ستراتەگيا – ەلباسىنىڭ ەرلىك قادامى

وسىدان 15 جىل بۇرىن, 1997 جىلدىڭ قازانىندا قابىلدانعان «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى جا­ريا ەتىلگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حال­قى­نا العاش رەت ارناعان جولداۋى­نىڭ كۋاگەرى بولعان ساتتەر كۇنى بۇگىنگىدەي ەسىمىزدە. ول تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ الەۋەتى السىرەپ, ءوندى­رىستىڭ بارلىق سالاسى جاڭا تا­لاپ­تارعا لايىقتالا الماي جات­قان كەزەڭ ەدى. شاكارىم دانانىڭ: «بىرەۋدىڭ جايىن سىناماق بۇرىن, ونىڭ ءومىر سۇرگەن ورتاسىنا, ومىرىنە بايىپپەن كوز جىبەر, جاعادا قايىق كۇتىپ تۇرىپ, قايىق كەلمەس بۇرىن جۇكتى ارقالاپ تۇرعان جو­لاۋ­شىعا ۇقساما. ...مەنى ءبىلۋ ءۇشىن, مەن مىنگەن قايىققا ءمىن, سوندا عانا ءومىر جايىمدى تۇگەل ۇعاسىڭ, ءسۇيىنىشىم مەن كۇيىنىشىمدى, كۇيزەلىسىمدى تۇسىنەسىڭ, سوندا عانا انىق تانىرسىڭ كىمدىگىمدى...» دەگەنى بار ەمەس پە. مىنە, ول كەزدە جۇرتتىڭ ءبارى ەرتەڭدى ويلاۋعا شاماسى كەلمەي, «ايلىعىمىز بەن زەينەت­اقىمىزدى ۋاقىتىندا الساق, مەملەكەتتىك قولداۋلار ءوز ۋاقىتىندا بەرىلسە» دەپ جۇرگەن تۇستا, ءبىرىنشى سايلانعان قوس پالاتالى پار­لامەنتتىڭ دەپۋتاتتارى مەن جيىنعا قاتىسقان كوپتىڭ قاي-قاي­سى­سىنىڭ بولسا دا, تىم بولماعاندا, سەنىمىنە كۇدىك قوسىلا ورىلگەنى تۇسىنىكتى شىعار. قانداي جاڭالىق بولماسىن, ىلعي دا سىناۋشىلار تابىلا كەتەتىنى بار ەمەس پە. كەي ادامدار: «اپىراۋ, حالىق جوعىنىڭ ءبىر ۇشىن ءبىر ۇشىنا جالعاي الماي جاتقاندا, بەس جىل ەمەس, حرۋششەۆتىڭ جەتى جىلى دا ەمەس, 33 جىلدىڭ جوسپارىن ءبىر-اق جاساۋى قالاي؟» دەگەندى دە ەستىدىك. دەگەنمەن, ستراتەگيادا كوزدەلگەن ماقسات – بۇكىل جۇرتشىلىقتىڭ ەكونو­مي­كالىق ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا, ۇلت­تىق بىرلىككە, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىككە قول جەتكىزەتىن تاۋەلسىز, ەكونوميكاسى جەتىلگەن جانە ساياسي تۇرعىدان تۇراقتى مەملەكەت ورناتۋ ەكەنىنە كوز جەتكىزگەن ازاماتتار دا از بولمادى. «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنان ەلىمىزدىڭ وزىنە دەربەس دامۋ جول تاڭداپ, العا قاراي نىق سەنىممەن ىلگەرىلەۋدى ماقسات تۇتقانى ايقىن كورىنەدى. ستراتەگيا قازاق ەلىنىڭ شىن مانىندەگى ۇلى تاڭداۋى, مەملەكەتىمىزدىڭ جۇيەلى, كەلەلى باعىتتا ىلگەرى دامۋىنا نەگىز بولدى. ستراتەگيا ەلدىڭ جاعدايىن باقىلاپ-بارلاپ وتىراتىن كوزى اشىق قاۋىمعا بىردەن تۇسىنىكتى بولا كەتتى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولار, بىراق ەل ىشىندە بۇرىن بولماعان سىلكىنىس تۋعىزدى, ەلدىڭ بولا­شاعىنا دەگەن سەنىم, ءبىز ەسكەكسىز قايىق­تا