پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداعان جولداۋىندا «قۋاتتى وڭىرلەر – قۋاتتى ەل» دەي كەلىپ, جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى, بيۋدجەتارالىق قاتىناستار جۇيەسىن رەفورمالاۋدى تاپسىردى.
كوز – قورقاق, قول – باتىر
«اۋداندىق, قالالىق, اۋىلدىق دەڭگەيدەگى بيلىك جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ماسەلەلەردى شەشۋ بارىسىندا ەكونوميكالىق تۇرعىدان مەيلىنشە دەربەس بولۋى ءتيىس» دەپ كورسەتتى. بۇل ورايدا ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋ, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ءىسىن نىعايتۋ بۇرناعى جىلداردان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. بىلتىر وبلىستا كەمىندە 2000 تۇرعىنى بار 45 اۋىلدىق وكرۋگ ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى بيۋدجەتكە كوشكەن ەدى. ولار ەندى اۋىلداعى قارجى تالاپ ەتەتىن الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ شەشىمى ءۇشىن اۋداندىق بيۋدجەتكە قاراپ, اۋىز اشىپ وتىرماي, مۇمكىندىگىنشە ءوز قوتىرىن ءوزى قاسيتىن بولدى. «كوز – قورقاق, قول – باتىر» دەگەن وسى. بيۋدجەتكە قارجى تىكەلەي تۇسكەن اۋىلدىق وكرۋگتەردە العا تالپىنۋ, سالىق جيناۋدى شيراتۋ, ماسىلدىق پيعىلدان ارىلۋ, تالاپتاردى ءتۇسىنۋ سەكىلدى جاڭا لەپ بايقالادى.
وتاۋىن وقشاۋلاعان اۋىلدىق وكرۋگتەر اراسىندا قادامى العا باسقاندار قاراسۋ اۋدانىندا دەۋگە بولادى. ءىستى يگەرۋ ءۇشىن الدىمەن جاقسىنى ۇيرەنۋ كەرەك دەگەن ۇستانىممەن ء«تورتىنشى دەڭگەيدەگى بيۋدجەت: اۋىلدىق وكرۋگتەردى وڭتايلاندىرۋدان باستاپ, ءبىرىنشى باسشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە دەيىن» دەگەن تاقىرىپتاعى دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسى قاراسۋ اۋدانىندا ءوتتى. مۇندا اۋدان حالقىنىڭ 30 پايىزى بولاتىن, ياعني 8 مىڭنان اسا تۇرعىنى بار «قاراسۋ», «وكتيابر» جانە «جەلەزنودوروجنوە» اۋىلدىق وكرۋگتەرى بۇگىندە دەربەس بيۋدجەتپەن جۇمىس ىستەيدى.
ءبىر اۋدانداعى وسى ءۇش اۋىلدىق وكرۋگتىڭ ەكى جىلعا جۋىق ۋاقىتتاعى جۇمىس تاجىريبەسى وبلىستاعى ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى بيۋدجەتكە كوشكەن الگى 45 اۋىلدىق وكرۋگتەرگە دە ءتان جانە ولاردىڭ اراسىنداعى ەڭ وزىعى, ۇلگىلىسى دە دەر ەدىك. قاراسۋ اۋدانىنداعى وسى ءۇش اۋىلدىق وكرۋگتە بارلىعى 44,7 ملن تەڭگە سالىق تۇسكەن. ءوندىرىسى جوق, تەك قانا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن, تۇرعىندارى قوراداعى مالىمەن كۇن كورەتىن اتالعان اۋىلدار ءۇشىن بۇل جامان تابىس ەمەس. الداعى جىلى وبلىستا تاعى دا 195 اۋىلدىق وكرۋگ ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەتكە كوشىرىلەدى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى تولتىرىپ, ءوزىنىڭ دەربەستىگىن جۇزەگە اسىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. قاراسۋ اۋدانىنىڭ اكىمى ۆيكتور يونەنكو وزدەرىندەگى تاجىريبەنى ورتاعا سالدى.
