بالۋان شولاق ۇرپاعىنىڭ ۇيىتقىسى بۇگىنگى اڭگىمە بالۋان شولاقتىڭ كىشى كەلىنى عازيزا ماتكەنقىزى جايلى. ول كوكشەنىڭ كوركەم قويناۋىنداعى بۋرابايدىڭ كىندىكقاراعاي اۋىلىندا تۋىپ-ءوستى. اكەسى ماتكەن وقىعان-توقىعانى مول, ءارى مولدا, ءارى كەڭ جاۋىرىن بالۋان بولعانىن جازۋشى ەستاي مىرزاحمەتوۆتىڭ كىتاپتارىنان بىلەمىز. اناسى ۇمسىناي 17 بالا تاربيەلەپ وسىرگەن عازيز جان ەدى. عازيزا اپامىزدىڭ ءبىز كورگەن ىنىلەرى قۇربان – كولحوزدا ەسەپشى, عاني – وتىز جىلداي مەكتەپ ديرەكتورى, قادەر – جەزقازعاننىڭ قارساقپاي زاۋىتىندا ديرەكتور قىزمەتىن اتقاردى. سىڭلىلەرى ءناسيپا ايتۋلى ۇستاز, قازينا ۇرىمقايداعى كىرپىش زاۋىتىنىڭ بريگاديرى رەتىندە ەل ەسىندە.
بالۋان شولاق ۇرپاعىنىڭ ۇيىتقىسى بۇگىنگى اڭگىمە بالۋان شولاقتىڭ كىشى كەلىنى عازيزا ماتكەنقىزى جايلى. ول كوكشەنىڭ كوركەم قويناۋىنداعى بۋرابايدىڭ كىندىكقاراعاي اۋىلىندا تۋىپ-ءوستى. اكەسى ماتكەن وقىعان-توقىعانى مول, ءارى مولدا, ءارى كەڭ جاۋىرىن بالۋان بولعانىن جازۋشى ەستاي مىرزاحمەتوۆتىڭ كىتاپتارىنان بىلەمىز. اناسى ۇمسىناي 17 بالا تاربيەلەپ وسىرگەن عازيز جان ەدى. عازيزا اپامىزدىڭ ءبىز كورگەن ىنىلەرى قۇربان – كولحوزدا ەسەپشى, عاني – وتىز جىلداي مەكتەپ ديرەكتورى, قادەر – جەزقازعاننىڭ قارساقپاي زاۋىتىندا ديرەكتور قىزمەتىن اتقاردى. سىڭلىلەرى ءناسيپا ايتۋلى ۇستاز, قازينا ۇرىمقايداعى كىرپىش زاۋىتىنىڭ بريگاديرى رەتىندە ەل ەسىندە. بۇل دا دۇنيە تۇتقاسىنان ءتالىم تارقاتار ويعا جەتەلەيدى. بۇل كۇندەرى 91 جاستاعى عازيزا اپامىزدى 1986 جىلى بۇلاندى اۋدانىنداعى «وترادنىي» مەملەكەتتىك ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسى اۋماعىنداعى تاستىوزەك اۋىلىندا كورگەنتۇعىنمىن. « ۇلى دالا» قوزعالىسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, بەلگىلى كاسىپكەر مارات نابيەۆتىڭ باستاماسىمەن بالۋان شولاق قورىمىنا ەسكەرتكىش تاس قويىلعان. سوندا عازيز انا تاۋبە ءسوزىن ايتىپ, تەبىرەنە ءسويلەگەن. ودان كەيىن جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى باستاپ كەلىپ, بابا بەيىتىنە 16 مەترلىك مەموريالدىق ەسكەرتكىش ورناتىلعاندا عازيزا اپايىمىزدىڭ زىر جۇگىرە قىزمەت ەتكەنىن كورگەنىم بار ەدى. مىنە, ەندى عازيزا اپامىزدىڭ ۇلدان ۇلكەنى, بۇلاندى اۋدانىنىڭ ورتالىعى