ءبىلىمدى ەل – بىلىكتى ەل

وركەنيەتتى 50, سودان كەيىن 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ مۇرا­تىن ۇسىندى. ونى جۇزەگە اسى­راتىن وزىق ويلى, عىلىمى مەن ءبىلىمى دامىعان ەل بولۋ قاجەت بولدى. سوندىقتان دا ەگە­مەن­دىكتىڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاش­قى قادامدارىنان باستاپ ن.نازارباەۆ عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىن قاتار دامىتۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ءبىلىم جۇيەسىن رەفورمالاۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ ناقتى زامانا سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن مەملەكەتكە اينالاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ەكونوميكا مەن قوعامدى مودەرنيزاتسيالاۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى ءبىلىم جۇيەسىن نارىقتىق قاتىناستارعا بەيىمدەپ دايارلاۋ قاجەت ەدى. وسىلاي, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ ءبىلىم مەن عىلىم مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم با­عىتتارىنا اينالدى.

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ءبىلىم مەن عىلىم جۇيەسىن دامىتۋداعى ءرولىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن, ونى كەزەڭ-كەزەڭدەرمەن قاراستىرعان ءجون بولار دەپ پايىمدايمىن.

ءبىرىنشى كەزەڭ, حح عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىنان باستالادى. ەڭ الدىمەن, دەربەس مەملەكەت قۇرۋ, قوعامدى ورتاق ۇلتتىق مۇراتتارعا جەتەلەۋ, ەكونوميكانى تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ ماسەلەسى شەشىلۋى ءتيىس بولدى.

ەكونوميكانىڭ قيىندىعى­نا قاراماستان وسى سىن ساعاتتا, ەل­باسىنىڭ بەرىك ەرىك-جىگەرى­نىڭ ار­قا­سىندا ءبىلىم سالاسىندا الەم­دە تەڭدەسى جوق جوبا جۇ­زەگە اسى­رىلا باستادى. 1993 جى­لى «بولاشاق» باعدارلاما­سى قابىلداندى. قازاقستاننىڭ تالانتتى قىز-جىگىتتەرى الەمنىڭ ەڭ وزىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە وقۋعا جىبەرىلدى. ولار تاۋەلسىز مەم­لە­كەتتىڭ بولاشاق كادرلىق سايا­ساتىنىڭ ارقاۋىنا اينالدى.

بۇل باعدارلاماعا كەزىندە سەكەمدەنە قاراعان ادامدار دا, وي-پىكىرلەر دە بولدى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ سول كەزدەگى كەمەل ويىنىڭ ناتيجەسى قازىر اي­قىن كورىنىپ وتىر. «بولاشاق» باع­­دارلاماسىن ءبىتىرىپ كەلگەن 13 مىڭنان استام قىز-جىگىت بۇ­گىندە رەسپۋبليكانىڭ سايا­سي-ەكو­نوميكالىق, اكىمشىلىك باس­قارۋ جۇيەلەرىندە ابىرويمەن ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. جوعارىداعى كە­زەڭدە 1992 جىلى ء«بىلىم تۋرالى», «جوعارى ءبىلىم تۋرالى» زاڭ­دار قابىلداندى. وسىلاي ءبىلىم سالاسىندا ماڭىزدى ينستي­تۋتسيونالدىق قادامدار جاسالدى.

ءبىلىم سالاسىندا جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارى اشىلدى. قىسقا مەرزىم ىشىندە ءبىلىم بەرۋ قىز­مەتى قالىپتاستى. ناقتى باسە­كە­لەس­تىك پايدا بولدى. ءبىلىم مە­كە­مەلەرىنىڭ دەربەستىگى مەن ات­قارۋ­شى بيلىكتىڭ قۇزىرەتى ناق­تىلاندى.