– اۋىلدىق وكرۋگتەر اكىمدەرى جۇرگىزگەن جۇمىستارعا قاراماستان ءتورتىنشى ساتىداعى بيۋدجەتتىڭ تولۋىنا كەدەرگى بولار بىرقاتار پروبلەما بار. ەڭ الدىمەن, بيۋدجەتتىڭ ۇيلەسىمسىزدىگى دەر ەدىم. جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە تۇسەتىن قارجى نەگىزىنەن سالىقتان تۇرادى. ال بىرقاتار سالىق مەرزىمى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنا قالدىرىلعان. مىسالى, جەكە تۇلعالاردان الىناتىن كولىك سالىعى جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىن سوزىلادى. جەكە تۇلعالاردىڭ م ۇلىك جانە جەر سالىعىنىڭ مەرزىمى 1 قازانعا دەيىن بەلگىلەنگەن. سونىڭ سالدارىنان جىل باستالعاندا سالىق ازىرگە تۇسە قويمايدى دا, العاشقى توقساندا بيۋدجەت قورجىنى بوس بولادى. سوندىقتان جەرگىلىكتى بيۋدجەت جوعارى دەڭگەيدەگى بيۋدجەتكە قول جايادى, سۋبۆەنتسياعا سۇيەنەدى, – دەدى ۆيكتور نيكولاەۆيچ.
اۋىلدارداعى كوممۋنالدىق م ۇلىكتەرگە بايلانىستى جۇمىستاردىڭ جۇيەسىزدىگى ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى بيۋدجەتكە قارسى تۇرار ەكىنشى وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. ونىڭ ءمانىسى – يەسىز قالعان م ۇلىكتەرگە مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ, ونى ادىلەت ورگاندارىنا ەسەپكە قويمايدى, سوندىقتان باعاسى دا انىقتالمايدى. جەرگە مەملەكەتتىك اكت, تەحنيكالىق تولقۇجات دايىندالمايدى, مۇلىكتەر حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا تىركەلمەيدى, كوممۋنالدىق مەنشىك نىساندارىنىڭ ءارى قاراي پايدالانىلۋى دا بەلگىسىز قالادى. وسىنداي جۇيەسىزدىكتەن كەيىن ولاردىڭ قۇجاتتارى اۋكتسيون, تەندەر وتكىزۋگە دايىندالمايدى. ويتكەنى بۇل – ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەتىن جۇمىس. اۋىلدىق وكرۋگتەر بيۋدجەتىنىڭ تولىسۋىنا ءۇشىنشى كەدەرگى – مامان كادرلاردىڭ تاپشىلىعى, لاۋازىمدى باسشىلار مىندەتتەرىنىڭ دۇرىس بولىنبەۋى بولىپ وتىر. ەكى جىلعا تاياعان ۋاقىت تاجىريبەسى ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى بيۋدجەتتىڭ قالىپتاسۋىنا ناق وسى مامان تاپشىلىعىنىڭ باستى كەدەرگى ەكەنىن دە كورسەتىپ بەردى. وتكەن جىلدان بەرى قاراسۋ اۋدانىنداعى اتالعان ءۇش اۋىلدىق وكرۋگتە كادرلار ءجيى اۋىسقان, قازىر 2 اكىم, 5 بۋحگالتەر, 2 مامان جەتىسپەيدى. ماماننىڭ ساپاسى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. مىسالى, وسى ءۇش اۋىلدىق وكرۋگتەگى 19 بۋحگالتەردىڭ ۇشەۋىندە عانا جوعارى ءبىلىم بار. ال قازىر تسيفرلاندىرۋعا بايلانىستى بۋحگالتەرلىك جۇمىس كۇردەلى باعدارلامالارمەن جۇمىس ىستەۋدى تالاپ ەتەتىنى بەلگىلى. وبلىستاعى 45 اۋىلدىق وكرۋگتە مامانىن كۇتكەن 27 بوس ورىن تۇر.