ماكين قالاسىنىڭ اكىمى شايدوللا شولاقوۆتىڭ باستاۋىمەن تاستىوزەككە كەلە جاتىرمىز. جانىمدا «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى شىڭعىس تاشەنوۆ بار. اينالانىڭ كوركەم كورىنىسى ءبىزدى ەرىكسىز باۋراپ, بالۋان بابا زامانىنا جەتەلەپ بارا جاتقانداي سەزىندىك. الايدا بۇرالاڭ ءبىر تۇستا كولىگىمىز سەلك ەتە قالدى. شايدوللا جىميىپ وتىر ەكەن. – ۇقساستىقتى قاراڭىزشى, – دەيدى شاكەڭ سوناۋ ءبىر وتكەن كۇندەردىڭ سىلەمىنەن سويلەپ تۇرعانداي كەيىپتە. – سالت اتتى اكەم قۇدايبەرگەن «كىزىل كاردوننىڭ» ءدال وسى بۇرماسىنا كەلە بەرگەندە ماي باتپاققا باتقان ماشينەنى كورەدى. ءبىرسىپىرا ادام جول تالعامايتىن «ۋازدىڭ» اۋرەسىمەن قىزىل تەرگە ءتۇسىپتى. سونى اكەم جارىقتىق يىعىمەن يتەرىپ شىعارىپتى. ءسابيت مۇقانوۆ, احمەت جۇبانوۆ, جايىق بەكتۇروۆ, ەستاي مىرزاحمەتوۆ ەڭبەكتەرىندە بالۋان اتامىزعا قاتىستى ءدال وسىنداي كورىنىس بار. ول قوس ات جەگىلگەن ۇيمە ءشوپتى اربانى جالعىز قولىمەن تارتىپ شىعارعان. ورىستىڭ ريزا مۇجىعى جۇگەنىن قولىنا ۇستاپ, جاياۋ كەتە بارعاندا ءباستىڭ باسىرەسىن بۇزىپ, ارباسىن قوس اتىمەن قايتىپ بەرگەن ەكەن. شىندىعىندا, قۇدايبەرگەندى «اكەسىنىڭ اۋزىنان ءتۇسىپ قالعانداي» دەگەن ءسوزدى ءجيى ەستيتىنبىز. بالۋاندىعىن بىلاي قويعاندا ءانشى, كۇيشى, اعاش شەبەرى بولعان كورىنەدى. ونىڭ ءوز قولىمەن جاساعان قارا دومبىراسى قازىر دە ساقتاۋلى. قارشادايىنان كولحوز, سوۆحوزدىڭ قارا جۇمىسىنا ارالاسىپ, ماكين قالاسىنداعى لەنين اتىنداعى زاۋىتتان زەينەتكەرلىككە شىققان. عازيزامەن ءاي-ءشايسىز 36 جىل وتاسىپ, 73 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. اۋزىنان اللاسى, قولىنان قۇرانى تۇسكەن ەمەس. ءتورت كوشەلى تاستىوزەكتىڭ ەڭسەلى ءۇيى بوي كورسەتكەننەن-اق شايدوللا مازاسىزدانا باستادى. «قاپ, جاڭا حابارلاسىپ الۋىم كەرەك ەدى» دەيدى. ايتقانداي, عاز يزا اپامىز ۇيدە جوق بولىپ شىقتى. كەشە عانا استاناداعى قىزى اسىل وزىمەن بىرگە الىپ كەتىپتى. شايدوللا قىزىق, اناسىن قارىنداسى ۇرلاپ الىپ كەتكەندەي كۇيىپ-ءپىسىپ ءجۇر. مەن ەش وكىنگەن جوقپىن. ءدام بۇيىرسا, كەزدەسە جاتارمىز. ون ەكى قۇرساق كوتەرگەن كەيۋانانىڭ توقساننان اسقان شاعىندا ۇرپاعىن ارالاپ ءجۇرۋى, ال جىگىت اعاسىنىڭ اناسىن ىزدەپ قيعىلىق سالۋى كەز-كەلگەننىڭ باسىنا جازباعان باقىت. ۇلكەن ۇيدەن ءدام تاتىپ, بالۋان بابامىزدىڭ كەسەنەسىنە ءتاۋ ەتتىك. قايتار جولدا شايدوللاعا الىستان وراعىتىپ ساۋال قويدىم. «كىندىققاراعاي تۋماسى, جۋرناليست دوسىم ءماۋلي ءالىموۆتى بىلەسىڭ. مارقۇم مىناداي ولەڭ ايتۋشى ەدى: «شولاقوۆا شونتيدى, پارتاعا كەپ قونجيدى...». بۇل كىم؟ – بۇل مەنىڭ اپكەم ءايبات قوي. ەكەۋى سىنىپتاس, دەپ جانارى جارقىراي اڭگىمە باستادى. – «قونجيدى» دەگەن سوزدە ءمان بار. ۇلكەن اپامىز مانات ەكەۋىنىڭ اراسىندا بالا تۇراقتاماي, شەتىنەي بەرگەندىكتەن كىندىگىن قىستاۋقاراعاي اۋىلىنىڭ قياڭقىلاۋ ءبىر ۇل بالاسىنا بالتامەن كەستىرگەن ەكەن. اتامىزعا تارتقان الىپ قىز بولدى. مازاقتاپ, نامىسىنا تيگەن بالالاردى ۇرىپ جىعىپ, سىنىپ بولمەسىنىڭ ورتاسىنا ءۇيىپ قويادى ەكەن. كوكشەتاۋعا تاياۋ كەنەسارى اۋىلىندا تۇرادى, كىرە كەتسەڭىزدەر بولادى. مەجەلى جەرگە جەتكەن سوڭ جۇمىسى كوپ اكىم ماكينكادا قالىپ, كەنەسارىعا دا كەلىپ جەتتىك. جول جيەگىندەگى كوتتەدج ۇيدە تۇرادى ەكەن. الدىندا ەكى قىزىل بۇزاۋ ارقانداۋلى تۇر. وسى ءسات ورنىمدا قالشيىپ تۇرىپ قالدىم. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, الگى بۇزاۋدىڭ بىرەۋىنىڭ ماڭدايىندا «7» ءارپى تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنىپ تۇر. ونى ۇيالى تەلەفونىما ءتۇسىرىپ الدىم. ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز, ءايبات اپا 2006 جىلعى 31 جەلتوقساندا, قۇربان ايتتىڭ ءبىرىنشى كۇنىندە بۇيىرىندە «اللا» دەگەن جازۋى بار قوزى تۋعانىن ايتىپ, ۇلى, اۋىل يمامى مۇرات قابىلباەۆتىڭ قوزىنى ۇستاپ تۇرعان سۋرەتىن كورسەتتى. ءدىندار انا قاجىلىققا بارىپ كەلگەن. حالىق ەمىمەن اينالىسادى. ەندى بىلدىك, شايدوللا دا, ونىڭ كەلىنشەگى ءدامەلى دە قاجىلىق پارىزىن وتەپ قايتىپتى. مۇنىڭ بارلىعىن بالۋان شولاق بابالارىنىڭ ارۋاعى جەلەپ-جەبەگەنى دەپ بىلەدى. – شەشەمىز شىلدە ايىنىڭ سوڭىندا ءبىزدىڭ ۇيگە كەلەدى. ءتىپا-ءتىپا ءالى شيراق, –دەيدى ءايبات اپا. – اكەمىز قايتىس بولعاندا مانات, مەن, قايروللا, شايدوللا ەس ءبىلىپ قالعانىمىزبەن, اسىل, حاميدوللا, ەسەنبايلار ءالى كىشكەنتاي ەدى. ۇكىمەتتىڭ بەرگەن 4 رۋبل جاردەماقىسىمەن ءبارىمىزدى جەتكىزدى. قوي باقتى, سيىر قايىردى, بالشىق يلەپ ءۇي سالدى, قارا جۇمىستىڭ بارىنەن قايىسپادى. قولى