كەلە جاتقان جوق ەكەنبىز, ۋاقىت وتە كەلە ەلىمىز وزىق مەملەكەتتەرمەن تەڭە­سە­تىن, تەرەزەسى تەڭ ەلگە اينالاتىن ءمۇم­كىن­دىك بار ەكەن دەگەن ءۇمىت وتىن تۇتاتتى. «قازاقستان-2030» ەل ومىرىندە جاڭا ءداۋىردىڭ باستالاتىنىن كورسەتەتىن جەتىلۋ نۇكتەسى بولدى. ناق سول ۋاقىتتان قا­زاقستان نارىقتىق ەكونوميكاعا مىقتاپ كوشۋ مەن دەموكراتيالىق دامۋدىڭ اسۋ­لا­رىن بىرتىندەپ يگەرىپ, دايەكتىلىكپەن ىلگەرى ادىمداي باستادى. سونىمەن, 1997 جىلعى قازاقستان حالقىنا العاشقى جولداۋدا ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ ستراتە­گياسى – قوعامىمىزدىڭ كەلەشەكتەگى كەلبەتى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ ماقسات-مۇ­راتى بايان ەتىلدى. ءبىز بۇل رەتتە قانداي قوعام ورناتقىمىز كەلەتىنى, دامۋى­مىز­دىڭ سامعاۋ سىزىعى قانداي بولۋى قاجەتتىلىگى بولجاندى. باسىم ماقساتتار دۇ­رىس ايقىندالدى. سونىڭ ناتيجەسىن­دە قازاقستان وتپەلى كەزەڭنەن ويدا­عى­داي ءوتىپ كەلەدى, ستراتەگيالىق جوسپار­دىڭ ورتا شەنىنە كەلگەندە ءبىز ءوز دامۋى­مىزدىڭ ساپالىق جاڭا كەزەڭىنە نىق سەنىممەن قادام باستىق. «قازاقستان-2030» باعدارلاماسىندا پرەزيدەنت: «اسا اۋىر جاعدايلاردا جي­ناقتالعان مەملەكەتتىلىك قۇرۋ, ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالار ءجۇر­گىزۋ تاجىريبەسى, الەم جانە ونىڭ دامۋى تۋرالى ءبىلىم-بىلىگىمىز, قازاقستاندىق­تار­دىڭ توزىمدىلىگى مەن تۇسىنۋشىلىگى بىزگە قوسىمشا كۇش-قۋات پەن سەنىمدىلىك ۇستەيدى. كەشە ءالى ەرتە بولاتىن-دى, ال ەرتەڭ كەش بولىپ قالۋى مۇمكىن», دەدى. سول «ەرتە» مەن «كەشتىڭ» اراسىنداعى تاڭداۋ ەلىمىزدى سارا جولعا باستادى. ادەتتە: «وتكەن كۇندە بەلگى جوق», دەپ ايتىلادى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل – ءتۇرلى جاعدايدا ءتۇرلى ماعىنا بەرەر تۇ­جىرىم. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ەلىمىزدىڭ بولاشاق­تا­عى دامۋ ستراتەگياسىن اي­قىن­دايتىن قۇ­جات­قا قاتىستى قاراس­تى­رار بولساق: «ءوت­كەن كۇندە نەگە بەلگى بول­ماسىن», دەگىڭ-اق كەلەدى. وتكەن كۇن­نىڭ بەلگىسىنىڭ باسى پرەزيدەنت نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ قازاق­ستان­نىڭ ال­دا­عى كەزدە جۇيەلى, دايەكتى دامۋى ءتيىس دەگەن تاعدىر­ناما­لىق تالابى­نىڭ ورىن­دالۋى. سول جىل­دان باستاپ جىل سايىن پرەزيدەنت پارلامەنت اۋديتو­ريا­سىنان قازاق­ستان حال­قىنا جولداۋ ارناپ, ولار­دا ال­دا­عى مەر­زىمدە شەشىلۋى ءتيىس ءتۇيىندى ماسە­لەلەر قوزعالاتىن بولد ى. سودان بەرى بيىك مىنبەردەن ايتىلعان تالاي تۇجى­رىمدار مەن باعدارلاما­لار­دىڭ ارقاي­­سى­سى ءوز الدىنا ءبىر تاريح. ستراتەگيالىق قۇجاتتىڭ قابىلدان­عانىنا 15 جىل