مەن مەكتەپ پەن ينستيتۋتتى كەڭەس وداعى كەزىندە اياقتادىم. بارلىق ماسەلە ءماسكەۋدەن باسقارىلاتىن ۋاقىتتا ۇلان-عايىر ەلدەگى مەكتەپ باعدارلاماسىن بىرىڭعاي ۇلگىدەگى وقۋلىقپەن وقىتاتىن ەدى عوي. مىسالى, كيەۆ كنيازدىگىن ءبىز, الىستاعى قازاقستاندىق اۋىلدىڭ بالالارى ءوز ولكەمىزدىڭ تاريحىنان جاقسى بىلگەنىمىزدى مويىنداۋىمىز كەرەك. تاريح ءپانى وقۋلىعىنان يۆان گروزنىيدى جاتقا بىلدىك, ال قازاقتىڭ حاندارى مەن بيلەرىن, باتىرلارىن ءبىز ناقتى تاريح عىلىمى ارقىلى ەمەس, قازاقتىڭ باي اۋىز ادەبيەتىنەن كوپ ەستىدىك. ول كەزدەگى وقۋلىقتار بويىنشا دەشتى قىپشاقتىڭ شەكسىز, كەڭ-بايتاق دالاسىندا ەشقانداي وركەنيەت بولماعانداي, فەوداليزمنىڭ ب ۇلىڭعىر پەردەسىنەن ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ اۋماعىن ءبىر كەزدەرى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ وتكەنى كومەسكى جانە كۇڭگىرت كورىنەر ەدى. كەڭەستىك جۇيە عالىمدارى جازعان وقۋلىقتاردان ءوز حالقىمىزدىڭ «فەودالدىق قۇرىلىستان كاپيتاليزمگە سوقپاي, بىردەن سوتسياليزمگە اتتاعانىن» بىلەر ەدىك.
مەن مەكتەپ پەن ينستيتۋتتى كەڭەس وداعى كەزىندە اياقتادىم. بارلىق ماسەلە ءماسكەۋدەن باسقارىلاتىن ۋاقىتتا ۇلان-عايىر ەلدەگى مەكتەپ باعدارلاماسىن بىرىڭعاي ۇلگىدەگى وقۋلىقپەن وقىتاتىن ەدى عوي. مىسالى, كيەۆ كنيازدىگىن ءبىز, الىستاعى قازاقستاندىق اۋىلدىڭ بالالارى ءوز ولكەمىزدىڭ تاريحىنان جاقسى بىلگەنىمىزدى مويىنداۋىمىز كەرەك. تاريح ءپانى وقۋلىعىنان يۆان گروزنىيدى جاتقا بىلدىك, ال قازاقتىڭ حاندارى مەن بيلەرىن, باتىرلارىن ءبىز ناقتى تاريح عىلىمى ارقىلى ەمەس, قازاقتىڭ باي اۋىز ادەبيەتىنەن كوپ ەستىدىك. ول كەزدەگى وقۋلىقتار بويىنشا دەشتى قىپشاقتىڭ شەكسىز, كەڭ-بايتاق دالاسىندا ەشقانداي وركەنيەت بولماعانداي, فەوداليزمنىڭ ب ۇلىڭعىر پەردەسىنەن ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ اۋماعىن ءبىر كەزدەرى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ وتكەنى كومەسكى جانە كۇڭگىرت كورىنەر ەدى. كەڭەستىك جۇيە عالىمدارى جازعان وقۋلىقتاردان ءوز حالقىمىزدىڭ «فەودالدىق قۇرىلىستان كاپيتاليزمگە سوقپاي, بىردەن سوتسياليزمگە اتتاعانىن» بىلەر ەدىك.