شەبەر. ءتۇبىت ءشالى توقىپ, تەكەمەت, الاشا باساتىن. مويىمايتىن قاجىرلىلىعىنىڭ ارقاسىندا شايدوللا الماتى فيزكۋلتۋرا ينستيتۋتىن, اسىل قاراعاندىداعى كووپەراتيۆتىك ينستيتۋتتى, ەسەنباي تسەلينوگراد ماشينا جاساۋ تەحنيكۋمىنىڭ كۇندىزگى ءبولىمىن ءبىتىردى. بارشامىز ەل قاتارلى جۇمىس ءىستەپ, انامىزدى قۋانتقاندايمىز. ول كىسىنىڭ 20 نەمەرەسى, وتىزعا جۋىق شوبەرەسى بار. ماراپاتتان دا كەندە ەمەس. سونىڭ ىشىندە شۋ قالاسىنا ارنايى شاقىرتىلىپ, بالۋان بابامىزدىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋىنا قاتىسقانىن, ارنايى مەدال العانىن ماقتان ەتەدى. بابا ۇرپاعىنىڭ ۇيتقىسى بولىپ جۇرگەن انامىزدى ارقاشان ارداق تۇتامىز. باقبەرگەن امالبەك, «ەگەمەن قازاقستان». اقمولا وبلىسى, بۇلاندى اۋدانى.
قارلاگ قۇرباندارىن تۇگەندەۋ بۇگىندە جۋرناليست ەكاتەرينا كۋزنەتسوۆانىڭ
باستى ماقساتى بولىپ وتىر
قاراعاندىلىق ەكاتەرينا كۋزنەتسوۆا كەزىندە كەڭەس وداعى حالىقتارىنىڭ شەتسىز-شەكسىز دالالىق تۇرمەسىنە اينالعان اتىشۋلى قارلاگ تۋرالى 30 جىل بويى ءتىرنەكتەپ جيناقتاي كەلىپ, تالاي ماقالا جازعان ەدى. ول ەڭبەكتەرى وقىرمان قاۋىم نازارىنا ىلىكپەي قالمادى. سولاردى قۇراستىرىپ, بىلتىر جارىققا شىعارعان «قارلاگ وگپۋ-نكۆد: ستولىپيننەن گۋلاگقا دەيىن» تۋىندىسى ءتىپتى, شەتەلدىك تاريحشىلار تاراپىنان دا قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. جالپى العاندا بۇل ونىڭ شىعارماشىلىق جولىنداعى العاشقى ءسۇبەلى ەڭبەگى ەمەس. ولاي دەيتىنىمىز, «قاندى 37. قۋعىن-ءسۇرگىندەگى قازاقستان», «تەمىر تورداعى قارلاگ» اتتى جانە اتۋ جازاسىنا كەسىلگەندەردىڭ ءتىزىمى جاريالانعان جيناقتارى توزاق وتىنىڭ بۇرىن-سوڭدى ءمالىمسىز سىرلارىن بۇگە-شىگەسىز العاش العا جايعان بولاتىن. ەكاتەرينا بوريسوۆنانىڭ اتالعان تاقىرىپتى قالامعا قازىق قىلۋى جايدان-جاي ەمەس-ءتى. قىتايدىڭ داليان قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن ول وسىنداعى ورتادان كەڭەستەر ەلىندەگى ساياسي زورلىق-زومبىلىقتاردى ەستىپ ءوستى. اعىلشىن, قىتاي تىلدەرىنە جەتىك اكەسى اشىلىپ سىر شاشپاسا دا ومىرىنە, بالالارىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋشىلىق كوڭىل-كۇيى جاع دايلارىنىڭ بۇلدىرلىعىن اڭعارتاتىن. ۇنەمى ۇرەي ۇستىندە تىرلىك كەشكەن كولوكولوۆتار وتباسى ستالين