ەلدىڭ دە, جەكە ادامنىڭ دا العا قاراعانى, كەلەشەككە ۇمتىلعانى جاقسى. باياندى ماقساتىنا ءتۇزۋ جولمەن, تازا دىنمەن ۇمتىلعان ۇتادى, زەردەلى ۇرپاعى تالپىنسا جەتەدى. بۇل – الىمساقتان قالىپتاسقان قاعيدا. وسى جولدا «بارىڭدى كۇزەت, ارىڭدى كۇزەت, ءوزىڭدى كۇزەت», دەپ جىر جامپوزى قادىر مىرزا ءالى ايتقانداي, ۇشەۋىن كۇزەتكەن ادام مۇراتىنا جەتپەي قويمايدى.
ەل بولعالى بەرى وتىز جىلعا تاياۋ ۋاقىتتا تاپقانىمىز از ەمەس. جوعالتقانىمىز دا بار بولۋى كەرەك. بۇل ەكەۋى دە اسىرەسە ءبىلىم سالاسىندا تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنىپ-اق تۇر. الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىنە كىرەمىز دەپ كەيدە ونىڭ وزىعى مەن توزىعىن دەر كەزىندە ساراپقا سالماي, توتە تارتقاندا جەتكەنىمىزبەن قاتار, بارىمىزدان ايىرىلىپ قالىپ جاتتىق. ء«ار سىپىرعى ارقالاي سىپىرادى», دەپ ورىس ماتەلىندە مەڭزەگەندەي, ءىس باسىنا كەلگەن ءمينيستردىڭ ءبىرازى ءوز باعدارلاماسىمەن كوزگە تۇسۋگە تىرىستى. كوپ جاعدايدا ونىڭ ناتيجەسى قالاي بولادى دەگەنگە ءمان بەرە قويمادى. ماقساتى جۇمىس ىستەمەپتى دەگەننەن قۇتىلۋعا سايدى. ونىڭ ۇستىنە باسشىلاردىڭ اۋىسۋى دا كوپ جۇمىستىڭ اياقسىز قالۋىنا, جۇيەسىز بولۋىنا اسەر ەتتى. ءسوزىمىز جالاڭ بولماسىن, ءبىلىم سالاسىندا جيىرما سەگىز جىلدا ون بەس مينيستر كەلىپ, ون التىنشى مينيستر تىزگىندى قولعا الدى.
ال ونىڭ الدىندا قانشاما رەفورمالار جۇرگىزىلدى دەسەڭىزشى. ون-ون بەس جىلعا, بەس-ون جىلعا ارنالعان باعدارلامالار مەن تۇجىرىمدامالار جەتىپ ارتىلادى. بازالىق وقۋلىق پەن بالاما وقۋلىقتى جارىستىرىپ وقۋعا بولادى دەپ ەدى, اركىم ءارتۇرلى وقۋلىقپەن وقىتىپ, ەكى ورتادا وقۋشىنىڭ وبالىنا قالدىق. بولسىن, بولماسىن, وقۋلىق جازۋعا ۇمتىلعاندار كوبەيدى. ءتىپتى ونى بيزنەسكە اينالدىرعاندار دا توبە كورسەتتى. «بۇل بولمايدى ەكەن» دەپ بالاما وقۋلىقتى جيىپ قويدىق تا بازالىق وقۋلىقتى قالدىردىق.
ودان كەيىن ءبىر عاسىردان اسا ۇلت ۇرپاعىنىڭ ساۋاتىن اشىپ, ساپقا قوسقان, جۇزدەگەن الىپتاردى قاناتتاندىرعان ا.بايتۇرسىن ۇلى «الىپپەسىن» قۇرتىپ, ساۋاتسىز ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي كۇرەكتەي «ساۋات اشۋ» كىتابىن شىعارىپ, ۇل مەن قىزدىڭ قولىنا ۇستاتتىق. «بۇل قالاي؟ ىلگەرى باسۋ ما, كەيىن كەتۋ مە؟» دەپ حالىق قالاۋلىسى بەكبولات تىلەۋحاننان باستاپ, جۇرت شۋ كوتەرگەندە, رەفورما جاساۋشىلاردىڭ ايتقان ءۋاجى, وركەنيەتتى ەلدە بالا-باقشادا ءارىپ تانىپ, ەسەپ شىعارىپ مەكتەپكە اتتاي شاۋىپ كەلەدىگە سايدى. ءبىز دە سوعان جەتتىك دەگەندەر, بالاباقشاداعى بەس-التى جاستاعى بۇلدىرشىندەرگە بىرنەشە وقۋلىق شىعارعاندارىن العا تارتىپ, ساۋات اشىلعاندار «ساۋات اشۋ» كىتابىن وقيتىنىن دايەكتەپ باقتى. بىراق ولار بالاباقشاسى جوق اۋىلدارداعى ۇل مەن قىزدىڭ قالا بالاسىنداي «سايراپ» تۇرماعانىن ەستەن شىعارعانىن ىشتەي مويىنداعانىمەن, سىرتتاي ءوز دالەلدەرىن كەلتىرۋدەن تانا قويمادى.
