كورشى ەلدەن كەلگەن جۇمىس كۇشى نەگە ەسەپتە جوق؟

قازىردىڭ وزىندە اقتوبە, با­تىس قازاق­ستان, قىزىلوردا جانە سولتۇستىك قازاق­ستان وب­لىس­تارى 4 سانات بويىن­شا شەت­ەل­دىك جۇمىسكەرلەردى تارتۋدان تولىقتاي باس تارتىپ, جۇ­مىس بەرۋشىلەردىڭ قاجەتتىلىگىن جەر­­گىلىكتى ماماندار ەسەبىنەن شەشۋ­دى جوس­پارلاپ وتىر. بۇل اري­نە, قۋانتارلىق جايت. نەگىزى شەتەل­دىكتەردىڭ باسىم بولىگى, ناق­تىراق ايتساق ولاردىڭ 45 پايى­زى قۇرىلىس سالاسىندا, 12 پايىزى  تاۋ-كەن ونەركاسىبىندە, 8 پايىزى كاسىپتىك, عىلىمي جانە تەحنيكالىق قىزمەتتە, 7 پا­يىزى وڭدەۋ ونەركاسىبىندە جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ەڭبەك جانە الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مينيستر­لىگى­نىڭ سايتىندا جاريالانعان مالى­مەت­تەرگە قاراعاندا, بۇگىندە قازاق­ستاندا قىتايدان – 4 524 ادام, وزبەكستاننان – 781, تۇركيادان – 1 964, ءۇندىستاننان – 1 893, ۇلىبريتانيادان 1 368 ادام كەلىپ, ەڭبەك ەتۋدە.

وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا پرە­زيدەنت قاسىم-جومارت تو­­قاەۆ ۇلتتىق قوعام­دىق سەنىم كە­ڭەسىنىڭ وتىرىسىندا شە­تەل­­دەن جۇمىس كۇشىن تارتقان كاسىپ­ورىن­­دارعا قاتىستى پىكىر ءبىلدىرىپ: «مەن شەت­ەلدىك جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپى­نان ءبىزدىڭ ازا­ماتتاردى كەمسىتۋىنە جول بەرىل­­مەۋى كەرەكتىگى تۋراسىندا ۇدايى اي­تىپ كەلەمىن. سىزدەر دە بۇل ماسە­لەنى كوتەرگەنسىزدەر. سوندىقتان مە­نىڭ تاپ­سىر­مام­مەن وتكەن ايدا شەتەل­دىك جۇ­مىس كۇشىن تارتىپ وتىر­عان كاسىپ­­ورىن­داردا ەڭبەك جانە كوشى-قون زاڭ­ناماسى­نىڭ ساق­­تا­لۋى بو­يىن­شا تەكسەرۋ جۇر­گىزىل­دى. وسى ۋاقىتتا 95 كوم­پا­نيا ينس­­پەك­­تسيا­لىق تەكسەرۋدەن ءوتىپ, 930 زاڭ­بۇزۋ­شى­لىق فاكتى­لەرى انىق­تالدى» دەگەن بولا­تىن.

شىنىندا شەتەلدىك قىزمەتكەر­لەردىڭ جۇمىسى بەرىلگەن رۇقسات­ناماعا سايكەس كەلمەۋى, اتقارىپ وتىرعان لاۋازىمى مەن ءبىلىمىنىڭ سايكەسسىزدىگى ءجيى كەزدەسكەن. «98 ملن ­تەڭگەدەن استام سوما­عا 397­ اكىمشىلىك ءىس قوزعالدى. 361 شە­تەل­دىك جۇمىسشىنىڭ جالاقى­سى قازاقستاندىق جۇمىسشى دەڭ­گەيى­نە دەيىن تومەندەتىلدى, ال 4 قازاق­ستاندىق جۇمىسشى ءۇشىن جا­لاقى شەتەلدىك جۇمىسشى الاتىن اقى دەڭگەيىنە دەيىن كوتە­رىلدى. 703 رۇقسات قايتارىپ الىندى, 507 شەتەلدىك جۇمىسشى ەل­دەن شىعارىلدى», دەيدى بۇل جو­نىن­دە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى ءبىرجان نۇرىمبەتوۆ.

دەگەنمەن دە قازاقستانعا شەت مەملەكەتتەردەن قانشا جۇمىس كۇشى كەلىپ جاتقانى تۋرالى قۇزىرلى ورگاندار بەرگەن مالىمەتتەرگە سەنۋ قيىن. بۇل ماسەلەدە ءتۇرلى مەكەمەلەر ءتۇرلى مالىمەتتەر كەلتىرەدى. مىسالى, جوعارىدا 2019 جىلى ەلىمىزدە شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن شاقىرۋ كۆوتاسى 48 700 ادامدى قۇراعان دەدىك. وسىلايشا, 2019 جىلدىڭ 1 قازانىنداعى اقپارات بويىنشا قازاقستاندا شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن شاقىرۋعا بەرىلگەن رۇقساتتاردىڭ رەسمي سانى 21 مىڭعا دا جەتپەيدى. ال كوشى-قون كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس, 2018 جىلى قازاقستانعا وزبەكستان مەن تاجىكستاننان عانا 551 مىڭ ەڭبەك ميگرانتتارى كەلسە, 2019 جىلى بۇل كورسەتكىش 600 مىڭنان اسقان. وسىدان-اق, رەسمي ستاتيستيكامەن قازاقستانعا كەلىپ, نان تاۋىپ جۇرگەن شەتەلدىك جۇمىسشىلاردىڭ ناقتى سانىنىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي ەكەندىگىن انىق اڭعاراسىز. رەسمي مالىمەتتەرگە سەنسەك, قازاقستاندا شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن شاقىرۋشى 2396 كاسىپورىن تىركەلىپتى.