قاراسۋ اۋدانىنداعى ءۇش اۋىلدىق وكرۋگتەگى قيىندىقتار وبلىستاعى وزگە وكرۋگتەرگە ءتان. ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەتكە كوشىپ جاتقان كەيبىر اۋىلدىق وكرۋگتەردى ماتەريالدىق جابدىقتاۋدىڭ تومەندىگى دە بەلگە تەبەدى. اۋىلداعى ماماندار جۇمىسى كىدىرىسسىز ءجۇرۋى ءۇشىن اۋىلدىق وكرۋگ اپپاراتىن كومپيۋتەرلەرمەن جانە جىلدامدىعى 512 كبيت/س كەم ەمەس ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ءتىپتى, اۋليەكول, قامىستى اۋداندارىنا جانە ارقالىق قالاسىنا قارايتىن 4 اۋىل ءالى كۇنگە دەيىن ينتەرنەتتىڭ نە ەكەنىن بىلمەيدى. وركەنيەتتىڭ بۇل جەتىستىگىن جەتكىلىكتى پايدالانباي, اۋىلداردا تسيفرلاندىرۋ دا ازىرگە ءسوز جۇزىندە قالادى.
– قانداي قيىندىقتارى بولسىن, اۋىلداردىڭ ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى بيۋدجەتكە كوشۋى دامۋىمىزدىڭ شىنايى تەتىگى ەكەنىن سەزەمىن. بۇرىن اۋدانعا قاراپ اۋزىمىزدى اشىپ وتىراتىن ەدىك. اۋىلدا قانداي ماسەلە وزەكتى ەكەنىن سول اۋىلدا تۇرىپ جاتقان اۋىلداستاردان ارتىق كىم بىلەدى؟ قارجى دا سوعان جۇمسالۋى ءتيىس. مىسالى, كوكتەمدە اۋىلدى قىس بويى ۇيىلگەن قوقىستان تازالاپ الۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن جۇمىس. وعان ەداۋىر قارجى كەرەك. ەندى اۋداندىق بيۋدجەتتەن كەلگەن 200-300 مىڭ تەڭگەگە قاراپ كوزىمىز تالىپ وتىرمايدى, وزىمىزدەگى قارجىعا قوقىستى دا شىعارامىز, كوگالداندىرامىز. اۋىلدا اۋىز سۋ جوق. الداعى ۋاقىتتا ءوزىمىزدىڭ بيۋدجەت قورجىنىنداعى قارجىعا اۋىز سۋ اكەلۋدى باستاساق, اۋدان وعان كومەگىن بەرمەي وتىرا المايدى. قارجىنىڭ وزىمىزدە قالۋى اۋىلداستاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرادى, بۇل اۋىلدىڭ دامۋىنا باستايدى دەپ بىلەمىن, – دەيدى جىتىقارا اۋدانىنداعى «پريگورودنىي» اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ قىزمەتكەرى ناتاليا زولوتورەۆا.
اۋىلداعىلاردىڭ تىلەگىمەن قاتار, تۇسىنىگى وسىلاي بولسا يگى.
وڭتايلاندىرماي ءىس وڭالمايدى
ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەت دەگەندە, اڭگىمە سالىق جيناۋعا تىرەلەدى. اڭگىمەنىڭ توقەتەرى وسى. سالىق جينالسا, قارجى بولادى, قارجى بولسا اۋىلداعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى اۋىلداعىلار قال-قادەرىنشە وزدەرى شەشەدى. قاراپايىم قازاقى تۇسىنىككە سالعاندا دا, اۋىلدىق وكرۋگتە ءتۇتىن سانى كوپ بولسا, سالىق تا كوپ جينالادى. الايدا تالاپ ءبىر بولعانىمەن, وبلىستىڭ ءار شالعايىنداعى اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ جاعدايى ءارتۇرلى. شالعايداعى ناۋرىزىم اۋدانىندا بار-جوعى 10 مىڭنان اسا تۇرعىن بار. ىشكى كوشى-قون, ادامداردىڭ قونىس اۋدارۋى توقتاعان جوق. اۋىلدان كوشكەندەر مەن قونىس اۋدارىپ كەلگەندەردىڭ ايىرماسى جەر مەن كوكتەي بولىپ تۇر.
