تۇلعالار تۇعىرىنداعى تاتۋلىق

وسىدان تۋرا بەس جىل بۇرىن سۇڭ­قار اقىن ساكەن سەيفۋلليننىڭ 120 جىل­دىعىنا وراي رەسپۋبليكادا وتكەن اۋقىمدى شارالاردىڭ ءبىرى – «ساكەن جۇرگەن جولدارمەن» دەگەن ەكسپەديتسيا بولدى. قازاقتىڭ ساكەنتانۋشى نەبىر مارعاسقا ازاماتتارىنىڭ قاسىندا ءبىز دە كەرۋەنگە ىلەسە جولعا شىققانىمىز ەسىمىزدە. نەشە كۇنگە سوزىلعان ساپاردا تالاي تاريح شەرتىلىپ, تانىم كوكجيەگى شەكسىزدىككە قۇلاش ۇرعانداي رۋحاني بايىپ قالعانىمىز بار. ۇزاق جولدا ۇعار قۇلاققا ءبىراز اقيقات اشىق ايتىلىپ, شىندىقتى شىڭىراۋدان شىعارعانداي نەبىر اڭ­گىمەلەر باياندالدى دەيسىڭ. تاقىرىپ ساكەن بولعان سوڭ, ول اڭگىمەنىڭ اينالاسىندا اقىندىق ونەر تۋرالى, ونىڭ ىشىندە ماعجان مەن ساكەن اراسىنداعى ءوزارا وزگەشە باعىتتار, جازىقسىز جاپا شەككەن ساكەننىڭ قازاققا قىلعان قالتقىسىز قىزمەتى حاقىندا ايتىلماي قويمايتىنى بەلگىلى. ەكەۋى دە اسىل, ەكەۋىنىڭ دە ەل يگىلىگى ءۇشىن باستارىن بايگەگە تىككەنى ايدان انىق. ارينە, قوس اقىننىڭ قىسقا عانا ومىرىندە قولتىقتاسا عۇمىر كەشپەگەنى بەلگىلى. الايدا, تۇپكى ماقسات-مۇراتتارى ءبىر ارناعا توعىسقان جانى تۋىس جاندار بولعانىن بۇگىندە مو­يىنداۋىمىز كەرەك. ءبىر قۋانارلىعى, الگى ساپاردا شەرتىلگەن اڭگىمەلەردەن, ەل ىشىندەگى ەرەك­شە ىقىلاستان اڭعارعانىمىزداي, حالىقتىڭ دەنى وسىناۋ تاۋەلسىز جاڭا كۇندە اتالعان تۇلعالار تۋرالى تاقى­رىپقا تىڭ كوزقاراسپەن جاڭاشا ويلاي باستاعانى كوڭىل كوكتەتكەن.

شىعارماشىلىقتاعى قارسىلىق – شىڭدالۋ تەتىگى

قازاق تەل ەمدى, تەتە ءوستى دەپ جاتا­دى. اعالى-ىنىلەر سىيىسپاي قالسا, بۇلار تەتە وسكەن دەيمىز. ماعجان مەن ساكەن – قازاق جىرىندا تەتە وسكەن تەكتى اقىندار. بولماشى بىربەتكەيلىكتەن باقاستىق ىزدەپ, ەكى الىپتان بىتىسپەس داۋ, بەرىلمەس جاۋ جاساپ قويعان سول كەزدەگى قيتۇرقى ساياساتتىڭ قۇرىق بويلاماس ويىنى ەكەنىن تۇسىنەتىن ۋاقىت بايا­عىدا-اق جەتكەن.

ورىستىڭ ايگىلى اقىندارى ەسە­نين مەن ماياكوۆسكي العاش رەت پەترو­گرادتا كەزدەسسە كەرەك. ماياكوۆسكيدىڭ ەسەنيندى قاعىتىپ, كيگەن كيىمىنە ءتيىسىپ, ءتۇپتىڭ-تۇبىندە مەن كيگەن پيدجاكتى سەن دە كيەسىڭ دەپ باستەسىپ, كەيىن گالستۋك تاققان ەسەنيندى كورىپ, ءباسىن سۇرايتىنى بار. ەكەۋى – ءبىر مەدالدىڭ ەكى بەتى ىسپەتتەس تۇلعالار دەۋگە بولادى. عۇمىرلارىنىڭ سو­ڭىن­دا ماسكەۋدەگى كىشى تەاتردىڭ جا­نىنداعى ەڭ قىمبات كاباكتا وتىرىپ ماياكوۆسكي: – قۇداي ءبارىبىر بار. ول ءبىزدىڭ – ولەڭدەرىمىز,– دەپتى.ەسەنين سوندا وعان:– ول بار. بىراق ءبىز جوقپىز, – دەگەن.