ەندىگى جەردە «الىپپەنىڭ» دە, التى جاستان وقىتۋدىڭ دا «جولى» بولماعانىن ۋاقىت كورسەتىپ, حالىقتىڭ قالاۋى العا وزدى.
تاعى ءبىر جاعداي, ينفورماتيكا, فيزيكا, حيميا, بيولوگيا پاندەرىن جوعارى سىنىپتاردا وقىتۋدى 2019 جىلى جۇزەگە اسىرۋ يدەياسى ەدى. وعان قوسا, دۇنيەجۇزى تاريحى ءپانىن ورىس تىلىندە وقىتۋدى قولعا الۋ كوتەرىلدى. تەز ارادا, ءۇش ايدا اعىلشىن ءتىلى مۇعالىمىن دايارلاپ شىعامىز دەپ وعان قىرۋار قارجى ءبولىندى. ءسويتىپ, وتانىمىزدىڭ ۇل-قىزى وزگە تىلدە وقۋعا بەت بۇرىپ جاتتى. وسى جەردە «ەشكىم دە ەكى قوجايىنعا قىزمەت ەتە المايدى» دەگەن جاپون جۇرتىنىڭ تامسىلىنە باعىپ, ءالى دە بولسا ىرگەمىزدى بەكەمدەي تۇسەيىك, وزگەگە سىڭبەيتىن ۇلتتىق بولمىسىمىزدى, ءتىلىمىزدى باسقا ءتىلدىڭ قوجالىعىنا بەرمەيىك, ۇرپاق قاجەتىنە قاراي تانىپ ءبىلسىن دەگەن قۇمىققان ءۇنىن ەشكىم ەستي قويمادى. قانىمىزدا بار ءىلىپ اكەتۋ ۇردىسىمەن مەكتەپتى قويىپ, بالاباقشاداعى بالدىرعاندار دا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنىپ جاتىر دەپ جار سالعاندار توبە كورسەتتى. وعان قالانى قويىپ, كەيبىر اۋىلداعى ۇرانشىلدار ءۇن قوستى. نەسىن جاسىرامىز, وتاندىق ءبىلىم كەڭىستىگى سىناق الاڭىنا اينالا بەردى. ونىڭ زاردابىن مۇعالىم, وقۋشى, اتا-انا تارتتى.
وسى ارادا ۇلگى تۇتاتىن كەيبىر ەلدەردىڭ ادەمى ءداستۇرىن ەسكە تۇسىرەر بولساق, ءمينيستردى قويىپ, ونىڭ ورىنباسارى قىزمەتكە تاعايىندالاردا ءۇش جىلعا ارنالعان باعدارلاماسىن تالقىعا ۇسىنىپ, وتكەن سوڭ قىزمەتكە سايلانادى. ءۇش جىل مەرزىم اياقتالعاندا نە ءبىتتى, نە قالدى دەگەنگە ەسەپ بەرەدى ەكەن. ءبىر سەبەپتەرمەن جارتى جولدا قىزمەتتەن كەتسە, نە باسقا جەرگە اۋىسسا, ونىڭ ورنىنا كەلگەن ادام الگى باعدارلامانى جالعاپ, سوڭىنا جەتكىزىپ بارىپ ءوزىنىڭ جوباسىن ۇسىناتىن كورىنەدى.
ءيا, وتكەن ءوتتى عوي دەيىك, بىراق سول وتكەننىڭ جاقسىسىن جالعاپ, كەمىن تۇزەپ ساباق الۋ جاعى قالاي دەگەن سۇراق كوكەيدەن كەتپەيدى. ءبىز الداعى كەيبىر دايەكتەردى ساباق الساق ەكەن دەگەن نيەتتەن تۋىنداتىپ العا تارتىپ وتىرمىز.
ەندىگى جەردە كەمەل تىرلىكپەن كورىنەتىن كەز كەلىپ تۇر. بۇل ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا «جاستارىمىز باسىمدىق بەرەتىن مەجەلەردىڭ قاتارىندا ءبىلىم ءاردايىم ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى شارت. سەبەبى قۇندىلىقتار جۇيەسىندە ءبىلىمدى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدى» دەگەن باعىتتى تەمىرقازىق ەتىپ, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ جولداۋىنداعى ناقتى تاپسىرمالاردى مۇلتىكسىز اتقارۋ مىندەتى كىم-كىمگە دە سىن بولۋى ءتيىس.