ءولگەننەن كەيىن عانا حرۋششەۆتىڭ جىلىمىق كەزىن پايدالانىپ, تاريحي وتانعا ورالۋعا بەت الىپتى. سونىڭ ءوزىندە ەلدىڭ ءىرى قالالارىنىڭ بىرىنە قونىستانۋعا رۇقسات ەتىلمەي, تىڭ يگەرۋگە تىلەك ءبىلدىرۋشىلەر رەتىندە قازاقستاندا قالدىرىلادى. اقمولانىڭ ىرگەسىندەگى كيەۆكا سەلوسىنا تاپ بولعان بۇلار ەس جيناعان سوڭ قاراعاندىعا تابان تىرەيدى. تاعدىردىڭ جازۋىن قاراڭىزشى, جاس قىزدىڭ مۇندا قارلاگتىڭ قىل كوپىرىنەن وتكەن, بىراق ەلدەرىنە قايتۋعا جولى كەسىلگەن جاندارمەن ارالاس-قۇرالاس بولاتىندىعى قاپەرىندە جوق-تىن. ولار قالادا كوپ ەكەن. ءوزى ءبىلىم جالعاستىرعان مەكتەپتە اعىلشىن ءتىلىنەن, فيزيكا پانىنەن ساباق بەرۋشى ۇستازدارىنىڭ قاراعاندىنىڭ اينالاسىنداعى ءتىكەنەك سىمدى قورشاۋلاردا 10 جىلدان استام جازىقسىز زارداپ شەككەندەرىن كەيىننەن ءبىلدى. جاستايىنان ارمانداعان ماماندىعىنا قولى جەتىپ, وبلىستىق «يندۋستريالنايا كاراگاندا» گازەتىنە جۇمىسقا ورنالاسقاندا زوبالاڭ جىلدار زۇلماتىن كورىپ, تاقسىرەتىن تارتقاندار ءالى از بولمايتىن. رەداكتسياعا ءجيى سوعاتىن اعا ارىپتەسى جايىق بەكتۇروۆتىڭ ستاليندىك ز ۇلىمدىقتىڭ كۋاگەرى ەكەنىن زايىبى ارقىلى ءبىلىپ, سىر تارتۋعا تالاي تالاپتانعان. ادام توزگىسىز ازاپتى باستان كەشىرگەن وسى ءبىر اياۋلى جاننىڭ كەيدە وڭاشا ساتتەردە ايتىپ قالاتىن اڭگىمەلەرى قويىن داپتەرىنە تۇرتىلە بەرەتىن. كوپتەن كوكەيىن مازالاعان تاقىرىپقا وسىلايشا ءسۇرلەۋ سالىنىپ, وتكەندەگى الاپات-كەساپاتتاردىڭ سەبەپ-سالدارىن اشىپ كورسەتۋگە قۇلشىنىس كۇشەيگەن. زەرتتەۋلىك ىزدەنىستەردى توقتاتپاۋى اقىرىندا جەمىسى مەن جەڭىسىن اكەلدى. قوعامدا كۇرت وزگەرىس تۋىپ, تالاي جىلعى قۇپيالار اشىلا باستاعاندا ساياسي تۇتقىندار توعىتىلعان كەڭەستىك لاگەرلەردىڭ الىبى قارلاگ جايلى العاشقى دەرەكتى ماتەريالدار بۇل ۋاقىتتا قالام تاجىريبەسى تولىسقان كۋزنەتسوۆانىڭ قولىنان بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعىپ جاتتى. – ولار ارقيلى قابىلداندى. اسىرەسە, وسىناۋ لاگەردىڭ سپاسسكىدەگى, دولينكاداعى, دۋبوۆكاداعى, اقتاستاعى بولىمشەلەرىنىڭ بۇرىنعى كوزى ءتىرى لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەرى مەن كۇزەتشىلەرى اراسىندا قاتتى اشۋ-ىزا تۋعىزدى. ماقالالاردى جاريالاۋدى توقتاتۋدى تالاپ ەتكەندەر دە بولدى. الايدا, بۇلتارتپاس