مۇحامەدجان ۇستاز تۇتقان بارلىبەك

ەكەۋى دە ءبىر توپىراقتا تۋىپ- وسكەن قاسيەتتى جەردە جەتىلگەن قازاقتىڭ قارا نارداي الىپتارى بولاتىن. 1914 جىلدىڭ 26 قارا­شاسىندا ومىردەن الاشتىڭ يدەولوگى, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ بەل­دى مۇشەسى, قازاقتىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسىن جازعان بارلىبەك سىرتتان ۇلى ومىردەن ءوتتى. قىرىق سەگىز جاسىندا ءوز اجالىنىڭ ەمەس, پاتشا جاندارمەرياسى اتقان وقتىڭ قۇربانى بولدى. مەزگىلسىز, وقىس قازا ەدى. جەتىسۋداعى الاشتىڭ نا­سيحاتشىسى ومىردەن ءوتتى دەگەندە, «ايقاپ», «قازاق» باسىلىم­دارى بۇكىل ۇلىسقا ونىڭ قازا­سىن قايعىرا ەستىرتتى. ءوز تۇ­سىن­­دا «جەتىسۋداعى جۇرت اعا­سى»,­ «الاشينسكي» اتانعان بار­لى­بەك تۋرالى «قازاق» گازە­تى­نە قۇرداسى ءاليحان بوكەيحان («بارلى­بەكتى ۇمىتپاسقا»), جۇسىپ­بەك باسىعارا ۇلى جانە رەداكتسيا باس­قارماسى ماقالالار جازدى. ەس­تەلىك فورماسىندا جازىلعان سونداي ماقالانىڭ ءبىرىن مۇحامەدجان تىنىشباي ۇلى جازعان-دى. سول ەستەلىك ماقالا, اعا مەن ءىنىنىڭ دوس­تىعى جايىندا ءسوز قوزعاساق.

بيىل, قازاقتىڭ العاشقى ين­­جە­­نەرى, تاريحشى, ۇلتىمىز­دىڭ ساياسي ءھام رۋحاني كوسەمى بول­عان, الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى مۇحامەدجان تى­نىش­باي ۇلىنىڭ تۋعانىنا مەرەيلى 140 جىل. بالا مۇحامەد­جاننىڭ زەرەكتىگىن سەزىپ, ونىڭ وقۋعا تۇسۋىنە جاردەمدەسىپ, باعىن اشىپ, باتاسىن بەرگەن وسى – بارلىبەك بولاتىن.  ماقانشى-سادىر بولىسىندا دۇنيەگە كەلگەن بالامەن ول 1890 جىلدىڭ مامىرىندا تانىسقان-دى. ول كەزدە بارلىبەك پەتەربورداعى يمپەراتورلىق ۋني­ۆەر­سيتەتتى ۇزدىك ءبىتىرىپ, تاش­كەنتتەگى تۇركىستان گەنەرال-گۋبەر­ناتورلىعىنا قىز­مەتكە الىنادى. ءۇي-جايىن ورنا­لاستىرىپ, سو­سىن تۋعان ەلىنە دەمالىس الىپ كەل­گەنىندە, اۋىل-ايماقتىڭ بالالارىن شاقىرتىپ, تىلدەسىپ كورگەن ەكەن. سوندا سادىر ەلىنەن كەلگەن مۇحامەدجاننىڭ شەشەندىگى, ەسكى ۇلگىدەگى العان ءبىلىمى اعاسىنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپتى. قامقور اعاسى ونى ۆەرنىي ەر بالالار گيم­نازياسىنا وقۋعا تۇسىرەدى. ءبىر زاماندا بارلىبەكتىڭ ءوزى دە وسى كلاسسيكالىق گيمنازيانى ۇزدىك تاۋى­سىپ, ءبىلىم-ءىلىم داڭعىلىنا تۇسكەن ەدى. ەندى سول قاراشاڭىراقتىڭ تابالدىرىعىن تاعى دا ءبىر قازاقتىڭ العىر بالاسى اتتاپ وتىر. بۇل گيمنازيادا ىشكى رەسەيدىڭ دەمونستراتسيالارىنا قاتىسىپ, پاتشاعا قارسى شىققان ورىس وقىعاندارى, دە­موكرات ۇستازدار قىزمەت ەتەتىن-ءدى. د.نوۆاك, م.ۆاحرۋشەۆ سىندى ورىس زيالىلارى بارلىبەككە دە, مۇحامەدجانعا دا شىن تىلەكشى بولعان ەكەن. د.نوۆاك بارلىبەكتىڭ پەتەربوردان ءبىلىم الۋى ءۇشىن باسىن قاتەرگە تىگىپ, جەتىسۋدىڭ اسكەري گۋبەرناتورى گ.كولپاكوۆسكيگە ءوتىنىش جازسا, كەيىنگى ديرەكتور بولعان م.ۆاحرۋشەۆ مۇحامەدجان ءۇشىن گەنەرال پ.يونوۆقا حات جازىپ, ستيپەنديا تاعايىنداتقان. بارلىبەكتىڭ قامقورلىعىمەن, ديرەكتور م.ۆاحرۋشەۆتىڭ وتىنىشىمەن پەتەربورداعى ءى الەكساندر تەمىر­جول ترانسپورتى ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ, قازاقتىڭ سايىن دالاسىنا شويىن جولدى سالعىزعان قابىلەتى دە, جاراتىلىسى دا بولەك دارىن ەدى.