ءوتتى. بارلاپ قاراعاندا, ءبىز مىناداي جەتىستىكتەرگە جەتكەنىمىز ايدان انىق: – بىزدە جاڭا ەكونوميكالىق جۇيە­نىڭ, دەموكراتيالىق قۇقىقتىق مەم­لە­كەت­تىڭ ىرگەتاسى تولىق قالىپتاستى, جاڭا زامان­عا لايىق قوعامدىق ينستيتۋتتار پايدا بولدى, ءومىر ساپاسى جىل­دان جىلعا ارتتى; – ءبىز ەلىمىزدە ىشكى تۇراقتىلىققا قول جەتكىزدىك, دامۋدىڭ الەۋمەتتىك با­زا­سىنىڭ سەنىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتتىك; – قازاقستان ايماقتاعى گەوساياسي تۇ­راقتىلىق پەن حالىقارالىق قاۋىپ­سىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋ جولىندا ماڭىز­دى مىندەتتەردى اتقاراتىن حالىقارالىق قوعام­داس­تىقتىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولدى; – ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋى قا­زاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن جىل ساناپ جاقسارتا تۇسۋگە مۇمكىندىك بەردى; – باسەكەگە قابىلەتتىلىك – قازاق­ستان­نىڭ الەمدىك ەكونوميكا مەن قوعام­داس­تىققا تابىستى كىرىگۋىنىڭ كىلتى رەتىندە قابىلدانىپ, جۇزەگە اسىرىلا باستادى; – ەلىمىزدىڭ الەمدەگى وزىق ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋى ناقتى ماقسات رەتىندە قويىلدى. «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى قا­بىل­دانعالى بەرى داستۇرگە اينالعان جىل سايىنعى جولداۋلار سول ستراتە­گيا­دا قويىلعان ماقساتتار مەن تالاپ­تاردى ۇشتاۋشى, جالعاستىرۋشى, دا­مىتۋشى ءرول اتقارىپ كەلەدى. ناقتى مىسال رەتىندە ايتساق, پرەزيدەنتىمىز قازاقستان حالقىنا 2004 جانە 2006 جىلدارداعى جولداۋلارىن قازاقستان مەملەكەتى باسەكەگە قابىلەتتى بولىپ جەتىلۋى ءتيىس دەگەن تاقىرىپقا ارنادى. 2004 جىلعى جولداۋ «باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستان ءۇشىن, باسەكەگە قا­بىلەتتى ەكونوميكا ءۇشىن, باسەكەگە قابى­لەتتى حالىق ءۇشىن!» دەپ اتالسا, 2006 جىل­عى جولداۋ «قازاقستاننىڭ الەم­دە­گى باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ستراتە­گيا­سى» دەلىندى. 2004 جىلعى جولداۋدا ەلدىڭ باسەكە­لەس­تىك قابىلەتىن ارتتىرۋ تراەكتورياسىنىڭ پارامەترلەرى بەلگىلەنىپ, باسىم باعىت­تار الەۋمەتتىك سا­لاعا ارنالاتىنى باسا ايتىلدى. 2006 جىلعى جولداۋ ماسەلەنى ناق­تى­راق قويدى: قازاقستاننىڭ جاقىن ون­جىلدىقتا الەمدەگى ەڭ دامىعان جانە باسەكەگە قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ قا­تا­رىنا كىرۋىن بيلىكتىڭ نەگىزگى ساياسي باعىتى دەپ سانايمىز دەدى. تالداپ كورەلىك, باسەكەگە قابىلەتتى بو­لۋدىڭ قانداي كومپونەنتتەرى بار, وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنان تابىلۋ ءۇشىن نەندەي شارتتار ورىندالۋى ءتيىس؟ ءوت­كەن عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ-اق الەم­نىڭ وزگەرىستەرگە ۇشىراۋى جەدەل قارقىن الدى. وعان عىلىم مەن تەحني­كانىڭ دامۋى, جاڭاشىلدىقتىڭ يگى ءۇر­دى­سىنىڭ باستالۋى اسەر ەتتى. بۇرىنى­راق­تاعى ساياساتكەرلەر مەن عالىمداردىڭ قورعانۋ مەن سوعىس اشۋعا قاجەتتى قۇرال­داردى ويلاپ تابۋعا ۇمتىلىسى ارتىعىراق بولعان بولسا, ەندى بەيبىت جاعدايدا ىلگەرى دامۋدىڭ قانداي جەتىستىكتەرىنە جەتۋگە ءتيىسپىز دەگەن ماسەلە كۇن تارتىبىندە الدىڭعى ورىنعا شىقتى. حح عاسىردىڭ 50-جىلدارى عىلى­مي-تەحنيكالىق پروگرەستى دامىتۋ دەگەن ۇران بولدى. 70-جىلدارى يندۋس­تريا­لىق قوعام قۇرۋ كەرەك دەپ ۇمتىلدىق, ودان ونشاقتى جىل وتكەندە پوس­تين­دۋس­تريا­لىق قوعام قۇرۋ يدەياسى كوتەرىلدى. وتكەن عا­سىردىڭ 90-جىلدارى ميكرو­ەلەك­تروني­كا­نىڭ, ەسەپتەۋ تەحنيكاسى مەن اقپارات­تىق تەحنولوگيانىڭ جەتى­لۋى­مەن الەمدىك دامۋ تاعى ءبىر ساتىعا العا جىلجىدى. ول كەزدە وعان اقپاراتتىق قوعام دەپ ايدار تاعىلدى. ەندى قازىر جوعارى باسەكە­لەس­تىككە يە, ونىمدىلىكتىڭ بيىك دەڭگەيىنە جەت­كەن ەلدەر ءبىلىم ەكو­نوميكاسىنا نەگىزدەلگەن قوعامنىڭ قۇرىلىسى جايىندا ءسوز ەتە باستادى. بۇل جاي سوزدەر ەمەس, ءبىر كەزدەرى كەڭەس وداعىنىڭ جەتەكشىلەرى جىل سايىن جاڭارتىپ, ابدەن مەزى ەتكەن بەسجىل­دىق­تى ءۇش جىلدا ورىنداۋ, جەدەلدەتۋ دەپ جىلدارعا ايدار تاعۋعا ۇقسامايدى. ءبىلىم ەكونوميكاسىنا نەگىزدەلگەن قوعامنىڭ ىرگەسى قالانۋىنا الەمدەگى جا­ھاندانۋ ۇدەرىسىنىڭ اسا ۇلكەن جىل­دام­دىقپەن دامۋى سەبەپ بولۋدا. الەم بىرتە-بىرتە ۇلكەن ءبىر دەرەۆنياعا اينا­لىپ بارا جاتقانداي. ەلدەردىڭ ارا­سىن­داعى تاۋار مەن قىزمەت الماسۋ وتە ينتەنسيۆتى جۇرگىزىلۋدە. كاپيتالدىڭ ەكس­پانسياسى كەڭ كولەمدە ۇدەۋدە. حالىق­ارالىق ەكو­نو­ميكالىق بايلانىستار كەڭي تۇسۋدە. وسىنىڭ ءبارى بىزگە بۇگىنگى داۋىردە جاھاندانۋ ۇدەرىسى كەڭ دامىعان عالام دەۋىمىزگە نەگىز بولادى. بۇرىندارى دا جاھاندانۋ ۇدەرىسى دامىپ كەلە جاتقان ەدى, بىراق ونىڭ عالامدىق دەڭگەيدە تارالۋىنا كەڭەس وداعى, شىعىس ەۋروپا ەلدەرى, ياعني سوتسياليستىك قۇرىلىستاعى ەلدەر توس­قاۋىل-تۇعىن. بالكىم, ولاردىڭ ىدى­راۋىنا وسى جاھاندانۋ ۇدەرىسى دە سەبەپ بولعان شىعار. جاھاندانۋعا قانداي فاكتورلار ىق­پال ەتۋدە؟ الدىمەن, بۇل – ەلدەر مەن ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سەكتورلارىنداعى تاۋارلار قوزعالىسى. ساۋدانىڭ دامۋى, ستراتەگيالىق تۇرعىدان قاراعاندا, ەلدىڭ دامۋى مەن ەكونوميكانىڭ وسۋىنە قاجەت. باسەكەگە قابىلەتتىلىك ەلدىڭ ءرولى مەن ابىرويىنىڭ وسۋىمەن, مەملەكەتتىڭ ءوز ازاماتتارىنىڭ وزەكتى پروبلەما­لا­رىن شەشۋگە قابىلەتتىلىگىمەن, مەملە