تومەندە ءسوز ەتپەگىمىز – بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە جاريالانباعان ارحيۆتىك دەرەكتەر. ولار – شاكارىمنىڭ, باسقا دا قۇنانباي ۇرپاقتارىنىڭ بولىس, بي بولىپ سايلانۋ جانە ماراپاتتالۋ قاعازدارى. عۇلاما شاكارىمنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ونىڭ ەل جۇمىسىنا, بيلىككە ارالاسۋى جايلى دالەل-دايەكتەر قولىمىزعا كوپ تۇسپەي, تەك تۇسپالمەن عانا جازۋعا ءماجبۇر بولدىق. اۋىزشا ەستەلىكتەر بويىنشا جاسالعان بولجام-دولباردى قاناعات تۇتتىق. سودان بەرى بەس جىل زىمىراپ ءوتىپتى. ەندى, مىنە, اسا قۇندى ارحيۆتىك ايعاقتار الدىمىزدا جاتقاندا قالاي قۋانباسقا!
تومەندە ءسوز ەتپەگىمىز – بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە جاريالانباعان ارحيۆتىك دەرەكتەر. ولار – شاكارىمنىڭ, باسقا دا قۇنانباي ۇرپاقتارىنىڭ بولىس, بي بولىپ سايلانۋ جانە ماراپاتتالۋ قاعازدارى. عۇلاما شاكارىمنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ونىڭ ەل جۇمىسىنا, بيلىككە ارالاسۋى جايلى دالەل-دايەكتەر قولىمىزعا كوپ تۇسپەي, تەك تۇسپالمەن عانا جازۋعا ءماجبۇر بولدىق. اۋىزشا ەستەلىكتەر بويىنشا جاسالعان بولجام-دولباردى قاناعات تۇتتىق. سودان بەرى بەس جىل زىمىراپ ءوتىپتى. ەندى, مىنە, اسا قۇندى ارحيۆتىك ايعاقتار الدىمىزدا جاتقاندا قالاي قۋانباسقا!
ول كەزدەگى قازاق دالاسىنا وكىمىن جۇرگىزگەن گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ كانتسەليارياسى رەسەيدىڭ ومبى قالاسىندا ورنالاستى ەمەس پە. مىنا سونى دەرەكتەر سوندا شىعىپ تۇرعان رەسمي باسىلىم – «كيرگيزسكايا ستەپنايا گازەتا» اپتالىعىنان الىنىپ وتىر. اتالمىش گازەت اقمولا, سەمەي جانە جەتىسۋ وبلىستارىنا جەرگىلىكتى جاندارال كەڭسەسى شىعاراتىن «اكمولينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي», «سەميپالاتينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي» دەگەن ارنايى قوسىمشا پاراقتارمەن تاراتىلىپ وتىرعان.
مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ ءوزىنىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ ءبىرىنشى كىتابىندا بىلاي دەپ جازادى: «بايماعامبەت ابايدان ميحايلوۆقا (ميحاەليسكە دەپ وقىڭىز -ا.و.) حات اپارعان ەدى. قورجىن تولى جاڭا كىتاپتاردان باسقا سەمەيدىڭ جاندارال كەڭسەسى شىعاراتىن «وبلىستىق مالىمدەمە» اتتى گازەتى جانە ميحايلوۆتىڭ ابايعا جازعان حاتىن بەردى» («اباي جولى», الماتى, 1989, 491-بەت). بۇل ارادا جازۋشىنىڭ رەسمي باسىلىم «سەميپالاتينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي» گازەتىن «وبلىستىق مالىمدەمە» دەپ ءسال-ءپال وزگەرتە, قىسقارتا اتاپ وتىرعانى ءسوزسىز.
