قىتاي – ديپميسسياسى ەڭ كوپ مەملەكەت

61 ەلدىڭ ديپلوماتيالىق باي­لانىسىن زەردەلەيتىن لوۋي ينستيتۋ­تى­نىڭ جاھاندىق ديپلوماتيا­نىڭ ين­دەكسى رەيتينگىنىڭ ناتيجەسى بويىن­شا 2019 جىلى اقش الەمدە ءوزىنىڭ 273 وكىلدىگىن ورنالاستىرسا, قىتاي ءۇش ورتالىق ارتىق اشىپتى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى بەس جىلدا قىتاي وزگە ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىن جاقسارتۋدا ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتقان. 2016 جىلى عانا 267 ديپلوماتيالىق ميسسيامەن اقش پەن فرانتسيادان كەيىنگى ءۇشىنشى ەل بولعان, ال 2017 جىلى ءبىر ساتى جوعارىلاعان. 2019 جىلى سول قار­قىنمەن اقش-تى ىعىستىرىپ, ەڭ ديپ­لو­ماتشىل مەملەكەتكە اينالىپ وتىر.

سوڭعى ەكى جىلدا قىتاي جاڭا ەلشى­لىكتەرىن بۋركينا-فاسو, دومينيكان رەسپۋبليكاسى, سال­ۆادور, گامبيا, سان-تومە جانە پرينسيپي ەلدەرىندە اشقان. اتالعان ءتىزىم دە كەزدەيسوق ەمەس. ارنايى ساياسي ناۋقان بويىنشا بەيجىڭ تايۆاننىڭ سوڭعى قال­عان ديپ­لوماتيالىق سەرىكتەستەرىمەن جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا تىرىسقان. جاقىندا تىنىق مۇحيتى ارالدارى اي­ماعىنداعى ەكى ەل – كيريباتي جانە سولومون ارالدارى تايۆانمەن ديپ­لوما­تيالىق بايلانىستارىن ءۇزىپ, قى­تاي­مەن ىمىراعا كەلگەن. وسىلايشا تاي­ۆان­دى مويىندايتىن ەلدەر سانى 2016 جىلعى 22-دەن بۇگىن نەبارى 15-كە قىسقارىپ وتىر. قىتاي دا, تايۆان دا ءوز قارسىلاسى­مەن ەش بايلانىسى جوق ەلمەن عانا تولىققاندى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ۇستانا الادى. بەيجىڭ ءۇشىن بۇل جاعداي تايۆاننىڭ ساياسي وقشاۋلانۋىن كۇشەيتۋمەن قا­تار, ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي مۇمكىن­دىكتەرىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.

قىتايدىڭ سىرتقى ىستەر مي­نيستر­لىگىنىڭ بەلسەندى جۇمىسى اقش-پەن ەكى ەل اراسىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى سەكىلدى. اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ سىرتقى ساياساتى سوڭ­عى جىلدارى وڭ ناتيجە كورسەتپەي كەلە­دى, ال وسى ءساتتى ءتيىمدى پايدالانا بىل­گەن قىتاي قارسىلاسىنىڭ الەمنىڭ ديپلوماتيالىق ورتالىعى دەگەن مار­تەبەسىنەن ايىرىلعانىن كوزدەي­تىن­دەي. 2017 جىلى بيلىك­كە كەلگەن ساتتەن باستاپ دونالد ترامپ اقش-تىڭ مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىندە بيۋدجەتتى ايتار­لىقتاي قىسقارتۋعا تىرىستى, ديپلوماتتار سانىن 25 پايىزعا ازايتىپ, وسى ارەكەتى ءۇشىن سىنعا دا ۇشىرادى. اقش ماماندارى ديپلوماتيالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ەلدىڭ حالىقارالىق اسەرىن نىعايتۋعا العاشقى قادامى ەكەنىن ايتادى. «بۇل قىتايدىڭ الداعى ۋاقىتتاعى حالىقارالىق ساياسي ارە­ناداعى ىقپالىن ارتتىرىپ, ديپ­­لو­ماتيالىق كۇشكە اينالۋدى كوز­دەيتىن ۇلكەن جوسپارلارىنان حاباردار ەتەدى» دەيدى ساراپشىلار. اقش-تىڭ انتيگۋا جانە باربۋدا, گۆينەيا-بيساۋ, سەيشەل ارالدارى, ۆانۋاتۋ, سونداي-اق سيريا مەن سولتۇستىك كورەيادا ەشبىر وكىلى جوق. ال قىتاي بۇل ەلدەرمەن دوستىق قارىم-قاتىناستى جولعا قويا ءبىلدى.

قىتايدىڭ وزگە ەلدەرمەن ديپ­لو­ما­تيا­لىق قارىم-قاتىناسىن قاراستىر­عاندا سانىنا عانا ەمەس, ساپاسىنا دا ءمان بەرگەن ءجون. بۇل جەردە ەلشىلىكتەر مەن كونسۋلدىقتار سانى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ەلشىلىك ساندارى بويىنشا اقش پەن قىتاي تەڭ تۇسسە, كون­­سۋل­دىقتار اشۋدا قىتاي الدىنا جان سالمايدى. سەبەبى ەلشىلىكتەر كوبىنە ساياسي كۇشتى بىل­دىرسە, ەكىنشىسى ەكونوميكالىق ماڭىزعا يە. ال قىتاي ءۇشىن وزگە ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستى ءداستۇرلى جولدان گورى ەكونوميكالىق تۇر­عىدا ورناتقان الدەقايدا تيىمدىرەك بولىپ وتىر. قىتايدىڭ جالپى 96 كون­سۋل­دىعىنىڭ 41-ءى ازيادا, ال 28-ءى ەۋروپا­دا ورنالاسقان. ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى دا وسى ماقساتتا ۇلكەن ماڭىز­عا يە. 150-دەن استام ەل مەن حالىقارا­لىق ۇيىمداردى قامتىپ, تريلليون دوللارعا باعالانعان جوبا قىتاي­دىڭ وسى ايماقتارمەن بايلانىسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى.   

لوۋي ينستيتۋتىنىڭ جاھاندىق ديپ­لوماتياعا قاتىستى زەرتتەۋىنىڭ ناتي­جەسى بويىنشا تىزىمدە قىتاي مەن اقش-تان كەيىن فرانتسيا, جاپونيا جانە رەسەي ەلدەرى باستاپ تۇر. بۇل – الەمدەگى ەڭ ديپلوماتشىل ەلدەردىڭ ۇزدىك بەستىگى.