– ناۋىرزىم دەسە دەگەندەي, تاياق تاستام جەردە قورىعىمىز بار, ەگىنى كوپ اۋداندارداي ەمەس, جايىلىمى مول. بىراق ادامداردىڭ قالاعا كوشۋى توقتار ەمەس, اۋىلدىق وكرۋگتەردەگى سالىق جيناۋدى بۇل قيىنداتادى, – دەيدى قارامەڭدى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى سەرىك بايگەلدينوۆ. ال وبلىس ورتالىعىنا جاقىن اۋىلدىق وكرۋگتەر بيۋدجەتىنىڭ ءال-اۋقاتى جامان بولمايتىن ءتۇرى بار.
– اۋىلدىق وكرۋگتە 1750 ادام تۇرادى, تاعى ءبىر اۋىل جاقىندا ءبىزدىڭ وكرۋگكە قوسىلادى. ءبىزدىڭ وكرۋگ بيۋدجەتىنە سالىق جيناۋدا ەشقانداي قيىندىق, كەدەرگى جوق, تەك جۇمىس ىستەسەڭ بولدى, – دەيدى قوستاناي اۋدانىنداعى الەكساندروۆ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى اباي سەيداحمەتوۆ. ەكى اكىمنىڭ اڭگىمەسىنەن بايقاعانىمىزداي, جەرگىلىكتى بيۋدجەت قورجىنىنىڭ تولۋى اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىلىگىنە, تۇرعىندار قاتارىنىڭ قالىڭ-جۇقالىعىنا بايلانىستى. سوندىقتان, اۋىلدىق وكرۋگتەردى ەلدى مەكەندەردى ىرىلەندىرۋ جولىمەن وڭتايلاندىرۋ اكىمشىلىككە كەتەتىن قارجىنى ۇنەمدەۋمەن بىرگە دەربەس جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەنگىزۋدە دە تيىمدىلىگىن كورسەتەتىن بولادى. وبلىستا بارلىعى 239 اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىك بار, سونىڭ 148-ءى اۋىلدىق وكرۋگتەر, 91-ءى ءوز بەتىنشە تۇرعان اۋىلدار, ونىڭ سىرتىندا 5 كەنت بار. بارلىعىنان 54 اۋىلدىق وكرۋگپەن دەربەس اۋىلدار وڭتايلاندىرىلادى.دەربەس تۇرعان اۋىلدار, اسىرەسە ارقالىق قالاسى ماڭايىندا, قامىستى, جىتىقارا اۋداندارىندا كوپ كەزدەسەدى. ولاردىڭ اراسىندا تۇرعىندارى 500 ادامعا جەتپەيتىن اۋىلدار سانى 38, ال اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ 12-سىندە وسى سۋرەت قايتالانادى. التىنسارين اۋدانىنداعى پريوزەرنىي اۋىلدىق وكرۋگىنە قارايتىن ەكى اۋىلدا 347 ادام, امانگەلدى اۋدانىنداعى قابىرعا اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى ەكى اۋىلدا 264 ادام تۇرادى. سوندا 300 ادام تۇراتىن اۋىلدىق وكرۋگتە قانداي بيۋدجەت بولماق؟ وبلىستا تۇرعىندارى ازايىپ كەتكەن اۋىلدار مەن ءبىر عانا ەلدى مەكەننەن تۇراتىن اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ جالپى سانى 125-كە جەتەدى. ۇزىنكول, سارىكول, قارابالىق, دەنيسوۆ اۋداندارىنداعى ادامدارىنىڭ سانى 50-گە دە جەتپەيتىن 27 اۋىلدىڭ ەرتەڭى تاعى ب ۇلىڭعىر. بۇل جونىنەن قوستاناي قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى وزگە وڭىرلەرگە قاراعاندا كوشتىڭ الدىن بەرمەي تۇر. مىسالى, قاراعاندى وبلىسىندا تۇرعىندارىنىڭ ازدىعىنان اڭتارىلىپ وتىرعان 75, اقمولادا – 58, سولتۇستىك قازاقستاندا 20 اۋىل بار.
