«ابايدى وقى, تاڭىرقا!» دەۋدەن, «ابايدى وقى, ورىندا!» دەۋگە كوشەر كەز كەلدى
ءبىر-ەكى جىلداي بۇرىن شىمكەنتتەيىن شاھارىڭىزداعى اباي اتىنداعى قالالىق ورتالىق كىتاپحانادا «ادامزاتتىڭ ابايى» اتتى كەش وتكىزىلدى. قۇدايعا شۇكىر, كىتاپحانالاردا ونداي-ونداي ءىس-شارالار از ەمەس. ال, «ادامزاتتىڭ ابايى» اتالعان الگى ادەبي كەشىڭىز وسى كۇنگە دەيىن مازاسىزداندىرىپ ءجۇر. نەلىكتەن دەيسىز عوي؟
كىتاپحاناشى قارىنداستارعا وكپە جوق. جان-جاقتى دايىندالعان. ۇلى اقىننىڭ ولەڭدەرى, تەڭدەسسىز ويشىلدىڭ قارا سوزدەرى وقىلدى. بايىپتى بايانداما بار. ارەدىكتە اندەرى اۋەلەدى. الايدا, وقۋ زالىندا وتىرعان جەتپىسكە جۋىق جەتكىنشەكتىڭ قالعىپ-مۇلگىگەن مارعاۋلىعىنا, سۇلەسوق سالعىرتتىعىنا قاراپ قورقىپ كەتەسىز. جۇرەگىڭىز سۋىلداپ قويا بەرەدى. ادامزاتتىڭ ابايى الاشىڭىزدىڭ وعلاندارى مەن قورلاندارىنا ءتىپتى دە قاجەت ەمەس سياقتى. ادامزاتىڭىزدىڭ ابايى الىستاعى, الدەقايداعى, ايتەۋىر قازاعىڭىزدان باسقا ءبىر ادامي زاتتارعا كەرەگىرەك سەكىلدى سەزىنۋشىلىكتى سەزىپ, سەلك ەتە تۇسەسىز.
سودان بەرمەن قاراتا ءبىزدى ويتولعاق قىلعىندىرادى. قينايدى. بالكىم, كىنانىڭ ءبىرازى بىزدەن بولار. «سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە; كەتىگىن تاپ تا, بار قالان!» دەگەندى بالاباقشادا دا, مەكتەپتە دە, ۇيدە دە, كەشتەردە دە, تويلاردا دا, جيىن-جينالىستاردا دا ورىندى-ورىنسىز, ءجوندى-ءجونسىز, تىم-تىم كوپ قايتالاپ, كوكەزۋلەنە كوپىرەتىن, ماعىناسىز مىجىپ جونەلەتىن سوزدەرىمىزگە ساۋاتسىز ءھام ساۋاپسىز, ساۋلەسىز تىقپالاپ, جاس وسكىندەرىمىزدى ىعىرلاپ جىبەرەمىز-اۋ. دەۋگە ءماجبۇرسىز. كىم ءبىلسىن-اي, كىم ءبىلسىن. ابايىڭىزدان ءۇزىپ-جۇلقىعان ۇزىندىلەردى كوپ كىرىستىرگەنىمىزبەن, «كىرپىشتەرىنىڭ» كىلتيپاندارىن كەلىستىرىپ مانىستەي الماي, كوگەنكوزدەرىمىزدىڭ كوڭىلدەرى مەن كەۋدەلەرى كەرەكسىنەر كىلتتەردى تابا الماي, تايقىماڭدايلىق تانىتىپ جۇرگەن جوقپىز با وسى؟ دەيسىڭ تاعى دا.
ابايىڭىزدى ابايلاپ ايتقان ابزال-اۋ.
ابايدى زەيىندەي وقىماق پەن زەردەلەي توقىماق – الاش بالاسىنىڭ, قازاق ۇل-قىزدارىنىڭ ەڭ باستى, پاراساتتى پارىزى ەكەندىگىن ءاليحان بوكەيحان مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى سىندى الاشوردا اسىلدارىنان باستاپ, بۇگىنگى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى, مىرزاتاي جولداسبەك ۇلى, تۇرسىن جۇرتبايلارعا دەيىن تولعاپ-اق, قوزعاپ-اق, تاعىلىمداپ-اق كەلە جاتقاندار بارشىلىق. قازاق ولەڭىنىڭ سۇلتانماحمۇتتايىن سۇڭعىلا سۇلتانى «ابايدى وقى, تاڭىرقا» دەپ, ۇلاعاتتى ۇران كوتەرگەلى دە ءجۇز جىل ۋاقىتتى ارتقا تاستاپ ۇلگەرىپپىز. «ابايدى وقى, ورىندا!» دەگەن تەگەۋرىندى تالاپقا كوشەتىن كەز كەلدى. بۇلاي ەتپەككە سەبەپتىڭ نەدە ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى تۇسىنەدى. تۇيسىنەدى. مىجىماقتىڭ ءمانى جوق.
