ايماقتىڭ باستى قازىناسىنىڭ يگىلىككە جاراتىلۋى ەرتە زامانداردان-اق باستالسا دا, ناعىز ونەركاسىپتىك نەگىزدە يگەرىلۋىنە وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىندا جول سالىنعاندىعى, اسىرەسە, وسى كۇندەردە ەسكە الارلىق ەلەۋلى وقيعا. راس, سونىڭ الدىندا اعىلشىندىق كاسىپكەرلەر قارا مىستىڭ ءبىرىنشى قورىتپالارىن تۇيەلەرگە ارتىپ, وراسان زور بايلىق كوزىن الىسقا ءمالىم ەتكەن بولاتىن. ال ءدال سول كەزدەگى تاريحي وزگەرىستەرگە بايلانىستى توقتاتىلىپ قالعان جۇمىستى كەيىننەن كەڭەس گەولوگتارى جالعاستىرىپ, سولاردىڭ باسىندا مىس قورىن ناقتى انىقتاپ, قازاق جەرىندەگى جاڭا ءوندىرىستىڭ شاڭىراعى كوتەرىلۋىنە لەنينگرادتىق عالىم م. رۋساكوۆتىڭ ەڭبەگى ەرەكشە ءسىڭدى. بۇل شاقتا قانىش ساتباەۆ جەزقازعان جۇلدىزىن جارقىراتىپ جاتسا, ميحايل رۋساكوۆ بالقاش باعىن اسىرۋشى بولدى.
قوڭىرات كەنىشىنىڭ نەگىزىندە بالقاش كولىنىڭ جاعالاۋىندا مەتاللۋرگيالىق زاۋىت سالىندى. 1938 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا وندىرىستىك تاسىلمەن العاشقى قارا مىس بالقىتىپ الىندى. وسىناۋ جاۋاپتى مىندەت 1-كونۆەرتور تسەحىنىڭ مەتاللۋرگتەرى, اعايىندى الەكساندر, دميتري لوشكارەۆتەرگە, ۆاسيلي بارانوۆقا, ۆلاديمير ۆەپرەۆكە جۇكتەلگەن ەدى. مىنەكي, سودان بەرى مىس تاسقىنى تولاس تاپپاي كەلەدى. وعان قوسا التىن, كۇمىس, مىرىش, قورعاسىن, تەمىر كونتسەنتراتى شىعارىلۋى كاسىپورىننىڭ اتاق-داڭقىن ودان سايىن ايگىلەدى. ەلباسى ۇسىنعان ۇلتتىق ەكونوميكانى كوتەرۋ جانە تۇراقتاندىرۋ ستراتەگياسىنا بايلانىستى شەتەلدىك ينۆەستورلار تارتىلىپ, باسقارۋعا بەرىلۋى, ونىڭ تەحنيكالىق قايتا جاراقتانۋىن «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس تەرەڭدەتىپ اكەتۋى الەمدەگى ءىرى مىس الىپتارى قاتارىنان نىق ورىن الۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. مىسىنىڭ 99,99 پايىزدى ەڭ جوعارى ۇلگىسى, مۇنداي ءتۇرىنىڭ جاھاندا جوقتىعى بالقاش بايلىعىنىڭ باستى وزگەشەلىگى سانالادى. بۇگىنگى جالپىعا بەلگىلى قيىندىقتارعا قاراماستان ءوندىرىستىڭ قالىپتى ىرعاعى ساقتالۋى بالقاشتىقتارعا ۇلكەن تىرەك. 10 مىڭعا تارتا ۇلكەن ۇجىمنىڭ ءار مۇشەسى سولاي بولۋىن تىلەيدى, سولاي بولۋى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتەدى. جاڭا شيكىزات كوزدەرىن تابۋعا, كەنى كەدەي رەتىندە تاستالىپ كەتكەن كەنىشتەردەگى قالدىقتاردى قايتا كادەگە جاراتۋعا, ءوندىرىستى ءارتاراپتاندىرۋعا باعىتتالعان ىزدەنىستەر سوعان جەتەلەيدى. مىس كاتانكاسىن جانە كاتودتى مىس تۇرىندەگى دايىن ءونىم شىعارۋعا دەيىن تولىقتاي ىقپالداسقان كاسىپورىن كەلەشەگىنە سەنىمدى.