مۇحامەدجان اسىل اعاسىن ايرىقشا باعالاپ, قۇرمەتتەگەن ەكەن. وعان ونىڭ «قازاق» گازە­تىنىڭ 1915 جىلعى №95, 96 ساندارىندا جاريالانعان «بارلىبەك سىرت­تانوۆ» ماقالاسى كۋا. «قازاق اراسىندا جاسىنان «بارلىبەك, تۇرلى­بەك»اتالىپ, سىرتتان باتىر­دىڭ ەكى بالاسىنىڭ اتى شىقتى. بارلىبەك مارقۇمدى بىلمەگەن قازاق كەمدە-كەم. بۇيتكەن سوڭ, بارلىبەكتىڭ كىم ەكەنىن ءھام قاي جولمەن بۇ ءدۇنيانى وتكىزگەنىن حالىققا ءبىلدىرۋدى ماقۇل كوردىك» دەپ باستالاتىن ماقالادا بارلىبەكتىڭ اتا-تەگى, شىققان ەلى, ءزاۋزاتى, مىنەزى, بولمىسى جانە ونىڭ قايراتكەرلىگى تۋرالى شىنايى جازىلعان. اۆتور اعاسىمەن بىرگە وتكىزگەن قىزىق كۇندەرىن ساعىنىشپەن ەسكە الادى. 1907 جىلى 28 جاستاعى مۇحامەدجان جەتىسۋ وبلىسى اتىنان ءىى مەملەكەتتىك دۋماعا دەپۋتات بولىپ سايلانادى. «1907 جىلى بارلىبەك كوپ حالقىمەن مەنى الماتىدان ەكى ستانتسيا جەرگە شەيىن شىعارىپ سا­لىپ: «قاراعىم! كوپ جۇرتتىڭ تىلەۋىنە كەتىپ بارا جاتىرسىڭ, جولىڭ بولسىن, قۇداي الدىڭنان جارىلقاپ, مارتەبەڭدى بيىك قىلسىن!» دەپ قۇ­شاق­تاسىپ كورىسىپ, باتاسىن بەر­دى» دەپ ەسكە الادى. مىنە, سول زا­مانداعى باۋىرمالدىق, قام­قور­لىق! باۋىردى ءسۇيۋدىڭ, ىنىگە سەنىم ارتۋدىڭ وزىق ۇلگىسى وسىنداي-اق بولار تەگى.