بىلە-بىلسەڭىز, ءتۇسىنىپ-تۇيسىنسەڭىز, قازىرگى «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسى مەن ودان بۇرىنىراقتا ۇلىسىڭىزعا ۇسىنىلعان «جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» باعدارىندا دا ادامزاتتىڭ ابايى ماقسات تۇتقان مۇراتتار, الاش بالاسىنا اماناتتاعان اسىل ىستەر التىن ارنا بولىپ تارتىلعانداي. وسى ورايدا ابايدىڭ «بەس اسىل ءىسى» كوكەيىڭىزدى كوكتەي ءوتىپ, كوكىرەگىڭىزگە ساۋلەلى نۇر قۇيادى. «تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي; قاناعات, راقىم, ويلاپ قوي. بەس اسىل ءىس, كونسەڭىز».
1.تالاپ
تالاپ. وسى تالاپ دەگەن ءسوز, تالاپ دەگەن ۇعىم ۇلى ابايىڭىزدىڭ ولەڭدەرىندە دە, قارا سوزدەرىندە دە ءجيى كەزدەسەدى. ولاي بولماعىنىڭ, سولاي دەمەگىنىڭ سەبەبىن اسقار سۇلەيمەنوۆشە سارالاي الماسپىز, الايدا, ءتۇسىنۋ مەن ءتۇيسىنۋدىڭ اراقاشىقتىعىن اڭعارماق كىم-كىمگە دە كەرەك-ءدۇر. ابايىڭىز ۋ ىشە ءجۇرىپ, ۋايىم شەگىپ, قايعى جۇتا ءجۇرىپ, كەشەگى, بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى قازاق وسكىنىنىڭ دە, جاسى مەن جاسامىسىنىڭ دا تالاپ قىلماعىن قاعيدالادى. تەك جاس بالانىڭ, بوزبالانىڭ, قىز بالانىڭ, ەرەسەكتىڭ, ەگدەنىڭ, باي-بولىستار مەن بيلەردىڭ, ورتاشا مەن كەدەيدىڭ – جەكە ادامداردىڭ عانا ەمەس, جالپى جۇرتىنىڭ, قايران قازاعىنىڭ تالابى وڭعارىلسا ەكەن, تالاپ جولىنداعى قادامى قۇت-بەرەكەگە كەنەلسە ەكەن, پەيىل-پيعىلى مەن نىساي-نيەتى ىزگىلىككە نەگىزدەلسە ەكەن دەپ تولعانىسقا ءتۇستى. ۋايىمدادى. وي ازابىن تارتتى. ەڭبەكتەندى. ءوزى دە ۇلى تالاپ جولىن, ۇلى ەڭبەك جولىن, كەمەل دە تەرەڭ ويدىڭ جولىن, قاسيەتتى قاناعات پەن رياسىز راقىم جولىن – اباي جولىن سالىپ, سارالاپ بەردى. سول جولدا, سول مۇراتتار ءۇشىن مەرتىلىپ, مەرت كەتتى. قايران قازاعى ءۇشىن قۇربان بولدى.
تالاپتىڭ دا تالابى بار. حاكىم ابايىڭىز حاق تاعالانىڭ قالاۋىمەن, ماحابباتىمەن كوركەم مىنەز ءھام كەمەلدىك ءۇشىن جەر بەتىنە جىبەرىلگەن ادامي زاتىڭىزدىڭ تالابى ەڭ اۋەلى ىزگى بولماعى كەرەكتىگىن كەستەلەي بىلگەندىگىمەن بىرەگەي. تالاپ ىزگىلىگىمەن عانا قۇندى دەگەن قاعيدانى تەكتىلىكپەن تۇسىنبەگىڭىز ءلازىم. اباي وسىنى اڭسايدى. قالايدى. قارا سوزدەرىنە قاراڭىزشى: «قۋلىق ساۋماق, كوز ءسۇزىپ, تىلەنىپ, ادام ساۋماق – ءو نەرسىز ءيتتىڭ ءىسى». «ءبىلىم-عىلىم ۇيرەنبەككە تالاپ قىلۋشىلارعا اۋەلى بىلمەك كەرەك. تالاپتىڭ ءوزىنىڭ ءبىراز شارتتارى بار. ولاردى بىلمەي ىزدەگەنمەن, تابىلماس». «ادام بالاسىنىڭ ەڭ جامانى − تالاپسىز». «تالاپتىڭ ىشىندە ادام بالاسى كوبىنە باسىنا قادىر ىزدەپ, سول تالاپتا بولادى. بىرەۋ مال قۋىپ جاتىر. ساراڭدىقپەن, ارامدىقپەن, ايتەۋىر مال تاپسام... دەيدى. مۇنىسى راس, قازاقتىڭ ءوز قۇلقىنا قاراعاندا. بىراق ادامدىققا, اقىلعا قاراعاندا, قازاق تۇگىل, كوڭىل جيىركەنەتۇعىن ءىس».