مەتاللۋرگتەر كۇنىنە ورايلاس كەلگەن العاشقى مىس بالقىتىلۋىنا 75 جىل تولۋ مەرەكەلىك شارالارى زاۋىتتاعى ەڭبەك ۇنىمەن تىكەلەي استاسىپ ءوتتى. ءوندىرىس ارداگەرلەرى, ءىزباسارلارى, باسشىلار مەن ماماندار بۋىنى تسەحتار الدىنداعى الاڭقايدا باس قوسىپ, ءتوس قاعىستىردى. ءبىرى ءبىراز جىلدان ءبىر-ءبىرىن كورمەگەن, ءبىرى وسىنداي كەزدەسۋ قۇرمەتىنە بولەنگەن جاس جانداردىڭ ەڭبەك ادامىنا ءتان ەمەن-جارقىن قاۋىشۋدان جارقىراعان جۇزدەرى سۇيسىنەرلىكتەي ەدى. «شىركىن, ءتۇتىن, گاز ءيىسىنىڭ كەۋدە اتۋىن-اي! ابدەن ساعىنىپ قالىپپىن», دەيدى اقساقالدىق جاسقا جەتسە دە مىس كەسەگىندەي مىعىم مارات رادجىباەۆ. زەينەتكەرلىككە شىققانىنا 15 جىل بولعان ەكەن. مىس بالقىتىپ جاتۋى ءالى دە تۇسىنە كىرۋدەن كەتپەيدى ەكەن. تۇرعىلاس ارىپتەستەرى ءوز اۋىزدارىنان دا شىققالى تۇرعان شىنايى لەبىزدى ريزالىقپەن قۇپتاستى.
«قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس تاۋ-كەن ءوندىرۋ كەشەنىنىڭ باس ديرەكتورى باقتيار قىرىقپىشەۆتىڭ قۇتتىقتاۋىنان كەيىن ءسوز جالعاستىرۋشىلار زاۋىت تىنىسىمەن بىتە قايناسقان ەڭبەك جولدارىنان سىر شەرتىپ, بالقاش ومىرىنە وزەك ءوندىرىستىڭ وركەندەي بەرۋىنە تىلەك ءبىلدىردى, سوعان ۇلەستەرىن ايانبايتىندىقتارىن سەزدىردى.
بۇدان سوڭ جينالعاندار تاعاتسىزدانا كۇتكەن تولقۋلى ءسات تۋدى. ءبىرىنشى مىس بالقىتۋدىڭ 75 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك بالقىتۋ باستالدى. ەكىنىڭ بىرىنە تاپسىرىلا بەرمەيتىن مۇنداي تاريحي ءىستى اتقارۋعا ىرىكتەلىپ الىنعان 10 مەتاللۋرگ, اتاپ ايتقاندا, سەرگەي دەميدوۆ, رۇستەم شاكىريانوۆ, بوريس ۆيليۋتيچ, جەڭىس احمەتحانوۆ, ەركەبۇلان ايعاليەۆ, ۆيتالي شكاريك, ەرلان ايتباەۆ, تولەۋتاي قاليەۆ, زەينات كەنجەشوۆ, بەرىكبول مۇكەەۆ قاتىستى. ءۇستى-باستارىن تۇتاس كيىز كيىم جاپقان جىگىتتەر قيمىلى ءجىتى ءارى شيراق. جان-جاقتان لاۋلاعان جالىن دۇلەيىنىڭ ورتاسىندا ارپالىسقان ەرتەگىدەگى وتقا جانباستاي جانداردى ەلەستەتەدى. الىپ شومىشكە قۇيىلىپ, اسپالى كرانمەن جىلجىتىلىپ اكەلىپ ناۋالارعا توگىلگەن وتتى سەلدى تولتىرۋشىلار وسىلار بولاتىن. مىس بالقىتۋ ۇردىسىندە ادەتتە ساعات ءتىلى ءمينوت, سەكونتىنە دەيىن ەسەپتەۋلى عوي, ءار ءساتى قالت جىبەرىلمەدى. مۇنى كەشەگى, بۇگىنگى ارىپتەستەرى بايقاپ تۇرعان ەكەن, دۋ قول شاپالاقتاپ جىبەردى. مەرەيتويلىق بالقىتۋ ءساتتى ءوتۋى كوپشىلىك كوڭىلىن جانە ءوسىردى.
