وتاندىق بيزنەس مۇناي مەن گاز سالاسىن ءوز قولىنا الۋى كەرەك

– مۇناي سەرۆيستىك كومپا­نيا­­­لاردا قازاق­ستان­دىق­تار­دىڭ ۇلەسى از دەگەندى ءجيى ەستيمىز...

– بۇل سالا ءارتۇرلى سەگمەنتكە بولىنەدى. ستاتيستيكا بويىنشا, قۇرىلىس سالاسىنداعى ۇلەس – 65 پايىز, تاسىمالداۋدا – 18 پايىز, تاماق, جاتىن ورىنمەن قامتۋ – 90, جوبالاۋ جاعىندا – 50 پايىز. بىراق بۇل ستاتيستيكا­عا كۇمانمەن قارايمىن. ايتا­لىق جوبالاۋ سەگمەنتى 5 ساتىدان تۇ­­را­دى. سونىڭ سوڭعى ساتىسى عانا قازاقستاندا دايىندالادى. ءبىز­دىڭ ۇسىنىسىمىز بويىن­شا مەملەكەت باسشىسى بىلتىر 5 قىركۇيەك كۇنى اتىراۋعا بار­عان ساپارىندا مۇناي-گاز سالا­سىندا جوبالاۋعا قاتىستى جۇمىس­تاردىڭ ءبارى قازاقستاندا ورىندالۋى ءتيىس دەگەن تالاپ قويدى.

جوبالاۋ سالاسىندا ۇساق جانە ءىرى كومپانيالارىمىز بار. ورتاڭعى توپ جوق. شەتەلدىكتەر تەك ءىرى كومپانيالارمەن عانا ارىپتەس بولۋعا تىرىسادى. ال ورتا كومپانيالار قالتارىستا قالا بەرەدى. مۇناي-گاز سالا­سىندا ورتا تاپ قالىپتاسۋ ءۇشىن جوبالاۋدىڭ 5 ساتىسى دا قازاق­ستان­دا ءوتۋ كەرەك. ءبىز ونداي دەڭ­گەيگە كوتەرىلە الماي جاتىرمىز.

شەتەلدىك كومپانيالار شيكى­زاتقا باي ەلدەردە ءوز مەم­لەكەتىنىڭ مەنشىگىن كوبەيتۋدى ارماندايدى. بۇل بارلىق ەل ءجۇرىپ وتكەن تاجىريبە. مۇناي-گاز سالاسى ءسوز بولسا, ءبىزدى اراب ەلدەرىمەن سالىس­تىرادى. ال سول اراب ەلدەرىندە العاش ينۆەستورلار كەلگەن كەزدە مۇناي-گاز سالاسىنداعى اراب­تاردىڭ ۇلەسى 5 پايىز بولاتىن. قازىر 95 پايىزعا جەتكىزدى. وعان ءبىراز ۋاقىت قاجەت بولدى.