تالاپ بار. تالاپكەر بار. ءوز باسىمىز وسى كۇنى قولدانىسقا جاپپاي ەنىپ, ابيتۋريەنتىڭىزدى الماستىرعان «تالاپكەر» تەرمينىنە قاراداي قارسىلاردىڭ قاتارىندامىز. ابيتۋريەنتتى وزگەرتسەك, وندا ستۋدەنتتى دە مىندەتتى تۇردە وزگەرتۋگە ءتيىسپىز.
تالاپ ىزگىلىگىمەن عانا قۇندى دەگەندى مەڭزەي وتىرىپ, ادامزاتىڭىزدىڭ ابايى اۋەلى كوكىرەكتى تازالاماق كەرەكتىگىن تارازىلايدى. ال ەندى ابيتۋريەنت دەڭىز, مەيلى تالاپكەر دەڭىزشى, ءبارىنىڭ تالاپتارى ىزگىلىككە نەگىزدەلە مە؟ ماسەلەن, بولاشاقتا سوت, پروكۋرور, قارجى پوليتسەيى, ىشكى ىستەر پوليتسەيى, تەرگەۋشى, تەكسەرۋشى, تاعىسىن-تاعىلار بولماقتى كوزدەيتىن تالاپ يەلەرىنىڭ تۇپكى ماقساتى تۇگەلدەي ىزگى دەي الاسىز با؟ الدە...
ەگەر باسقالاي بولسا, ونىڭ سەبەپتەرى نەدە؟ قانداي؟ بۇگىنگى زاماننىڭ, قازىرگى قوعامنىڭ جانە ادامنىڭ تۇرعىسىنان تولعانىڭىزشى. تالاپ تۋراسىنداعى ابايىڭىز اڭعارتار استارلار قات-قابات قوي.
2. ەڭبەك
بەس اسىل ءىستىڭ ەكىنشىسى – ەڭبەك. ابايدىڭ ايقىنداماسىنا «كونسەڭىز», ارينە. «تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي; قاناعات, راقىم ويلاپ قوي. بەس اسىل ءىس, كونسەڭىز». ۇلى ويشىل, دانىشپان اقىن «كونسەڭىزدى» تەك ۇيقاس ءۇشىن عانا الىپ وتىرعان جوق. ۇيقاستىرامىن دەسە, شەبەرلىك شىڭىنداعى شايىرىڭىزدا ءسوزدىڭ قۇنارى دا, قۇرامى دا, اسىلى دا اسىپ-توگىلەر. تالاپتانار ما ەكەنسىز؟ ەڭبەكتەن ەرىنبەيسىز بە؟ تەرەڭ ويلانباققا ساناڭىزدىڭ ساپاسى جەتەر مە؟ قاناعاتقا شىدارسىز با؟ راقىم جاساماققا قۇشتارسىز با؟ ورىندارى وراسان بەس اسىل ىسكە كونەسىز بە؟ «كونسەڭىزدىڭ» ءمانىسى وتە-موتە مانەرلى. تىم-تىم تەرەڭدە.
ابايىڭىز تالاپتان دا گورى ەڭبەكتى كوبىرەك كەلتىرەدى. «قارتايدىق, قايعى ويلادىق, ۇلعايدى ارمان; شوشيمىن كەيىنگى جاس بالالاردان. تەرىن ساتپاي, تەلمىرىپ, كوزىن ساتىپ; تەپ-تەگىس جۇرتتىڭ ءبارى بولدى الارمان», دەگەن شەرلى شۋماعىندا شايىرىڭىز ەڭبەكسىزدىكتىڭ دەرتكە اينالعانى تۋرالى ەڭىرەپ وتىر. وسى ۇزاقتاۋ ولەڭىنىڭ سوڭىنا تامان ءبۇي دەيدى: «انت ءىشىپ كۇندە بەرگەن جانى قۇرسىن; ارىن ساتىپ تىلەنگەن مالى قۇرسىن».
ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت قارا ولەڭ قۇيىلىستارىمەن كەسكىندەلگەن كەسەلدەرىڭىز قۇيقا-تامىرىڭىزدى شىمىرلاتار. شۇيدەڭىزدى شىڭىلداتار. قازىرگى قىم-قۋىتتانعان زاماندا دا اباي اڭداتقان احلاقتاعى اقتاڭداقتار بۇكىل ادامزاتىڭىزدى الاڭداتىپ وتىرعانى انىق. «ەڭبەك ءبارىن دە جەڭبەكتى» جيىرەك جازامىز. كوبىرەك ايتامىز. سونىمەن قاتار, ادال ەڭبەكتىڭ, ادال ەڭبەك ادامىنىڭ باعالانباي بارا جاتقانىن دا قاتتى ۋايىمدايمىز. شىنداپ, ماڭداي تەردى توگىپ, كوزىن تاۋىپ, كاسىپتى يگەرىپ, الداماي, ادال ەڭبەك ەتەتىندەر جوق دەسەتىندەر بار. جوق ەمەس, كوپ, مىنا بىزدەر – بيزنەسمەندەر سەكىلدى بەينەتتەنۋ كەرەك, كاسىپكەرلەر كۇن سايىن كوبەيۋى قاجەت دەسەتىندەر دە از ەمەس.
ءسوتسياليزمنىڭ ورتاق وگىزى گۇرس ەتىپ قۇلاپ تىنعاننان كەيىن, وڭاشا بۇزاۋلاردىڭ سوڭىنا ءتۇسۋىمىز الۋان ءتۇرلى سيپات الىپ, پسيحولوگيالىق تەجەلىستەرگە تاپ بولعانىمىز, ءالى كۇنگە دەيىن مويىنداۋعا ءتيىس نارسەلەردىڭ ءوزىن مويىنداعىمىز كەلمەيتىنى جانە بەلگىلى. ادال دا تازا دەيتۇعىن ەڭبەك شىركىننىڭ تابيعاتى دا, ەڭبەك تۋرالى ءتۇسىنىكتەر مەن ۇعىمدار جانە كوزقاراستار دا مۇلدە وزگەردى. ورە مەن ورىستەر دە, ولشەمدەر دە وزگەشەلەندى. ورشەلەنگەن وزىمشىلدىك, وجەڭدەگەن وزىمبىلەرمەندىك, جەكەشەلەنگەننىڭ, جەكەمەنشىكتەنگەننىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ وسپادارسىزدانۋ وعاشتانعان جاعدايلاردى كورىپ-ءبىلىپ ءجۇرسىز. سانادا دا, قالادا دا, دالادا دا كۇردەلى قۇبىلىستار ءجۇرىپ جاتىر, كۇرمەۋلى تۇيىندەر از دەي المايسىز.
ءبارىبىر, اللاعا شۇكىر, تاۋەلسىزدىككە تاۋبە دەيسىز. قازاق ەلىنىڭ جيىرماشاقتى جىلدا ءجۇز جىلعا تاتيتىن جولدى ءجۇرىپ وتكەنىن دە ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ەڭبەك, ءبارىبىر, ەڭبەك بولىپ قالا بەرمەك. ابايدىڭ ەكىنشى اسىل ءىسى – ەڭبەك ەرەكشەلىگىن جويماق ەمەس. زامانىنا, قوعامىنا, ادامىنا قاراي ءبىراز-ءبىراز تۇرلەنەدى. سايىپ كەلگەندە, قادىرى مەن قاسيەتىن تابادى. ابايدىڭ «ەڭبەك ەتسەڭ ەرىنبەي; تويادى قارنىڭ تىلەنبەي» دەگەن قاناتتى قاعيداسى ەسكىرمەيدى. قايتا الەۋمەتتىك جاڭارۋ مەن الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ شىنايىلانعان سايىن شىڭداعى شىناردايىن زاۋ-زاڭعارلانا بەرەر.
قازاقستانىمىزدا عانا ەمەس, بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىگىڭىزدە, تمد ەلدەرىندە جانە وعان كىرمەيتىندەردە دە ەڭبەككە قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەر تالقىعا تۇسۋدە. تارازىلانۋ ۇستىندە. ماعلۇم بولدى: ەڭبەك ەتەتىننىڭ دە, ەڭبەكسىز-اق ءتۇرلى-ءتۇرلى جولدارمەن «جەڭىل اقشانى» كۇرەپ تا