– بىراق بۇل ميگرانتتاردىڭ سانى ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ شەتەلدىك جۇمىس كۇشى كۆوتاسى بويىنشا ەسەبىندە ەسكەرىلمەيدى. سونداي-اق شەتەل ازاماتتارىنىڭ قازاقستاننان سىرت­قا قانشا قارجى شىعارعاندارى جو­نىندە دە ەشبىر رەسمي اقپارات جوق. جوعارىدا كەلتىرىلگەن ەڭبەك ميگ­رانت­تارىنىڭ سانىن ەسكەرگەندە, شەتەل اسقان قاراجات كولەمى ميللياردتاپ ەسەپتەلەدى, ال بۇل قارجى قا­زاق­ستان ازاماتتارىنىڭ جالاقىسى بو­لىپ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىندا قا­لار ەدى, – دەيدى ۇكىمەت جەتەكشىسىنە سا­ۋال جولداعان ءماجىلىس دەپۋتاتتارى.

ال ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرى ەل ىشىندەگى جاسىرىن جۇمىسسىزدىقتى ەسەپتەمەگەندە, جۇمىسسىز ازاماتتاردىڭ سانى 442 مىڭعا جەتكەنىن كورسەتەدى. ول 442 مىڭ جۇمىسسىزدىڭ 133 مىڭىنىڭ جوعارى, 196 مىڭىنىڭ ورتا كاسىپتىك ءبىلىمى بار. ەندەشە ءوزىمىزدىڭ 442 مىڭ ازاماتىمىز جۇمىسسىز جۇر­گەندە, مىڭداعان شەتەلدىك ەڭبەك مي­گرانتتارى ولاردىڭ ورنىن قا­لاي باسىپ وتىر؟ ءيا, كورشى ەلدەن جۇمىس ىزدەپ كەلگەندەر ەڭ الدىمەن ارزان جۇمىس كۇشى ەكەنى انىق. جا­سىراتىنى جوق, ءبىزدىڭ ەلدەگى جۇمىسسىزدار ونداي جالاقى مەن جاعدايدى مىسە تۇتپايدى. 

ەلىمىزدە ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ بالانسىن ەسەپكە الۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەمەسى جوق ەكەنىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ءوزىنىڭ العاشقى جولداۋىندا ايتىپ, «ۇكىمەت كوشى-قون ۇدەرىسىن باسقارۋ ءۇشىن پارمەندى شارالار قابىلداۋى ءتيىس», دەپ ناقتى تاپسىرما بەرگەن ەدى. وسىلايشا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى بيىل­دان باستاپ شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ كۆوتالارىن جوسپار­لاي وتىرىپ, ونى ەكى ەسەگە قىسقارت­تى. بۇل ارينە ەلدىڭ ىشكى ەڭبەك نا­رىعىن قورعاۋ ماقساتىندا جاسالىپ وتىر. جالپى العاندا, رەسپۋبليكادا تۇراتىن 18,5 ميلليون ادامنىڭ ىشىندە 9,2 ميلليون ادام جۇمىس كۇشى ساناتىنا جاتادى, ال ءىس جۇزىندە 8,7 ميلليون ادام جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ 6,7 ميلليونى جالدامالى جۇمىسشىلار.

دەگەنمەن دە جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا ارنالعان باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا رۇقساتسىز ەڭبەك ەتىپ جاتقان شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ شىنايى سانى ەسكەرىلمەسە, بۇل ماسەلەدە وڭ وزگەرىسكە قول جەتكىزە المايتىنىمىز انىق. ءدال قازىر ەلىمىزگە كەلىپ جاتقان زاڭسىز مي­گرانتتاردىڭ سانى وزىمىزدەگى جۇمىسسىزداردىڭ سانىنان اسىپ وتىرعاندىعىن ەسكەرسەك, بىزدە جۇمىسسىزدىق جوق سياقتى. سوندا بۇل قالاي؟ كورشى وزبەكستان, تاجىك­ستان, قىرعىزستاننان كە­لىپ جاتقان ەڭبەك ميگرانتتارى نەگە كۆوتا ەسەبىنە كىرمەيدى؟ ەڭ­­­بەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيستر­­لىگى كورشى ەلدەردەن اعى­لىپ جاتقان جۇمىس كۇشىن نەگە كور­­مەي وتىر؟ ەلىمىزدە, اسىرەسە وڭ­تۇستىك وبلىستاردا مۇنداي ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ قاپتاپ جۇرگەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. ارينە قۇزىرلى ورگاندار ولاردىڭ شەكارادان ءارى-بەرى ءوتۋىن زاڭنىڭ ءبىر تارماقتارىنا سىيدىرىپ, ءبارىن سىلاپ-سيپاپ جىبەرۋى مۇمكىن. بىراق قازاقستانعا زاڭسىز ميگرانتتاردىڭ كوپتەپ كەلۋى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن ودان ءارى تومەندەتەتىنى جانە الەۋمەتتىك قىسىمنىڭ جوعارىلاۋىنا الىپ كەلەتىنى جاسىرىن ەمەس. ال مي­نيسترلىك بۇل ماسەلەدە ازىرگە باسقا مالىمەت تاراتىپ وتىر, كوشى-قون كوميتەتى باسقا مالىمەت تاراتىپ وتىر. قازاقستاندا وزبەكستاننان كەلگەن 781 ادام عانا جۇمىس ىستەپ ءجۇر دەگەنگە كىم سەنەدى؟ سوندا كىمنىڭ اقپاراتى اقيقات؟