ۋاقىت شاڭىنا كومىلگەن تاريحىمىزعا تاۋەلسىزدىگىمىز كەلگەن سوڭ جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراي باستادىق. دەگەنمەن, ءالى دە اقتاڭداقتار, جاڭاشا پايىمدار ماسەلەلەر كوپ. ەۋرازيا ورتالىعىندا ورنالاسقان قازاقتاردىڭ وراسان زور وسى ءوڭىردىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني ءومىرىنىڭ ورتاسىندا بولماۋى مۇمكىن ەمەس. بابالارىمىز اتتىڭ جالىندا, تۇيەنىڭ قومىندا ءجۇرىپ, بەس فرانتسياعا تەڭ اۋماقتى قورعاپ, ۇرپاقتارىنا امانات ەتكەنىنە تاڭعالامىن ءارى ماقتانامىن.
مەن تاريح ءپانى مۇعالىمى رەتىندە وسى جىلدىڭ ماۋسىمىندا ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيالىق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە مەملەكەتتىك حاتشى مارات ءتاجيننىڭ توراعالىق ەتۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق تاريحىن زەردەلەۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى دەر ۋاقىتىندا ءوتتى دەپ سانايمىن. وتىرىستا تاريحنامانى تانۋ ادىستەرى, ۇزدىك ءادىسنامالار مەن ادىستەردىڭ نەگىزىندە قازاقستان تاريح عىلىمىنىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋ, قازاقتاردىڭ ۇلتتىق تاريحىنىڭ مۇمكىنشىلىگىن كەڭەيتۋ, ۇلتتىڭ جاڭا تاريحي دۇنيەتانىمىن قالىپتاستىرۋ, قازاقستاننىڭ ەكى ون جىلدىق جاڭا تاريحىنىڭ ءمانىن ءتۇسىنۋ سياقتى بىرقاتار ۇستانىمدار قارالدى.
تاريح – بۇل وقيعالاردى جىپكە ءتىزىپ, تۇگەندەۋ نەمەسە كۇيرەۋ نەمەسە دامۋدىڭ ابستراكتىلى-حرونولوگيالىق جىلناماسى دا ەمەس. ءار وقيعا ارتىندا ادامدار تۇر, ءوز مۇددەسى, ەركىندىك ءۇشىن كۇرەسكەن, بولاشاق تۋرالى ارماندارى بار حالىق تۇر. ۇلتتىق مىنەزدى كوبىنە تاريح, تاريحي ەستەلىكتەر قالىپتاستىرادى. تاريحتى زەردەلەۋگە بىرجاقتى كەلۋگە بولمايدى. مارات ءتاجين اتاپ وتكەندەي, ءبىز كوبىنە تەك قاقتىعىستاردى وقىپ بىلەمىز. ادامزات تاريحى – بۇل سوعىستار تاريحى بولىپ شىعاتىن ءتارىزدى. بىراق, ادامدار تەك سوعىسقان جوق قوي, ولار استىق ءوسىردى, قالالار تۇرعىزدى, ساۋدا جولدارىن رەتكە كەلتىردى, عىلىمدى دامىتتى ەمەس پە؟ جانە وسىنىڭ بارلىعىنىڭ ۇردىسىندە قارىم-قاتىناس جاسادى, مادەنيەت پەن وركەنيەتتىڭ ءوزارا ەنۋى مەن بايۋى ءجۇرىپ جاتتى.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستاندىق عالىمداردىڭ تىڭعىلىقتى ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا تاڭعالارلىق جاڭالىقتار اشىلدى, ولار دالا مادەنيەتىن مۇلدەم باسقاشا باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇراعاتتارداعى شاڭ باسىپ جاتقان قۇجاتتار اشىلدى, بۇرىن بەلگىسىز تاريحي ماتەريالدارعا قولجەتىمدىلىك جانە باسقا مەملەكەتتەر مۇراعاتتارىندا جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى.
جاس ۇرپاققا ءبىلىم بەرىپ جۇرگەن ۇستازدار ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى ايرىقشا وزەكتى. ەلباسى