بىرقاتار ينۆەستور كومپانيالار تاياۋ بولاشاقتا قازاقستاننان كەتۋگە دايىندالىپ جاتقانىن دا ايتا كەتەيىك. ولار 2019 جىل­دىڭ باسىندا قازاقستانداعى جو­با­لارعا قاتىسپايتىنىن, ءبىز­دىڭ ەل جەمقورلىققا بەيىم ەل­دەر­دىڭ قاتارىندا ەكەنىن ايتتى. ينۆەستورلاردىڭ مۇنداي ماسە­لەنى اشىق ايتۋى ەمەس, ءتىپتى وي­عا الۋىنىڭ ءوزى بىزگە ابىروي اپەرمەيدى. ۇكىمەت بۇدان قان­­­داي ساباق العانىن, قانداي ۇس­­تا­نىمدا ەكەنىن بىلمەيمىن. ۇكى­­مەت­تىڭ ۇنسىزدىگىنىڭ ءبىر ۇشى 1990-جىل­دارداعى شەتەلدىك ينۆەس­­تور­لارمەن كەلىسىمشارتتار سەبەپ بولدى ما دەپ ويلايمىن. سەبەبى ءبىز ولارعا العاش كەلگەن بويدا ءىرى جوبالاردى سەنىپ تاپسىردىق. قۇنى جۇزدەگەن ميلليارد اقش دوللارىنا باعالانعان جوبا­لاردىڭ ءدامى تاڭدايىندا قالعان كومپانيالار 5-6 ملرد تۇراتىن جوباعا قاناعاتتانباي وتىر. 1990 جىلدارى بىزگە ەكونوميكانى وتالدىرىپ جىبەرۋ ءۇشىن ينۆەستورلاردىڭ تالابىنا ساۋدالاسپاي كەلىستىك. قازىر قازاق ۇكىمەتى مەن ينۆەستورلار اراسىندا ءىرى ساۋدا نەمەسە كەلىسىمدەر ويىنى قايتا ءجۇرىپ جاتىر. قازاق ۇكىمەتىنە مەملەكەتتىڭ مۇد­دەسى, ۇلتتىڭ مۇددەسىنە مو­يىن بۇراتىن كەز كەلدى. بۇ­رىن مامان دايىن بولمادى, نارىق­تىڭ ءتىلىن دە, مادەنيەتىن دە تەرە­ڭى­نەن تۇسىنە المادىق. 1990-جىلداردىڭ العاشقى جار­تىسىندا ءبىزدىڭ نارىقتىق ەكونو­مي­كاعا دەگەن كوزقاراسىمىز بەن مادەنيەتىمىز قىتايدان الا سومكەنى تولتىرىپ تاۋار الىپ كەلۋمەن عانا شەكتەلدى. قازاق­ستاندا مۇناي وندىرىسىنە 120 جىلدان استى. دەگەنمەن, ماس­كەۋدەن باسقارىلعان جىلداردى, قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز ءوندىرىسىنىڭ تاريحى دەپ قاراۋعا بولمايدى. 1990-جىلدارعا دەيىن ماماندار ماسكەۋدەن جىبەرىل­دى. قازاق­ستاندا دايىندالعان ماماندار مويىندالمادى. قازىر مامانداردى ۇلتتاندىرۋ قاجەتتىگى جايلى قازاقستاندىق بيزنەستىڭ تالابى ورىندى دەپ ويلايمىن. قازاق بيزنەسى مۇناي-گاز يندۋس­ترياسىن ءوز قولىنا الۋى كەرەك.

سوڭعى 10-15 جىلدا شيكى­زات­تىق سەكتوردا قازاقستاندىق ۇلەس­تى ارتتىرۋ ماسەلەسى كۇن تار­تىبىنەن تۇسكەن ەمەس. ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە وتكەن جيىنداردا ەسكى مالىمەتتەر مەن ەسكىرگەن ەسەپتەر ءجيى ايتىلادى. ءبىز 15-20 جىل بۇرىنعى جە­تىس­تىكتەردى ماقتان كورىپ, سونىڭ اينالاسىن شيىرلاي بەرەمىز. 2020 جىلعا اياق باستىق. قازاقستان باسقا باعىتتا دامۋ كەرەك.

– قازاقستاندىق كومپانيا­لاردىڭ اياعىنان تۇرۋىنا نە كەدەرگى؟

– ءبىر مىسال ايتايىن. جو­با­لاۋ جۇمىستارىنا قازاق­ستان­­دىق كومپانيالار قاتىس­تى­رىل­ماي, جۇمىس سىرتتا شەتەلدەر­دە دايىندالادى. ءتىپتى الدا ات­قارىلاتىن جۇمىستاردىڭ باعى­تى تۋرالى مالىمەتتەر دە قول­جەتىمدى ەمەس, سول سەبەپتى ال­داعى تەندەرلەرگە دايىندالىپ ۇل­­گەر­مەيدى. ال شەتەلدىكتەر جو­با­لاۋ جۇمىستارىن جاساعاندا وعان قانداي كومپانيالاردىڭ قا­تى­ساتىنىن الدىن الا ازىر­لەپ قويادى. ولاردىڭ اراسىندا قازاقستاندىق كومپانيالار جوق. سەبەبى ءبىزدىڭ ەلدىڭ كومپانيالارى شەتەلدەردە تانىمال ەمەس. ىسكەرلىك ورتادا ولار جايلى مالىمەتتەر از. الەمدىك دەڭگەيدەگى تەندەرلەرگە قاتىسۋ ءۇشىن اتاعى سوعان ساي شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ ءبىرى كەپىلدىك حات بەرۋى كەرەك. ونداي كەپىلدىكتەر ءبىزدىڭ قولىمىزدا جوق.