– قول جاتتىققان, كوز ۇيرەنگەن جۇمىس ەمەس پە. ايتسە دە اۋەلدە اجەپتاۋىر قوبالجىدىق. قانشا ايتقانمەن, ءدۇيىم جۇرت الدىندا مىس بالقىتۋ جا ۋاپكەرشىلىگى وڭاي بولمادى. بۇل مەن ءۇشىن ۇلكەن ءبىر سىن بولدى. وسىنداي وندىرىستە جۇمىس ىستەۋدى ماڭدايىما جازعان تاعدىرىما ريزامىن. قازىر ءبارى الدەقايدا جەڭىل. تەحنيكا سەنىمدى. شەبەرلىگىمىز دە ساي, – دەدى كونۆەرتور تسەحىنان شىققان بەتتە تىلشىلەر قورشاۋىنا تۇسكەن جەڭىس احمەتحانوۆ. ونىمەن بىرگە سىرتقا بەتتەگەن سەرىكتەسى ەركەبۇلان ايعاليەۆتىڭ «كۇن ىسىپ كەتىپتى-اۋ», دەگەن ءسوزىن قاعىپ العان ارىپتەستەرى: «ال الگىندەگى قىزۋى 1000 گرادۋستان اسقان ورتا شە؟» دەيدى. «ە, ول ۇيرەنشىكتى ىستىق قوي», دەپ ەركەبۇلان سوزدەن جىعىلمادى. ايتىلسا ايتىلعانداي, وت ورتاسىنداعى ىستىقتى ەلەمەيتىن جاندار بۇلار.
مەرەكەلىك شارالار جالعاسى ماعاۋيا حامزين اتىنداعى مەتاللۋرگتەر سارايىندا وتكەن سالتاناتتى جيىنمەن جاراستى. ەڭبەك وزاتتارى وزدەرىنە كورسەتىلگەن قۇرمەتتەن مەرەيلەرى ءوسىپ, كوڭىلدەرى شاتتاندى. وبلىس اكىمىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتتارى, كورپوراتسيا باسقارماسى توراعاسىنىڭ, «قازاقمىس سمەلتينگ» جشس-ءنىڭ قۇرمەت گراموتالارى, «ەڭبەك داڭقى» توسبەلگىلەرى تاپسىرىلدى. تەمىر تۇلپارلار دا تارتۋ ەتىلدى. سولاردىڭ كىلتتەرىنە يە بولعان كەڭەسباي جورتباسوۆ, تولەگەن نىلدىباەۆ, سەرگەي دەميدوۆ, مۇرات كەرىمباەۆ, التىنمۇرات قۇتجانوۆ, ماراتحان بايماعامبەتوۆ, مادەنيەت شوقاتاەۆ, ۆلاديمير كالۋگين, نادەجدا گەبەل, تۇرسىنباي دالاباەۆ جۇرت كوزىنشە سىيلانعان كولىكتەرىنە ماساتتانا ءمىنىپ, ۇيلەرىنە ولجالى قايتتى. وندىرىستە مەرت بولعانداردىڭ وتباسىلارى مەن جاراقات الىپ, مۇگەدەكتىككە شىققان جاندارعا دا جاردەماقىلار بەرىلدى. «كورپوراتسيامىزدىڭ زاۋىت تاريحىنداعى ايتۋلى وقيعانىڭ ەستە قالارلىقتاي اتاپ وتۋىنە ريزامىز. بىزگە نە كەرەك, وسىنداي شىنايى پەيىل كەرەك. شۇكىر, ەرتەڭگە ەش الاڭداۋشىلىعىمىز جوق. سول ءۇشىن دە رازىلىعىمىز ءبىر بولەك», دەدى مىس بالقىتۋشى مۇرات تىلەۋبەكوۆ قىسقا قايىرىم تىلدەسۋدە.
باسقاسىنان وزگەرەك بولعان بۇل مەرەكە كومپانيانىڭ قالاداعى بارلىق سپورتتىق, مادەني ورىندارىن جارىستار, كونتسەرتتىك باعدارلامالار جاڭعىرىعىنا بولەدى. شاھارمەن قۇشاق ايقاستىرعان بالقاش كولىنىڭ جاعالاۋى كەشكىسىن ۇلكەن-كىشىگە لىق تولىپ, وتاندىق ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ ونەرى تاماشالاندى. ءتۇن قاراڭعىلىعى قويۋلانعاندا اسپاندى وتشاشۋلار جارقىراتىپ, ارايلانىپ اتىپ كەلە جاتقان جازدىڭ قىسقا تاڭى بالقاشقا نۇر شاپاعىن جايدىرا كەلدى. ءوندىرىستىڭ كۇندەلىكتى كۇيبەڭىنە قاراماستان قالا, ايماق, قالا بەردى ەل ءتۇستى مەتاللۋرگياسى تاريحىنداعى ەلەۋلى وقيعانىڭ وسىلايشا بارىنشا ءسان-سالتاناتىمەن اتالىپ وتۋىنە ۇيىتقى بولۋشى «قازاقمىستىڭ» بۇل ءوز ەڭبەككەرلەرىنە ارناعان, تاعى ءبىر كوپشىلىك كوڭىلىنە قونعان, قاتتى ۇناعان تاماشا شاراسى بولدى.
ايقىن نەسىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
قاراعاندى وبلىسى,
بالقاش قالاسى.