ال بيىلعى مۇعالىمدەردىڭ ءداستۇرلى تامىز ءماسليحاتىندا مەملەكەت باسشىسى «ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ء«بىز اۋەلى ەلدى تۇزەتۋدى بالا وقىتۋ ءىسىن تۇزەتۋدەن باستاۋىمىز كەرەك» دەگەن ءسوزى بار», دەي كەلىپ, ءبىلىم بەرۋ ءىسىن جەتىلدىرۋدى تىلگە تيەك ەتكەن ەدى. عىلىمي جاراتىلىستانۋ پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ ماسەلەسىن مۇمكىندىككە قاراي شەشۋدى مامان ىڭعايىنا قاراي, مەكتەپتەردەگى اعىلشىن تىلىندە ساباق بەرۋ ءىسىن اتا-انالاردىڭ قالاۋىمەن شەشۋدى مىندەتتەدى. اسىرەسە, تاربيە ماسەلەسىنە دە تەرەڭ ءمان بەردى. بۇل ءبىلىم مەن تاربيەنى ۇشتاستىرا جۇرگىزۋدىڭ قاجەتتىگىن اڭعارتادى.
كەيدە وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسى تومەن دەپ جاتامىز. سەبەبىن قازبالاماي, سالدارىن العا تارتىپ, بۇل قالاي دەيمىز. ءتىپتى سەبەبىن ءبىلىپ تۇرساق تا ايتقىمىز كەلمەيدى. وسىدان كەلىپ, كىنالى ۇل مەن قىز بولىپ شىعادى. بارىنان جوعى كوپ, بازاسى ناشار, ءۇش اۋىسىمدى ءبىلىم مەكەمەسىندە ءبىلىم ساپاسى بولمايتىنى تۇسىنىكتى. زامان تالابى ەندىگى جەردە ءجۇردىم-باردىمعا جول بەرە قويماس. ەتەك جەڭىمىزدى جيماساق جاس ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنا كەدەرگى كەلتىرۋىمىز دە عاجاپ ەمەس. كەيدە سول ءبىلىمنىڭ ساپاسىزدىعى دايىندايتىن مامانعا دا قاتىستى بولىپ جاتادى. وسى كۇنى حالىققا قاجەت نارسە ءبىلىم مەن دەنساۋلىقتىڭ جاقسارۋى بولىپ تۇر. ال سول مامان قالاي دايىندالىپ جاتىر دەگەنگە كەلسەك, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى دە مەديتسينا ماماندارىن دايىنداپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. وتكەن جىلى العاشقى تۇلەكتەرىن ۇشىرىپتى. بۇگىندە مەديتسينا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ فاكۋلتەتىندە جۇزدەگەن ستۋدەنت وقيدى ەكەن. وسى ارادا ءبىر كۇماندى وي مازالايدى. تۇلەكتەر مەديتسينا مەكەمەلەرىنە بىردەن جۇمىسقا كىرىسە الا ما؟ وتا جاساۋ قولىنان كەلە مە؟ عاسىرعا جۋىق تاريحى بار مەديتسينا ينستيتۋتى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرى دايارلاعان ماماندارعا كوڭىل تولماي جۇرگەندە, بازاسى تولىق ەمەس ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتە باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا, رەزيدەنتۋرا, دوكتورانتۋرا ازىرلەۋ وڭاي بولماسى انىق. جاسىراتىنى جوق, كەز كەلگەن وقۋ ورنى كەز كەلگەن ماماندىقتى دايىنداۋعا تالپىنۋ ماماندىقتىڭ بەدەلىن تۇسىرمەي قويمايدى. ءبىر زاماندا جۋرناليستەردى ءال-فارابي ۋنيۆەرسيتەتى, كەيىن قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتى ازىرلەسە, قازىر ەلىمىزدەگى وتىزعا جۋىق جوعارى وقۋ ورىندارى دايارلاۋ ۇستىندە. سول مامانداردىڭ كوبى تالاپ ۇدەسىنەن شىعا قويمايدى. ەڭ باستىسى, تىلگە شورقاق.
قالاي دەسەك تە مامان دايىنداۋ ءىسىن وڭالتساق, ءبىلىم ساپاسى ارتىپ, ۇرپاق الدىنداعى پارىزىمىزدى ادال اتقارعانىمىز بولار ەدى. ءبىر كەزدەرى بەدەلى ءتۇسىپ كەتكەن پەداگوگتاردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن, قيىن كەزدە جابىلىپ قالعان نە باسقا وقۋ ورىندارىنا قوسقان پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىن ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن قايتا قالپىنا كەلتىرگەنىمىز ءمالىم. ەندى سول ءبىلىم وردالارىن ۋنيۆەرسيتەتتەرگە قوسۋ ماسەلەسى ءسوز بولىپ جاتىر. بۇل دا جاڭا رەفورمانىڭ باستالعانىن كورسەتە مە؟ مۇنداي قادام ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءبىلىم مەن تاجىريبەنى ۇشتاستىرا جۇرگىزۋگە كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. وسى «اتتەگەنايلار» جۇيەسىزدىككە ۇرىندىرىپ, جۇيكەنى جۇقارتقانى ءمالىم. الداعى ۋاقىتتا وسىنداي قولايسىزدىقتاردى كەڭسەدە وتىرىپ شەشپەي, حالىقتىڭ تالابىن ەسكەرسەك اقاۋ كەتپەسى اقيقات. سوندا عانا وتكەننەن ساباق الىپ, بولاشاققا جاستاردىڭ نىق قادام باسۋىنا مۇمكىندىك جاسالارى انىق.