تۇرعىندارعا اۋىلدىق وكرۋگتەردى وڭتايلاندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى وبلىستىڭ قاراسۋ, ۇزىنكول, بەيىمبەت مايلين, اۋليەكول, مەڭدىعارا, قامىستى اۋداندارىندا باستالىپ تا كەتتى. اۋىلدىق وكرۋگتەر قىسقارعان اۋىلداردا بالاباقشا, مەكتەپ, فاپ, كلۋب سەكىلدى الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ بارلىعى دا بۇرىنعىشا جۇمىس ىستەي بەرەدى. ەگەر اۋىل اراسى قاشىق بولسا, تيىمدىلىگىنە, قاجەتتىلىگىنە قاراي بىرىككەن اۋىلدىق وكرۋگتىڭ ءبىر قىزمەتكەرى اكىمشىلىگى قىسقارعان اۋىلدا قالادى. الايدا كوپتەگەن جەردە ادامدار اۋىلدىق وكرۋگ اپپاراتى كەتسە, وزدەرى ايدالادا, مەملەكەت نازارىنان تىس قالاتىنداي سەزىنەدى, دۇرلىگە باستايدى.
– قارىنسالدى مەن تاستى اۋىلدارىنىڭ ارالىعى 75 شاقىرىم بولادى, جول ناشار. جاڭبىردان كەيىن ەكى اۋىلدىڭ اراسىنا قاتىناۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان تۇرعىندار ءبىر وكرۋگكە قوسىلعىسى كەلمەيدى, «9 جىل ەلەكتر جارىعىنسىز كۇن كورگەنبىز, ەندى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى دامىعاندا ءبىزدىڭ وكرۋگتى قىسقارتۋى كوڭىلدەن شىقپايدى» دەگەن ءۋاج ايتادى اۋىل تۇرعىندارى, – دەيدى امانگەلدى اۋدانىنداعى قارىنسالدى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى سالتانات ەمبەرگەنوۆا. ونىڭ ءسوزىن وسى اۋدانداعى امانتوعاي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جۇمانياز ءىلياسوۆ تا قولدايدى.
– تورعاي مەن توبىل ءوڭىرىنىڭ ەكونوميكالىق, گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرگەن دۇرىس. تورعاي ءوڭىرى وڭتايلاندىرۋدىڭ بارلىق ساتىسىنان وتكەن. ءبىزدىڭ اۋداندا 7 اۋىلدىق وكرۋگ جابىلدى. مىسالى, امانتوعايعا قوسىلعان ءۇش اۋىلدىق وكرۋگتەگى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى اقمولا وبلىسىنا ۇدەرە كوشىپ كەتكەن. ەندى ءبىراز امانگەلدىلىك جاستار تۋعان اۋىلدارىنا قايتىپ جاتقاندا, تاعى دا وڭتايلاندىرۋ بولسا, ولاردىڭ رۋحى قايتا باسىلىپ قالادى-اۋ, – دەيدى جۇمانياز راحىمبەك ۇلى.
وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرلان سپانوۆ وڭىرلەردىڭ ەرەكشەلىگى مەن ۇسىنىستار ەسكەرىلمەي قالمايتىنىن ايتادى. الايدا وبلىستىڭ, جالپى ەلدىڭ قاي ءوڭىرى دە اۋىلداردى وڭتايلاندىرۋدىڭ تۇپكى ماقساتىن ءتۇسىنۋى ءتيىس. قازىر بارلىق ادامنىڭ كوزى اشىق, اقپارات كۇن سايىن جەتىپ وتىر, ەشقانداي ءىستىڭ جۇمباعى جوق. اۋىلدى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قوماقتى قارجى بولىنەدى, جول دا, الەۋمەتتىك نىساندار دا جوندەلەدى. وڭتايلاندىرۋدان اۋىلدىڭ جاعدايى وڭالماسا, ب ۇلىنبەيدى. باسقارۋ اپپاراتىنان ۇنەمدەلگەن قارجى الەۋمەتتىك جاعدايدى تۇزەۋگە جۇمسالاتىنىن ءار اۋىلداس تۇسىنسە قۇبا-قۇپ.
ال مەملەكەت قارجىسى ۇنەمدەلگەندە عانا ونىڭ تيىمدىلىگى ارتادى.
قوستاناي