بارلىبەك – الاش قوزعالىسىنىڭ ءىزاشار بۋىنى. پاتشالىق بيلىكتىڭ ساياسي قىزمەتىندە جۇرسە دە, تۋعان ەلىنىڭ تاعدىرىنا, ماسەلەسىنە الاڭداپ جۇرگەن. بىراق 1905 جىلدان باستاپ بيلىك وكىلى وپپوزيتسيالىق باعىتتاعى تولقۋلاردىڭ ۇنىنە قۇلاق اسىپ, الىم-سالىق تولەپ, جەرىنىڭ شۇرايلى, قۇنارلى بولىگىنەن ايى­رىلىپ, يمپەرياعا جەم بولعان قايران جۇرتىنىڭ ءومىرى ءۇشىن, ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسۋگە كىرىسەدى. بۇل تۋراسىندا مۇحامەدجان: «جاڭا ۆوەننىي گۋبەرناتور يونوۆ سول 1905 جىلى بارلىبەكتى «چينوۆنيك وسوبىح پورۋچەني» قىلىپ, بۇرىنعىدان دا كوتەرىپ, ءوز قاسىنا جاقىنداتىپ الدى. سول جىلعى ءھام كەلەر جىلعى ىستەر كوپ قازاققا بەلگىلى. گۋبەرناتورعا وسىنشا جاقىن بولا ءجۇرىپ ەشۋاقىتتا ءوز ويىن, ءوز سىرىن ەشكىمنەن جاسىرعان ەمەس. 1906 جىلى قوياندىعا بارىپ احمەتتەرگە ءھام وزگەلەرگە جو­­لىعىپ, تالاي سوزدەردىڭ ىشىندە بولىپ, بارعانىنا قاراي جيىلعان جۇرت­قا ريزا بولىپ قايتتى» دەپ جازادى. راس, بارلىبەك «قارقارالى قۇزىرحاتى» قۇجاتىنا قول قويىپ, ۇكىمەتكە قازاقتىڭ تۇرمىسى تۋرالى شاعىمىن دا جولداعان. قوياندىداعى جارمەڭكەدە ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, جاقىپ اقباي ۇلى, تەمىرعالي نۇرەكەنوۆ باستاعان وقى­عان قاتارلاس-زامانداستارىمەن تانىسىپ, تابىسىپ, ەل مەن جەر تۋ­رالى اڭگىمەلەسكەن. «تالاي سوز­دەردىڭ ىشىندە بولىپ» دەگەنى سول. قارقارالىدان الماتىعا كەلگەن سوڭ, قايراتكەر ءى مۇسىلماندار كىتاپحاناسىن ۇيىمداستىرىپ, اشقىزادى. ەكىنشى, جەتىسۋ گۋبەرنياسىنا قاراستى قازاق, قىرعىز اۋىلدارىنا مەكتەپ سالدىرادى. قازاقشا گازەت اشۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ, ماڭىنا ۇلتشىل ازاماتتاردى جينايدى. جۇبانىش بورىباەۆ, توقاش بوكين, وراز جاندوسوۆ سياقتى بالالاردى ۆەرنىي ەر بالالار گيمنازياسىنا تۇسىرتەدى. 1905 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ورال قالاسىندا وتكەن بەس قازاق وبلىسى سەزىنە قاتىسىپ, ءا.بوكەيحان, م.تىنىشباي ۇلى, ب.قاراتاي ۇلى, ج.دوسمۇحامەد ۇلى, تاعى باسقا ازاماتتارمەن باس قوسىپ, «قازاق كونستيتۋتسيالىق-دەموكراتيالىق پارتياسىن» قۇرۋ تۋرالى باستامانى تالقىلايدى. بارلىبەك وسىنداي ۇلتشىلدىقتى قولدايتىن ىسىمەن كوزگە تۇسكەن سوڭ, بيلىك­تەگى قىزمەتىنەن بوساتىلادى. باستى سەبەبى سول – ونىڭ ساياسي كوزقارا­سىنىڭ قاراما-قايشىلىعى ەدى. بار­لىبەكتىڭ ۇلكەن ۇلى, الاش قايرات­كەرلەرىنىڭ كوزىن تۇگەل كورگەن, شە­شەسى ەركەجاننىڭ تەگىنە جازىلىپ, قۋعىن-سۇرگىننەن امان قال­عان ابدۋلقادىر (جۇرت كاكە دەپ اتاعان ەكەن, 1898-1972 جىلدارى ءومىر سۇرگەن) اكەسىنىڭ ءومىر جولى, ساياسي قىزمەتى مەن قوعامدىق اتقارعان ىستەرى تۋرالى ءۇش كۇندەلىك جازىپ قالدىرعان. سول كۇندەلىك داپتەرىندە «1908-1909 جىلدارى قىزمەتىنەن بوساپ, 42-43 جاسىندا سۇتتىگەن-بۇرعان بويىنا كوشىپ بارادى. قىزمەتىنەن بوساۋ سەبەبى سايا­سي كوزقاراسىنىڭ سەنىمسىزدىگى دەپ تابادى» دەپ جازىپ قالدىرىپتى. اقيقاتىندا, بارلىبەك پاتشالىق بيلىكتىڭ قىزمەتىندە ءجۇرىپ ەلىنە كوپ جاقسىلىق ىستەدى, بۇقارا حا­لىقتىڭ قوردالانعان تۇرمىستىق ماسەلەلەرىن شەشتى. مۇحامەدجان جازعانداي, «بارلىبەك مارقۇم ءالى كەلگەنشە قازاقتى ىلگەرى باستىرۋعا ءھام جان-جاقتى قورعاۋعا كوپ تىرىستى. جۇمىسىنىڭ الدى, اسىرەسە قازاقتىڭ جەرى ەدى. بۇل جۇمىسى ءۇشىن دەنساۋلىعىن ايامادى». قىز­مە­تىنەن شەگەرىلسە دە قازاقتىڭ ءبىر سۇيەم جەرىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن 1910-1911 جىلدارى پەتەربورعا ال­دەنەشە رەت بارىپ, ۇكىمەتكە كىرىپ, ارىز-تالابىن اشىق ءبىلدىردى. ىشكى رەسەيدەن قونىس اۋدارىپ كەلگەن ورىستىڭ قارا شەكپەندىلەرىنە كەت­كەن شۇرايلى جەردى قايتارىپ الۋعا بارىن سالىپ, 1910 جىلدىڭ 21 قازانىندا ۇزىناعاشتا سەزد ۇيىمداستىرىپ, مانيفەست جازعان.