تاعى ءبىر كەدەرگى – قارجىلىق كەپىلدىكتىڭ جەتىمسىزدىگى. سەبەبى شەت­ەلدىك كومپانيالاردىڭ تەن­دەر­لەرى از دەگەندە 500 000 000 دوللار دەڭگەيىندە وتەدى. تەن­دەرگە قاتىساتىن كومپانيا سول سوما­نىڭ 30 پايىزىن شەتەلدىك «ا» دەڭگەيىندەگى بانكتەرگە كەپىلگە قويۋى كەرەك. ءبىزدىڭ قازاق­ستان­دىق بانكتەردىڭ بىردە-ءبىرى حالىق­ارالىق دەڭگەيدە مو­يىن­دال­ما­عان. قازاقستاندا تىركەل­گەن حالىق­ارالىق قارجى ينس­تي­تۋت­تارىن الەۋمەتتىك باعدار­لاما­­لاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ۇس­تاپ وتىرمىز. قازاقستاندا تىركەل­گەن حالىقارالىق قارجى ينستيتۋت­تارىنىڭ بيزنەسكە پايداسى جوق.

– قۇنى ميللياردتارمەن با­عالاناتىن ءىرى جوبانى قازاق­ستاندىق ينۆەستورعا سەنىپ تاپسىردى دەيىك. ءارى قاراي نە بولادى؟ بۇل جوبا تەك قازاق­ستاندىق مامانداردىڭ قاتىستىرىلۋىمەن جۇزەگە اسادى دەپ ۇمىتتەنۋگە بولا ما؟

– بۇلاي دەپ ويلاۋعا مۇنايشى رەتىندە مەنىڭ دە ءداتىم بارمايدى. ءبىزدىڭ دە كەمشىن تۇستارىمىز كوپ. مىسالى, شەتەلدىكتەر جوبانى العان كەزدە مىندەتتى تۇر­دە تەح­نيكالىق, تەحنولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە باسىمدىق بەرەدى. ولار ءۇشىن ادام ءومىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرمەۋ بارىنەن جوعارى تۇرادى. جوبا بارىسىندا وسى ەكى فاكتورعا زيان تيەر بولسا, جۇمىستى توقتاتادى. بۇل كوزقاراس ءبىزدىڭ بيزنەس مادەنيەتىمىز بەن ۇستانىمىمىزعا ءالى سىڭبەي جاتىر. ەكىنشىدەن, شەتەلدىك ينۆەستور ءۇشىن تاپسىرىس بەرگەن ادامنىڭ ۇسىنىسى – زاڭ. مىسالى, 5 ملرد اقش دول­لارىنا تاپسىرىس ءتۇستى دەلىك. شەت­ەلدىك ينۆەستور ءبىرىنشى كە­زەك­تە تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ قار­جىسىن ۇنەمدەۋگە تىرىسادى. مىسالى, قازاقستاندىق تاراپتىڭ ۇسىنىسىن قابىلداپ العان شەتەل­دىك ينۆەستور «سىزگە مىنا تۇستا باعانى دۇرىس قويماپتى, ءبىز مۇنى سىزگە ۇنەمدەۋ جولى ار­قىلى مىناداي تومەن باعامەن ۇسى­نا الامىز. ناتيجەسىندە, ءسىز ۇسىن­عان 5 ملرد دوللاردان 1 ملرد دوللار ۇنەمدەلەدى» دەگەن ۇسى­نىسپەن شىعادى. بۇل جەردە شەتەلدىك ينۆەستور تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ قارجىسىن ۇنەمدەۋ ساياساتىنا باسىمدىق بەرەدى. ال بىزدەگى جاعداي وسىعان كەرەعار. شەتەلدىك ينۆەستور مەن ۇلتتىق ينۆەستوردىڭ اراسىندا وسى تەكتەس ايىرماشىلىقتار بار.

الپاۋىت كومپانيالاردىڭ تابىس فورمۋلاسى بيزنەسكە ادال­دىعىمەن ولشەنەدى. سەبەبى ولار ءۇشىن كومپانيانىڭ اتاق-ابى­رويى جەڭ ۇشىنان جالعا­سا­تىن كەلىسىمشارتتاردان جوعارى. ءار كومپانيانىڭ وتباسى­لىق قۇن­دىلىعى دەگەن بولادى. ادالدىعى مەن قابىلەتىن دالەل­دەپ تۇرسا ەسىكتى كۇزەتىپ تۇرعان كۇزەتشىسىنىڭ مۇددەسىن دە ەسكەرەدى.

