا گاز يمپورتتاپ وتىرعان تۇركيا بۇنىڭ شامامەن 50%-ىن رەسەيدەن, 16%-ىن يراننان, 15%-ىن ازەربايجاننان, 9%-ىن الجيردەن, قالعانىن نيگەريا مەن قاتاردان الادى. بىراق تۇركيا تەك تۇتىنۋشى ەل عانا ەمەس, ترانزيتتىك ەل بولۋدى دىتتەيدى. اتاپ ايتقاندا, انكارانىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ماقساتى – شىعىس پەن باتىس ورتاسىندا گاز تەرمينالىنا اينالۋ. تۇركيا بۇل ماقساتىنا ەداۋىر جاقىنداپ قالدى. تاNاP ارقىلى ازەربايجاننىڭ گازى ەۋروپاعا جەتكىزىلۋگە دايىن. ال «تۇرىك اعىسى» جوباسىنىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن رەسەي گازى دا تۇركيا جەرىنەن ءوتىپ, ەۋروپاعا بارادى. دەمەك, تۇركيا – رەسەي ەنەرگەتيكا ىنتىماقتاستىعى انكارانىڭ قاجەتىنە جاراپ تۇر. باسقاشا ايتقاندا, تۇركيا ايماقتا ەۋروپاعا گاز تاسىمالداۋدا ايتارلىقتاي ۇستەمدىككە يە. بۇل ۇستەمدىككە قارسى گرەكيا-كيپر (گرەك جاعى)-يزرايل شىعىس جەرورتا تەڭىزىنەن شىعاتىن گاز ارقىلى بالاما بولعىسى كەلەدى. الايدا تۇركيا جەرورتا تەڭىزىندە ليۆيامەن ىنتىماقتاسىپ, ازىرگە بۇل جوباعا قارسى توتەپ بەرىپ تۇر.
دىنمۇحاممەد امەتبەك,
انكاراداعى داعدارىس جانە ساياساتتى زەرتتەۋ ورتالىعى (انكاسام) ەۋرازيا ءبولىمىنىڭ باسشىسى