بارلىبەكتىڭ قازاق ۇلتىنىڭ الدىندا اتقارعان زور ءبىر ءىسى – تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورىنا جازعان «قازاق حالقىنىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرى» بايان­داماسى ەدى. 1907 جىلدىڭ 9 ماۋسىمىن­دا جازعان بۇل بايانداماسىندا قازاق ازاماتى تۋعان ەلىنىڭ مۇش­كىل جاعدايى, بولاشاقتا اتقارىلۋى ءتيىس ماسەلەلەر, ءتىل ماسەلەسى, قازاقتاردىڭ ءوز جەرىندە ەمىن-ەركىن كوشىپ-قونۋى, بولىستىق سايلاۋى, حالىق سوتى, ءوز جەرىنە يەلىك ەتۋ, مال باعۋ, ەگىن ەگۋ, ءۇي سالۋ, ورىس گيمنازيالارىنداعى مۇ­سىل­مان بالالارىنا «قۇدايتانۋ» ءىلىمىن وقىتۋ, يسلام شارتتارىن تانىستىرۋ, مولدالاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ سياقتى كەسەك-كەسەك ويلار ايتىلعان. وسى بايانداماسى ارقىلى حالىقتىڭ رۋحاني-الەۋمەتتىك ءومى­رىنىڭ جاقسارۋىنا سەبەپكەر بول­ع­ان. بۇل حاتتى اراعا عاسىردان استام ۋاقىت سالىپ, وزبەكستان مەم­­­لەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قورىنان تا­ۋىپ, جاريالاعان اكادەميك مامبەت قوي­­گەلدى اعامىز. اقيقاتىن ايتساق, بار­لىبەك جازعان وسى باياندامانىڭ مازمۇنى ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ وزەك­تىلىگىن جويماعان.

بارلىبەكتىڭ مىنەزى, بولمىسى تۋرالى شاكىرتى:  «بارلىبەك مار­قۇمداي وقۋمەن بيىك تابيعاتتى شىن كوڭىلىنە توقىپ, جاڭالانىپ, وزگە ادام بولىپ قايتقان ادام بى­رەن-ساران. بىرەۋمەن داۋىس شىعا­رىپ قاتتى سويلەسۋ, بىرەۋدى جامانداپ, يا جامانشىلىق قىلۋ, مۇنداي ءىستى بارلىبەك قىلىپ كورگەن ەمەس. ۇلكەن, يا زامانداس بولسا, وعان بار­لىبەك «تاقسىر» دەپ سويلەۋشى ەدى, كىشى بولسا «قاراعىم» دەۋشى ەدى. شىن كوڭىلمەن, بەيىلىمەن مۇسىلمان ەدى. « ۇلىق بولساڭ, كىشىك بول» دەگەن ماقالدى انىق كور­سەتكەن بارلىبەك ەدى. ۇلكەن وقۋدى وقىپ, شىن وقىعان دارەجەلى بولعان بارلىبەك ەدى. بۇل مىنەزىنە قاراي ءبىر جولىعىپ, ءبىر سويلەسكەن ادام بارلىبەكتى ۇمىتپاس ەدى. بار­لىبەكتى بىلگەن ۇلىقتار شىن ماقتاپ قوشەمەت قىلىپ, ءوزىن ار­تىق كورۋشى ەدى» دەپ سيپاتتايدى. مۇحامەدجاننىڭ مىنەزدەمەسىن س.عياسوۆتىڭ «ايقاپ» جۋرنالىنا شىققان ماقالاسى اجارلاي تۇسەدى ەكەن. مىسالى, «كىشىپەيىل, ءوتشىل, سويلەسكەندە تازا قازاق تىلىمەن سويلەيتۇعىن, تۋراشىل ءھام ءدىندار ءبىر ادام ەدى. بۇل جاقتاعى ەلدىڭ ءبىر شاھبازى دەسە دە بولادى» دەپ جازعان ەكەن ءارى جەرلەسى, «مامانيا» مەكتەبىندە وقىعان ءارى بارلىبەكتەن ءتالىم العان سادىق. 