– 1990-جىلدارداعى كەلىسىم­شارت­تار ۇزاق مەرزىمگە جاسالدى. سول قۇجاتتارداعى كەلىسىم­شارتتاردى بىرجاقتى, مىسالى قازاقستان جاعىنان توقتاتۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان با؟

– قازىر ءۇزىپ تاستاساق, ءبىزدى الەم ينۆەستيتسياعا تۇراقسىز ەل دەپ تانىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى سوتتارمەن-اق تۇنشىقتىرىپ تاس­تايدى. بىزگە سوڭىنا دەيىن كونىپ, كەلىسىمشارتتاردى كورسەتىل­­گەن مەرزىمگە دەيىن جەتكىزۋ كەرەك. باسقا جول جوق. بۇل دا ءبىز­دىڭ بيزنەسكە ادالدىعىمىزعا جانە توزىمدىلىگىمىزگە سىن بولماق. ەۋرو­پادا وسىدان 4-5 جىل بۇرىن جۇ­مىس ىستەگەن كومپانيالاردىڭ قازىر جىلدى 4-5 ملرد دوللار تابىسپەن اياقتاپ جۇرگەنىن كورىپ ءجۇرمىز. شەتەلدىك كومپانيالار مەن ءبىزدىڭ كومپانيانىڭ قۇقىعى تەڭ ەمەس, ولاردىڭ جەڭىل­دىگى كوپ. سەبەبى 1990-جىلداردا شەتەل­دىك ينۆەستورلارعا «سەن ءوزىڭ قالا­عان كومپانيانى ءبىزدىڭ ەلگە اكەلۋ­گە قۇقىلىسىڭ. ساعان ۇسىنعان جەڭىلدىكتەردى وعان دا ۇسىنامىز» دەپ كەلىسىپ قويعانبىز. بولاشاقتا مۇنداي قۇجاتتارعا قول قويىلعان كەزدە بيزنەستىڭ تالابىن ەسكەرۋ كەرەك. كورپەنى دە وزىڭە كوپ تارتا بەرسەڭ, ەرتەڭ ارىپتەسسىز قالاسىڭ. سوندىقتان ينۆەستوردى ۇركىتىپ الماۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىگىن ويلاستىرۋ كەرەك.

– جاقىندا ۇلتتىق بانكپەن جانە ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­­تەرمەن جەر قويناۋىن پايدا­لانۋ­شىلارعا, قازاق­ستان­دىق مۇناي سەرۆيستىك كوم­پانيالارعا جەڭىل نەسيە­لەر بەرۋى نەمەسە كەپىلدىك بەرۋى تۋرالى العاشقى ديالوگ وتكىز­دىڭىزدەر. ناتيجەسى قالاي؟

– قازاقستان بيزنەسىندە ەركىن جانە جەڭىل اقشا جوق. بانكتەرگە تاۋەلدىمىز. ەۋروپالىق بانكتەرگە دە شىعا المايمىز. قازاقستاندا الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعان كومپانيا جوق. ەۋروپا كومپانيالارى بانكتەرىنەن 4 پايىزبەن نەسيە الادى, ءبىزدىڭ كومپانيالار نەسيەنى 27 پايىزبەن الادى. سول سەبەپتى, ۇلتتىق كومپانيالاردى جەڭىل نەسيەمەن قامتاما­سىز ەتۋ ۇلتتىق بانكتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك. بۇل دۇنيە جۇزىندە بار تاجىريبە. ناتيجەسى الدا بولۋعا ءتيىس.

– قازاقستاندىق ماماندار «تەڭىز» جوباسىندا باس مەنەد­جەر دەڭگەيىنە كوتەرىلە المادى. بۇل ماسەلە مەملەكەت باسشى­سى­­نىڭ نازارىندا. مامان­دار­­دىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ جاعى قالاي؟

– ماماندار قالىپتاسىپ كەلەدى. ءوسىم بار. ورتا دەڭگەي­دەگى ماماندار كوپ. بىراق جوبا باس­قارىپ وتىرعان ماماندار از. جاقىندا شەتەلدىك كومپانيا­نىڭ ءبىرى قازاق جىگىتىن جوبا باس­قارۋعا كوتەردى. بۇل جىگىتتى كومپانيا­نىڭ ءوزى وقىتتى, ءوزى كوتەردى. بو­لا­شاقتا جوبا مەنەدجەرى مەك­تەبىنەن وتكەن مامان ۇلكەن كومپانيالاردى باسقارا الادى. تەك جوبا مەنەدجەرلەرى ەمەس, ءىرى وپەراتور كومپانيالاردى دا قازاق ماماندارى باسقاراتىن كەز كەلدى.