ءدالەلدەر, زاماننىڭ جىلى لەبى ورەكپۋشىلەر جەلىگىن سۋ سەپكەندەي تەز باستى. سودان بەرى 200-دەن استام ماتەريال جاريالانىپ, تاڭداۋلىلارى كىتاپتارىما ەنگىزىلدى. راسىن ايتقاندا, بۇل اۋىر تاقىرىپ. جازۋ بارىسىندا جان سىزداتىپ, وزەك ورتەپ وتىرادى. بىراق اقيقات ۇلكەن ساباق. سوندىقتان قارلاگ قاسىرەتىن بارىنشا اشىپ كورسەتۋدى جالعاستىرۋ قالامگەرلىك پارىزىم دەپ ءبىلەمىن, دەيدى ەكاتەرينا بوريسوۆنا. ادىلەتىن ايتقان ءجون, ونىڭ ماقالالارى ارقىلى سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن تاعدىرى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ءبىراز ادامداردىڭ ەسىمدەرى قايتا ءتىرىلدى. ماسەلەن, كارىبوز شەكتىباەۆ اتتى ازاماتتىڭ قاراعاندى قالاسىنىڭ تۇڭعىش باسشىسى مىندەتىن اتقارعانى بىلتىردان بەرى عانا ءمالىم بولدى. وعان قىزمەتى جوعارىلاۋ كەزىندە جالعان جالا تاعىلىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلگەنى تۋرالى دەرەكتى جاريا ەتكەن دە وسى كەيىپكەرىمىز. سول ءۇشىن كۋزنەتسوۆاعا شەكتىباەۆ ۇرپاقتارىنىڭ العىسى شەكسىز. وكرۋگتىك پروكۋرور حامزا ءداۋىتوۆتىڭ زاڭدىلىقتى قورعاپ, ءادىلدىكتى تالاپ ەتۋگە تىرىسۋى باسكەسەرلەرگە ۇناماۋى سالدارىنان ءوزى قۇربان بولۋى جاڭادان اشىلعان ماعلۇماتتاردىڭ ءبىرى. قارلاگ قۇرساۋىندا كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەردىڭ دە از بولماعاندىعىن, اتاپ ايتقاندا سوعىس جىلدارىندا 16 جاسقا دەيىنگى 40 بالانىڭ, ال 18 جاسقا تولماعان 180 جەتكىنشەكتىڭ ەرەسەكتەرمەن بىرگە ازاپ شەككەنىن انىقتاعان دا سول. ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, سول جەتكىنشەكتەردىڭ ىشىندە لەنين تۋرالى دەرەكتى فيلمدەر تۇسىرگەن بوريس گيبەردىڭ, كومينتەرننىڭ مۇشەسى الەكساندر پياتنيتسكيدىڭ بالالارى بولعانى دا ايعاقتالدى. بۇل كۇندە قالامىنىڭ باستى تاقىرىبىن زەرتتەپ, تىڭ ماقالالاردى جازۋدى جالعاستىرۋشى, قيىننان قيا قازعان ارىپتەسىمىز ەكاتەرينا كۋزنەتسوۆا شىعارماشىلىق ماقساتىنا بەرىك. ايقىن نەسىپباي, «ەگەمەن قازاقستان». قاراعاندى. سۋرەتتە: ە.كۋزنەتسوۆا مەن ج.بەكتۇروۆ.
التىن باستى انالار كوپ قازاقتا اربىرقازاقايەلى – دانالىقمەكتەبى, سۇلۋلىقسيمۆولى. مىسالۇشىناكەميامۇحاممەدتىڭۇرايلا, شوقاندەگەنەكىاناسىجايلىايتقىمكەلەدى. اتامادىلبەكبەلقۇ