بارلىبەك 1909-1914 جىلدارى, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قاراعاش قىستاعىنداعى «مامانيا» مەكتە­بىندە وقىتۋشىلىق-اعارتۋشىلىق قىزمەت اتقاردى. قاپال دۋانىنا قاراستى بولىستارداعى كەدەي-كەپشىكتىڭ بالالارىن وقۋعا جۇ­مىلدىردى. الاشتىڭ اتى شىققان وقىعاندارىن مامان, تۇرىسبەك اۋى­لىنا ارنايى شاقىرتتىرىپ, جۇرت­شىلىقپەن كەزدەستىردى, دا­رىس­­­­تەر وقىتتى. ەسەن­قۇل قا­جى­ مامان­ ۇلىنا اقىل-كەڭەس بە­­رىپ, ومبى, ورىنبور, قازان, ۋفا, پەتەربور, تاعى باسقا ۇلكەن قالا­لاردا وقىپ جۇرگەن قازاق شاكىرت­تەرىن ماتەريالدىق تۇر­عىدا قول­داۋ ءۇشىن قاراجات بول­گىزىپ, ستيپەنديا تاعايىنداتتى. كوز­كورگەن مۇحامەدجان جازعانداي, «وقىعان بالالارعا: «قاراقتارىم! وقىڭدار, قازاعىڭدى ويلارىڭنان تاستاماڭدار» دەپ وسيەت ايتىپتى.

بۇگىندە قازاق تاريحىنداعى ەسىم-سويى بەلگىلى, ۇلى دالا ەلىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان بارلىبەك پەن مۇحامەدجاننىڭ اعالىق-ىنىلىك, ۇستازدىق-شاكىرتتىك رۋحاني بايلانىسى وسىنداي بەرىك,  مىقتى بولعان ەكەن. كىسى قىزىعارلىق, جۇرت سۇيسىنەرلىك دوستىق وسىنداي بول­سا كەرەك-ءتى. سىرتتان ۇلىنىڭ بارلىبەگى 1910 جىلدىڭ كوكتەمىندە «ىنتىماق ەرەجەسى» زاڭنامالىق ەڭبەگىن, 1911 جىلدىڭ 13 ماۋسى­مىندا پەتەربوردا «قازاق ەلى­نىڭ ۋستاۆى» دەپ اتالاتىن كونس­تيتۋتسيالىق قۇجات جازىپ ەدى. ول جال­پى­قازاق سيەزىن ۇيىمداستىرىپ, پاتشالىق رەسەيدەن ءبولىنىپ, از ەل بولايىق دەپ ۇران تاستاعان رەفورماتور بولاتىن. بىراق سوڭىنا تۇسكەن جەندەتتەر ونىڭ ءار باسقان قادامىن اڭدىپ, ءىزىن كەسكەن. 1914 جىلدىڭ 26 قاراشاسىندا سۇتتىگەننىڭ باۋىرىندا بارلىبەكتەي ارىستى جاندەرمەريانىڭ قۇزعىندارى اتىپ تاستاعان ەكەن. ەگەر ول امان-ەسەن الاش تۋى كوتەرىلگەن بوس­تاندىق زامانىنا جەتكەندە, ءسوز­سىز قۇرداسى ءاليحان مەن ءىنىسى مۇحامەد­جاننىڭ جانىندا بولىپ, ۇكىمەت قۇرىسىپ, ۇلتتىق-دەموكراتيالىق اۆتونوميانىڭ ىرگەسىن قالار ەدى...

ەلدوس توقتارباي,

جانسايا بيقۇرمان,

جاس زەرتتەۋشىلەر