– 2008 جىلعى داعدارىستىڭ تولقىنىن ۇمىتا قويمادىق. قازىر حالىقارالىق نارىقتا سوعان ۇقساس قۇبىلۋ بولۋى مۇمكىن بە؟

– 2008 جىل مەملەكەتتى مۇناي-گاز ءوندىرىسىن باسقاشا دامىتۋعا, ستراتەگيالىق جوسپارلاردى ءوز مۇددەمىزگە يكەمدەپ الۋعا مۇم­كىندىك بەرگەن ەدى. بىراق ءبىز ودان ساباق الا المادىق. ءالى كۇنگە دەيىن ينۆەستورلاردىڭ جەتەگىندە كەلە جاتقان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنان الىستاعان جوقپىز. سول جىلدارى «داعدارىستىڭ بىزگە اسەرى از بولدى» دەگەن پىكىر­لەر ايتىلىپ ءجۇر. مەن ونىمەن كەلىسپەيمىن. داعدارىستان ەڭ الدىمەن وتاندىق بيزنەس زارداپ شەكتى, ينۆەستورلار مەن ترانس­ۇلت­تىق كومپانيالارعا اسەرى از بولدى. بىزگە داعدارىس ەكى جاعى­نان كەلدى. ءبىرىنشى – مۇناي ارزان­دادى, ەكىنشىدەن تەڭگە قۇنسىز­دا­نىپ كەتتى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن 2008 جىلعا دەيىنگى باعامەن جۇ­مىس ىستەپ كەلە جاتقان كومپانيا­لار بار. دەگەنمەن, قازىرگى الەمدىك شيكىزات نارىعىندا ونداي جاعداي قايتالانا قويماۋعا ءتيىس.

– قىتايدا, اقش-تا مۇناي-گاز سا­لاسىندا بارلانۋعا رۇق­سات بەرمەيتىن, بولاشاقتىڭ ەن­شىسى دەپ كوزىن بىتەپ تاستاعان كەن ورىن­دارى بار ەكەن. ەرتەڭ كەلەر ۇرپاق الدىندا «سەندەردى كەلە­دى دەپ كوپ كۇتتىك, كەلمەگەن سوڭ جەپ قويدىق» دەپ ۇيالىپ قالمايمىز با؟

– ءبىزدىڭ تولقىن تاۋەلسىزدىك تاريحىندا «مەشكەي» ۇرپاق بولىپ قالاتىن شىعار. بىراق كوڭىلدى جۇباتاتىن جايت – مۇنايعا دەگەن سۇرانىس ەرتەڭ ءدال بۇگىنگىدەي بولا ما دەگەن ماسەلە. الەمدە سينتەتيكالىق مۇنايمەن-اق كۇن كورىپ, ەسەبىن ايىرىپ وتىرعان ەلدەر بار. ەرتەڭ مۇنايدى ىعىستىرىپ شىعاراتىن ءونىم ءتۇرى پايدا بولادى. ول – اقيقات, زاڭدىلىق. ءدال قازىرگى ولشەممەن قاراعاندا پايدا ءبىزدىڭ جاقتا ەمەس, ونى مو­يىنداۋىمىز كەرەك. سوندىقتان تۇبىندە ادامزاتقا قاجەتى بولماي قالاتىن ءونىمنىڭ پايداسىن قازىر مولىنان كورگەنىمىز ءجون شىعار. ءيا, وسى ۋاقىتقا دەيىن جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز بار, بىراق وعان مارقايىپ, ارقانى كەڭگە سالۋدىڭ قاجەتى جوق. الدا الار بەلەستەرىمىز ودان دا ارتىلىپ جاتىر, سوعان جەتۋدىڭ قامىن ويلاۋىمىز كەرەك.

اڭگىمەلەسكەن

گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,

«ەgemen Qazaqstan»

الماتى