سونىمەن, «كيرگيزسكايا ستەپنايا گازەتانىڭ» قوسىمشاسىنداعى 1897-1905 جىلدار اراسىن قامتيتىن دەرەكتەرگە كوز تىگەلىك. ءبىزدىڭ قولىمىزدا بۇل باسىلىمنىڭ ءتورت سانى بار. سونىڭ اۋەلگىسى 1897-1898 جىلدارداعى جارلىقتاردى جاريالاپتى. ولاردىڭ اراسىندا ابايدىڭ ءىنىسى ىسقاقتىڭ جارتى جىلداي ءىستى بولىپ, ونان سوڭ اقتالىپ, قايتادان بۇرىنعى قىزمەتىنە (№4 اۋىلدىڭ ءبيى) ورالعانى, ال بالاسى اقىلبايدىڭ سىرقاتىنا بايلانىستى بولىستىق قىزمەتىن ءىنىسى ماعاۋيا قولىنا بەرگەنى جونىندە بۇيرىقتار بار. ەكىنشى گازەتتەگى دۇنيەلەر 1900 جىلدىڭ 20 اقپانىندا جارىق كورگەن جارلىقتار. سولاردىڭ ءبىرى – بولىستىڭ كانديداتى قىزمەتىنە (ماعاۋيانىڭ ورىنباسارى) تۇراعۇل يبراگيموۆ سايلاندى دەپ دەرەك بەرەدى. كەلتىرىلگەن مالىمەتتەردى ەكشەپ, سارالاۋ ءوز الدىنا بولەك تاقىرىپ. ال ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنا قاتىستى بۇيرىقتارمەن تانىستىرۋ. ولار قولىمىزداعى ەسكى گازەتتەردىڭ ءۇشىنشى, تورتىنشىسىندە تۇر ەكەن.
«كيرگيزسكايا ستەپنايا گازەتا» №42
گ.ومسك. 21 وكتيابريا 1901 گودا.
ۋتۆەرجدايۋتسيا سوگلاسنو ۆىبورا وبششەستۆا ۆ دولجنوستياح نا ترەحلەتيە س 1902 پو 1905 گودا.
چينگيزسكوي ۆولوستي: ۋپراۆيتەل – شاكەريم حۋدايبەردين, كانديدات نا ۋپراۆيتەليا – رىزىكپاي حۋدايبەردين, نارودنىح سۋدەي ۆ ستارشينسكيە اۋلى:
№1-ي مۋحامەدجان مايباساروۆ. №2-ي ورىنباسار مۋراتاەۆ. №3-ي كىزدار مامبەتەەۆ. №4-ي ازيمباي تانيربەردين.
1901 جىلدىڭ 21 قازانىندا ومبى قالاسىندا باسىلعان «كيرگيزسكايا ستەپنايا گازەتانىڭ» №42 سانىندا جاريالانعان جارلىقتاردىڭ ءبىرى وسى. كورىپ وتىرسىزدار, كوپشىلىكتىڭ داۋىس بەرۋىمەن («سوگلاسنو ۆىبورا وبششەستۆا») شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى بولىس, ال ونىڭ كەنجە ءىنىسى ىرىزىقپاي (1866-1919 ج.ج.) بولىستىققا كانديدات بولىپ سايلانعان. سول سياقتى, جارلىقتا شىڭعىس بولىسىنىڭ جيىنى 11 اۋىلىنىڭ ء(بىز تەك 4 اۋىلدىكىن عانا الىپ وتىرمىز) حالىق بيلەرى اتالىپتى. بايقاپ قاراساق, №4 اۋىلدىڭ بيىنە ىسقاقتىڭ ورنىنا تاڭىربەردىنىڭ ءازىمبايى سايلانعان. نەگە؟ سەبەبى, كۇللى سانالى عۇمىرىن ات ۇستىندە وتكەرگەن ەل اعاسى ىسقاق 1901 جىلى توسىننان قايتىس بولادى.
سونىمەن, 1901 جىلدىڭ 21 قازانىندا شىڭعىس بولىسى سايلاۋى قورىتىندىسى بويىنشا جاريالانعان جارلىقپەن تانىستىق (جارلىقتار سوڭىنا: «ستەپنوي گەنەرال-گۋبەرناتور گەنەرال-لەيتانانت سۋحوتين» دەپ قول قويىلعان).