ەكىنشى كەزەڭ, وتكەن عاسىر­دىڭ 90-جىلدارى مەن جاڭا عاسىردىڭ العاشقى بەس جىل­دىعىن قامتيدى. بۇل كەزەڭدە جاڭا ستراتەگيالىق باستامالار ومىرگە كەلدى. 1997 جىلى ەل­با­سى ن.نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگيا­سىن جا­ريالادى. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بۇل جوبادا مەملەكەتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراس­تىرىلدى.

1997-2002 جىلدارداعى ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىن اقپارات­تاندىرۋ جۇيەسى باعىتى بويىن­شا مەملەكەتتىك باعدارلاما وي­داعىداي جۇزەگە اسىرىلدى. سوندىقتان تەحنيكالىق جانە كاسىبي ءبىلىم بەرۋ سالاسى دا 2001 جىلى تولىقتاي اقپاراتتاندىرۋ قالپىنا كوشتى. شىندىعىنا كەلگەندە, قازاقستان تمد ەلدەرى ىشىندە 2001 جىلى-اق مەكتەپ­تەردى 100 پايىز كومپيۋتەرمەن قام­تاماسىز ەتتى.

ءدال وسى جىلدارى تاعى ءبىر پرەزيدەنتتىك جوبا قابىلداندى. تالانتتى بالالاردى قولداۋ ءۇشىن «دارىن» باعدارلاماسى ومىرگە كەلدى. وسىلاي قازاقستاندا تالانتتى وقۋشىلار ءۇشىن جۇزدەن استام «دارىن» مەكتەپتەرى جۇ­يەسى قالىپتاستى.

1999 جىلى قابىلدانعان تاۋەلسىز تەستىلەۋ ساياساتى تالاپ­كەر­لەردىڭ بىلىمىنە قاراي وقۋعا قابىلدانۋىنا جانە گرانت­تىق قارجىلاندىرۋعا ىلىگۋىنە مۇم­­كىندىكتەر بەردى. بۇل ءادىل, اشىق تاڭداۋدىڭ ارقاسىندا تۇر­­عىلىقتى جەرىنە قاراماستان ستۋ­دەنتتەر شوعىرىن جاساقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. سايىپ كەلگەندە تۇڭعىش قا­بىلدانعان مەملەكەتتىك باعدار­لامالار ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇ­يەسىن مودەرنيزاتسيالاۋعا جول اشتى. بۇل 2005-2010 جىلداردى قامتىدى.

ءۇشىنشى كەزەڭ, 2006 جىل­دان بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى كەزەڭدى قام­تيدى. بۇل كەزەڭدە قازاقستان قوعامىنىڭ بۇكىل جۇيەسى وزگە­رىسكە ۇشىرادى. جاڭا زاما­ناۋي تالاپتارعا سايكەس قوعامنىڭ بار سالاسى جاپپاي دامي باس­تادى. ءبىلىم بەرۋ سالاسى دا وڭ وزگەرىستەرگە بەت بۇردى. الەمدىك برەندتى جاڭا ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ قاجەت بولدى. 2006 جىلى تۇڭعىش پرە­زيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جار­لىعىمەن «نازارباەۆ ۋنيۆەر­سيتەت» شاڭىراق كوتەردى. بۇل كۇن­دە ول الەمنىڭ تاڭداۋلى وقۋ ورىن­دارىنىڭ بىرىنە اينالدى. «وكسفورد», «كەمبريدج», «سوربوننا», «مگۋ» سەكىلدى برەند­كە يە بولعان ۋنيۆەرسيتەت تۇلەك­­تەرى ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا ابىرويلى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.

2010 جىلى قازاقستان بولونيا دەكلاراتسياسىنا قول قويدى. بۇل ەۋروپالىق ءبىلىم جۇيەسىنىڭ قازاقستاندا ورنى­عۋىنا, قالىپتاسۋىنا جول اشتى. قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇش ساتىلى ءبىلىم بەرۋ جۇ­يەسىنە تولىقتاي كوشتى. باكالاۆر-ماگيستر-PhD.

ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسى دا وڭدى وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. «نازار­باەۆ زياتكەرلىك مەكتەپ­تەرى» قالىپتاستى. بۇل قازاق­ستاندىق مەكتەپتەردىڭ بولاشاقتا ۇلگى بولارلىق جۇيەسىنە اينالدى. مىنە, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ورتا مەكتەپ پەن جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋى ناتيجەسىندە قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى حالىقارالىق تالاپتار دەڭگەيى­نە كوتەرىلدى. وعان مىنا مىسالداردى ايتساق تا جەتكىلىكتى. يۋنەسكو-نىڭ ءبىلىم بەرۋ ين­دەكسى بويىنشا قازاقستان 2007 جىلى 4-ورىنعا, 2008 جىلى 7-ورىنعا, 2009 جىلى 1-ورىنعا, 2010 جىلى 4-ورىن­عا يە بولدى. ال 2010-2019 جىل­دار­داعى كورسەتكىشتەر دە قۋانارلىق.

قازاقستاندىق وقۋشىلار پان­دىك وليمپيادالاردا التىن مەدالدارمەن ماراپاتتالۋدا.

ارينە, تاۋەلسىزدىك قازاق­ستانداعى ءبىلىم بەرۋ سالاسىن الەم­دىك دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇم­كىندىك بەردى. بۇل جۇيە دە ودان ءارى دامي تۇسۋدە.

قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ, قازاقستاننىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازار­باەۆتىڭ سەنىمدى ساياسي سەرىگى رەتىندە قالىپتاسقان ءداستۇردى ودان ءارى جالعاستىرۋعا كۇش سالۋدا. مىنە, ساياساتتىڭ جالعاستىعى, بىرىز­دىلىگى مەكتەپ پەن جوعارى مەك­تەپتىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ التىن ارقاۋى بولىپ وتىر.

زامان وزگەرمەي تۇرمايدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋگە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. اسىرەسە, اۋىل مەك­تەبى مەن قالا مەكتەپتەرىنىڭ دەڭ­­گەيىن كوتەرۋ, مۇعالىم مار­تەبەسىن ۇلىقتاۋ, جوعارى مەك­تەپتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدار­دى. ول ءوزىنىڭ قازاقستان حالقى­نا جولداۋىندا ءبىلىمدى ەل عانا الەم­دىك دوداعا توتەپ بەرە الاتىن مەم­لەكەت قۇرا الاتىنىن اتاپ ءوتتى.

بۇل كۇندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى پرەزيدەنت قويعان جوعارى تالاپتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى ۇيىمداستىرۋ شارالارىن باستاپ تا كەتتى.

رەسپۋبليكا بويىنشا مۇ­عالىم­دەر دايارلايتىن 85 جوعارى وقۋ ورنىن 20-25-كە دەيىن ازايتۋ جوسپارلانۋدا. بۇل سانى بار, ساپاسى جوق پەدا­گوگتىك ج­و­عارى وقۋ ورىندارىن رەفور­ما­لاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىر ايماقتىق جوعارى وقۋ ورنىندا 20-25 مىڭ ستۋدەنت بار. مۇنداي جاعدايدا قانداي وقۋ ساپاسى بولۋى مۇمكىن؟! ساپالى مامان ساپالى ءبىلىم العان قىز-جىگىت­تەردەن عانا قالىپتاسادى. مۇنى الەمدىك ءۇردىس دالەلدەپ وتىر. سوندىقتان دا شەكتەۋ قويۋ كەرەك. ايماقتىق جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ ارقاي­سى­سىن­دا 10 مىڭ ستۋدەنت بولسا جەتكىلىكتى.

ءبىلىمدى ەل – بىلىكتى ەل. تاۋەل­سىزدىك – قازاقستان ءبىلىمىن الەمدىك سۇرانىسقا جاۋاپ بەرە الاتىن ءبىلىمدى, بىلىكتى ادام كاپيتالىن قا­لىپتاستىرىپ وتىر. وقۋى وز­عان, عىلىمى دامىعان ەل عانا ور­كەنيەتكە جەتە الادى.

باقىتجان جۇماعۇلوۆ,

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, ۇعا اكادەميگى