قاراستىرىلعان دەرەكتەر 1902-1905 جىلدارى شاكارىمنىڭ شىڭعىس بولىسى تىزگىنىن ۇستاعانىن دايەكتەيدى. ويشىل اقىننىڭ ەكى مارتە بولىس (1878-1880 جانە 1887-1888 ج.ج.) سايلانعانى بۇرىننان ءمالىم, ەندى مىنە, ءۇشىنشى مارتە بولىس بولعاندىعىنىڭ كۋاسىمىز.
ەندى ەسكى گازەتتەردىڭ تورتىنشىسىنە اۋىسالىق. ول «سەميپالاتينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي» اتتى باسىلىمنىڭ 1902 جىلدىڭ 24 شىلدەسىندەگى سانى. وندا گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ جارلىعىنا سايكەس ءارتۇرلى ماراپات (شاپان, كۇمىس ساعات, ماقتاۋ قاعاز) العان وننان استام ادامداردىڭ اراسىندا بولىس شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى دا بار. جارلىق شىققاندا اقىننىڭ بولىستىق قىزمەتىنە كىرىسكەنىنە جارتى جىل عانا تولعانىن ەسكەرگەندە, سول ولشەۋلى ۋاقىتتا ادىلەتتى بيلىگىمەن بەدەل جيناپ ۇلگەرگەنىنىڭ كۋاسىمىز. احات شاكارىم ۇلى ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە اكەسىنىڭ بولىستىق پەن بي قىزمەتىنە كوپ جىلدار ارالاسقانىن ايتا كەلىپ, ۇلكەندەردەن ەستىگەن مىنا ءسوزدى كەلتىرە كەتەدى: «شاكارىم كىسى قاعۋعا جۇيرىك ەدى. ۇرى مەن ايتۋشىنى قاققانى ەشبىر بيلەردىڭ قاققانىنا ۇقسامايتىن. ايتۋشىسى جوق جۇمىستى تەكسەرگەندە, دەمەك, جەكە ۇرىنىڭ, ايىپكەردىڭ ءوزىن قاققاندا دا شىندىعىن تاباتىن. جانە شاكارىمگە كەلگەن ادامداردىڭ نارازى بولىپ كەتكەنىن كورگەمىز جوق».
مىنەكي: «شاكارىم ادال, ءادىل ەدى», دەيتىن پىكىردى راستاي تۇسەتىن قۇجاتتىڭ ءبىرىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
سەميپالاتينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي
پ ر ي ك ا ز ى
پو ستەپنومۋ گەنەرال-گۋبەرناتورستۆۋ,
گ. ومسك. 24 يۋليا 1902 گودا №67
پو زاسۆيدەتەلستۆوۆانيۋ ۆوەننوگو گۋبەرناتورا سەميپالاتينسكوي وبلاستي وب وتليچنوي ۋسەردنوي سلۋجبە ي وبششەپولەزنوي دەياتەلنوستي منويۋ ناگراجدايۋتسيا:
1. حالاتامي ءىى رازريادا (بۇل ارادا «حالات» دەپ زەرلى شاپان, وقالى توندى ايتقان – ا.و.).
ۋپراۆيتەل بەگەنەۆسكوي ۆولوستي, سەميپالاتينسكوگو ۋەزدا كاسەن ۋزەحانوۆ ي كانديدات ۆ ۋپراۆيتەليا كوكونسكوي ۆولوستي, توگو جە ۋەزدا, ەرمۋحامەت ايمۋحامەتوۆ, زا دەياتەلنوست پو يسكورەنەنيۋ كونو ي سكوتوكرادستۆا.
2. حالاتامي ءىىى رازريادا.
راسسىلنىي سەميپالاتينسكوگو ۋەزدنوگو ۋپراۆلەنيا, كيرگيز چاگانسكوي ۆولوستي كۋدايبەرگەن مۋساباەۆ.
3. سەرەبريانىمي چاسامي.
پيسار كارامولينسكوي ۆولوستي, پاۆلودارسكوگو ۋەزدا ستەپان رازمازين.
پيسار اككەلينسكوي ۆولوستي, توگو جە ۋەزدا, بابابەك رايمبەكوۆ.
4. پوحۆالنىمي ليستامي
مەديتسينسكي فەلدشەر 3 ۋچاستكا زايسانسكوگو ۋەزدا كيرگيز بازاروۆسكوي ۆولوستي راحمەت تالتاكوۆ.
ۋپراۆيتەل چينگيزسكوي ۆولوستي, سەميپالاتينسكوگو ۋەزدا شاكيريم حۋدايبەردين.
ۋپراۆيتەل بۋگۋلينسكوي ۆولوستي, سەميپالاتينسكوگو ۋەزدا مەدەۋ ورازباەۆ.
ۋپراۆيتەل بۋگۋلينسكوي ۆولوستي, سەميپالاتينسكوگو ۋەزدا راحمانكۋل دجاركينباەۆ.
كيرگيز كىزىلمۋلينسكوي ۆولوستي, سەميپالاتينسكوگو ۋەزدا تۋماتاي بايگوتانوۆ.
پودپيسال: ستەپنوي گەنەرال-گۋبەرناتور,
گەنەرال-لەيتەنانت سۋحوتين.
الدارىڭىزداعى قۇجات شىڭعىس بولىسىنىڭ بولىسى «شاكارىم قۇدايبەرديننىڭ ماقتاۋ پاراعىمەن («پوحۆالنىي ليست») ماراپاتتالۋ فاكتىسى. نە ءۇشىن ەكەندىگى دە تايعا تاڭبا باسقانداي انىق: «وب وتليچنوي, ۋسەردنوي سلۋجبە ي وبششەپولەزنوي دەياتەلنوستي», دەلىنگەن. سەمەي وبلىسى بويىنشا بىرنەشە ءجۇز بولىستاردىڭ اراسىنان بيلىكتىڭ كوزىنە ءتۇسۋ وڭايشىلىق ەمەس, ارينە. ول ءۇشىن ەل ءىشىن كەۋلەگەن بارىمتانىڭ, جەر مەن جەسىر داۋىنىڭ ءجون-جوسىعىن تاۋىپ, دەر كەزىندە شەشىپ وتىرۋ شارت. سوندا عانا حالىققا جاعاسىڭ, بيلىك الدىندا بەدەلدى بولاسىڭ. ماقتاۋ قاعازى بىزگە وسىدان حابار بەرەدى.
بۇل تۇستا ۇلى مۇحاڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىندا سۋرەتتەگەن شۇبار-شاكارىم ەسكە تۇسەدى. ول اتقامىنەرلەر دەلىنەتىن دالا ەليتاسى نەمەسە وسى دەڭگەيگە جاقىن جۇرگەن توپتان جىرىلىپ شىققان, موينى قاتتى ءشۇۋ اساۋداي ءور مىنەزدى دارىن يەسى ەدى عوي. ماسەلەن, ەپوپەيانىڭ «قاستىقتا» تاراۋىندا جازۋشى شۇباردىڭ بەينەسىن بىلايشا ايشىقتاپ بەرەدى: «بۇل اباي ولەڭىنىڭ ءبارىن بىلەدى. جاتقا ايتۋ كەرەك بولسا, اباي وتىرعان جەرلەردە اعىزىپ, سۋدىراتىپ ايتىپ تا بەرە الادى. ءازىمباي, تاكەجاندار بولسا, ارينە, «ابايدىڭ ءسوزى» دەگەن جالعىز اۋىز ءسوزدى جاتتاپ كورگەن ەمەس. ال شۇبار بولسا, ابايدىڭ بار قويماسىن بىلەتىن, ول كورگەندى قوسا كورىپ, ول بىلگەندى بىرگە ءبىلىپ, ودان «قالىسپاي ءجۇرىپ قاراسامىن» دەيتىن ادام».
ءبىر قاراعاندا سۋرەتكەر شۇباردى جامانداعان سياقتى, شىنداپ كەلگەندە, وقىرمان ساناسىنا ول ىشكى دۇنيەسى جاعىنان وزگەلەردەن وق بويى ويقاستاپ وزعان حاس جۇيرىك دەگەن ويدى شوكتىرەدى. ابايدىڭ باس شاكىرتى قانداي بولعانىن استارلاپ جەتكىزۋدىڭ عاجايىپ ۇلگىسى ەمەس پە. ەل تانۋ ىسىندە شاكارىم اتاسى قۇنانباي مەن اعالارى اباي, ىسقاقتىڭ باسقارۋىن كورىپ وسكەن زەرەك جان. بۇل جايلى: «قۇدايبەردى بالاسى شاكارىم 19 جاستا اتقا ءمىنىپ, اباي مەن ىسقاققا ەرىپ, ەل باسقارۋ جۇمىسىنا كوزى قانعان ەكەن», – دەپ جازادى ءارحام كاكىتاي ۇلى ( ۇلى ابايعا ادالدىق. ءارحامنىڭ ەستەلىگى. سەمەي, 2005 جىل).
قورىتا ايتقاندا, جوعارىداعى ماقتاۋ پاراعى مەن ەستەلىك سوزدەر قازاقتىڭ شاكارىمى, اسىرەسە, جاسى 40 جاستان اسقاندا, نەمىستىڭ ۇلى گەتەسى سىندى ادىلەتتى, حالىققا سۇيكىمدى بيلىك يەسى بولعان دەپ تۇيىندەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن سياقتى. وسى ارادا جىگىت اعاسى شاكارىمنىڭ 1902-1905 جىلدارداعى شىڭعىس بولىسىنىڭ بولىسى سايلانعانى جايلى فاكتىگە قايتىپ ورالايىق. ول ءبىراز جايدىڭ بەتىن اشادى. ءۇش تۋىسى ماعاۋيا, اباي, اقىلباي قايتىس بولعاندا بۇل ناۋقانداردى تىكەلەي شاكارىمنىڭ ءوزى باسقارعانى اۋىزەكى سوزدەردەن ءمالىم. وعان بولىستىق قىزمەتى قوسىلعان كەزدە ابدەن يلانىمدى. سول سياقتى, ويشىل اقىننىڭ مەككە ساپارىنا نەلىكتەن 1905 جىلدىڭ كۇزىندە اتتانعاندىعىنا دا ساۋلە تۇسەدى. ويتكەنى, ءۇش جىل بولىستىق قىزمەتتىڭ (1902 جىلدىڭ قاڭتارىنان 1905 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن) قاجىلىق ساپارعا كەرەكتى قارجى جيناۋعا مۇمكىندىك بەرگەنى قۇپيا ەمەس. ويتكەنى, ول كەزدەرى بولىستىڭ ايلىق جالاقىسى بولدى. ەكىنشى جاعىنان, كەسىكتى مەرزىمى تولىق اياقتالعان سوڭ شاكارىم بولىستىق قىزمەتىن دوس ءىنىسى تۇراعۇل اباي ۇلى قولىنا تاپسىرىپ, مەككە ساپارىنا الاڭداماي اتتانادى.
ايتا كەتكىمىز كەلەتىن ەندىگى ءبىر جايت, ابايدىڭ تۇڭعىش جيناعى بەتىندە شىعارۋشىلار رەتىندە كاكىتاي مەن تۇراعۇلدىڭ عانا ەسىمدەرى تاڭبالانعان. شاكارىمدىكى نەگە جوق؟ الدە ول بۇل ىسكە بەلسەنە اتسالىسپاعان با؟ وسىناۋ كۇمان-كۇدىكتىڭ, البەتتە, شاكارىمتانۋشى عالىمداردىڭ كوكەي تۇكپىرىندە جاتاتىنى بار. شاكارىمنىڭ قىستاۋى قاراشوقىدا. ول جەردەن باۋىردا ورنالاسقان جيدەباي جانە تاعى باسقا اباي اۋىلدارىنا ءجيى قاتىناۋ قيىنعا سوعادى. سەبەبى, جول موينى قاشىق. ەكىنشىدەن, شاكارىم ابايدىڭ ورنىن باسقان زور شىعارماشىلىق يەسى, ىنىلەرىنىڭ قولىنان كەلەتىن ىسكە نەسىنە ۇمتىلسىن. وسى ۋاجدەردەن كاكىتاي مەن تۇراعۇل شاكارىمدى اباي مۇراسىن جيناستىرۋ ىسىنەن, ءسىرا دا, وزدەرى بوساتقان دەگەن بولجام تۋادى. وسىلاي جورامالداعان كەزدەردە شاكارىمنىڭ بولىستىق قىزمەتتى اتقارعانى بىزگە بەيمالىم ەدى. ەندى وسى فاكت بولجامىمىزدى بەكىتە ءتۇستى.
بىراق ابايدىڭ مۇراسىن جيناستىرۋعا قاتىسا الماسا دا, شاكارىمنىڭ بۇل ءىستىڭ جاناشىرى رەتىندە ولەڭدەردى جۇيەلەۋگە ارالاسىپ, ودان سوڭ كىتاپتى باستىرۋعا قارجى جيناۋ ماسەلەسىندە ايانىپ قالماعانى ءشۇباسىز. وسىعان ءماندى دەرەكتەرگە تولى ارحامقىزى ءمىناش اپايدىڭ «كاكىتاي» اتتى ماقالاسى («اباي» جۋرنالى. 1995. №1-2. 168-ب.) ايعاق. وندا كاكىتايدىڭ ايەلى ءبيبى اجەي ابايدىڭ تۇڭعىش جيناعىنا ەنگەن ولەڭدەردى بىرلەسە قاراپ, ءبىر جۇيەگە سالۋ ءۇشىن شىڭعىستاۋدان شاكارىم, كاكىتاي, تۇراعۇل ۇشەۋى سەمەيگە جەتىپ, قالادا ءا.بوكەيحانوۆپەن كەزدەسىپ, ءبىر كۇن, ءبىر ءتۇن كەلەلى ءماسليحات قۇرعانى جايلى قۇندى ەستەلىك ايتادى. الەكەڭدى تاني الماي: «بۇل كىسى كىم؟» دەپ سۇراعانىمدا: «وقىعان اقىلدى كىسى, اباي اعامنىڭ ولەڭدەرىن قاراتتىق دەگەن», – دەيدى ءبيبى اجەي. جانە, سول كۇنى: «دوستار تاڭ اتقانشا اكەمنىڭ (اباي اتام) ولەڭدەرىن وقىپ, ءان سالىپ وتىردى. تاڭ قىلاڭ بەرگەندە عانا قوناقتى ۇشەۋى شىعارىپ سالدى».
وسى مالىمەتكە جانە وزگە دە جاناما دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, اباي ولەڭدەرىن جيناستىرۋدى كاكىتاي مەن تۇراعۇل اتقارعان, بىراق ءاليحان بوكەيحانوۆ سياقتى شاكارىم دە بۇل ىسكە باس-كوز بولىپ, جان-جاقتى كومەك كورسەتكەن دەگەن قورىتىندىعا كەلەمىز. تابىلعان تىڭ دەرەكتەردى قالىڭ وقىرمانعا تانىستىرۋ جانە تۇسىنىكتەمەلەۋ قامىندا ايتپاق وي-پىكىرلەرىمىز ازىرگە وسى.
اسان وماروۆ,زەرتتەۋشى عالىم.