كوپ ۇزاماي ەسەنين اسىلىپ, مايا­كوۆسكي اتىلىپ ولەدى. سوندا ورىس­تىڭ عاجاپ اقىنى ەسەنينگە جاز­عان مايا­كوۆسكيدىڭ ولەڭىن وقىعان ادام ەكەۋىن ەكى ءتۇرلى كوزقاراستا بولدى دەپ ويلاماس ەدى... الگى ولەڭنىڭ نەگىزگى جەلىسى – ءبىز­دىڭ قوعامدا ء«ولۋ» جاڭالىق ەمەس دەگەن ماعىنامەن اياقتالادى. مىنە, ورىس حال­قىنىڭ ۇلىلارىنىڭ «ۇرىس-توبەلەسى» قا­لاي اياقتالعان؟

ءدال وسىلاي دۇنيەنىڭ ەكىنشى بۇ­رى­شىندا ساكەن مەن ماعجان تۇڭ­عىش رەت ومبىدا كەزدەسىپ جاتىپتى. كەيىننەن ارالارىنان «قارا مىسىق» وتكەن. «ول «قارا مىسىق» ورىستىڭ قىزى كورىنەدى. اسقان دارىن يەلەرىنىڭ ارا-قاتىناسىنا سى­زات, سەزىمدەرىنە سەلكەۋ تۇسىرەتىنىن ءبىلىپ, وقۋ ورنىنىڭ باسشىلىعى ماقساتتى تۇر­دە قىزدى وقۋدان شىعارتقان» دەگەن ەل ىشىندە قاۋەسەت بار. ارينە, بۇل نۇسوقا ءبىزدى قات­تى تولعاندىرمايتىنى بەلگىلى. جا­نە استارىندا قانشالىقتى شىندىق جات­قاندىعى بەلگىسىز داقپىرتقا بولا باس اۋىرتۋدىڭ قاجەتى شامالى. ماسە­لە وندا ەمەس. ءارى-بەرىدەن سوڭ ديا­لەك­تيكانىڭ زاڭى بويىنشا قاراما-قايشىلىق بار جەردە دامۋ بارىن ەس­كەرسەك, ادەبيەتتەگى قارسى پىكىرلەر, ۇل­­كەن تالاستار شىعارماشىلىق دا­مۋعا باسپالداق بولاتىنىن ۇلى قا­لامگەرلەر سانالى تۇردە ءتۇيسىندى دەۋگە بولادى.

ايتپەسە, ەكەۋىنىڭ دە يلەگەنى – ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعى. قازاقتى ءبىر بيىككە شىعارام دەگەن اسىل ارمان ءتۇرلى جولدى تاڭداۋلارىنا تۋرا كەلتىردى. ماعجاننىڭ ۇستانعان باعىتى – تۇركى اتاعىن كوتەرىپ, قازاقتى تەرەڭدە جات­قان تاريح قانا قۇت­قارادى دەگەن جوسپارعا قۇرىلسا, ساكەننىڭ پايىمى قازاقتىڭ بولاشاعى جاڭا زامان كەلبەتىندە دەگەن جاسامپاز ويدى قازىق ەتتى. جانە وسىناۋ ەڭبەگى ءۇشىن ساكەننىڭ سول وكىمەتتەن العان العىسى بولسا قانە؟ ماسەلەن, كەڭەس وكىمەتىن باسىنان باقايشاعىنا دەيىن دارىپتەپ وتكەن گوركي ءسىڭىرى شىققان كەدەي بولماعان. ساكەن دە كەڭەس ادەبيەتى يدەولوگياسىنىڭ ەسىل قۇربانى رەتىندە ناقاققا قانى توگىلدى. شىن مانىندە, ءبىر دارىننىڭ ەكىنشى ءبىر دارىندى تانىپ, مويىنداۋى مىندەتتى دە ەمەس. تولستويدىڭ شەكسپيردى, دوس­­­­­توەۆسكيدىڭ تولستويدى جازۋشى رەتىندە تانىماۋى سياقتى وقيعالار ادەبيەت تاريحىندا ءجيى كەزدەسەدى. بۇل قۇبىلىستان پەندەشىلىك ىزدەپ كەرەگى جوق. جانە وسى تۇرعىدا اقىن زاتىنىڭ ەموتسياعا كوبىرەك بوي الدىراتىنىن دا ءجيى ەسكەرۋىمىز كەرەك سياقتى. نەبىر داۋىرلىك يدەولوگيالاردىڭ ۇگىت-ناسيحاتىنا ەرىپ, كەيىننەن ءوز قا­تەلىكتەرىنە سانالى تۇردە قايتىپ ورالىپ وتىرعان اقىن-جازۋشىلار جەتىپ-ارتىلادى. «مەنىڭ جولىم – تەرىس, ساكەندىكى – دۇرىس بولدى. الدىمەن سوعان سالەم بەرەيىن» دەپ ماعجان ءسابيتتى ال­دىعا سالىپتى كەيىندە. ول رەتتە ساكەن­نىڭ ءۇي-ءىشى اسا قادىرلى قوناق كەلە جاتىر دەپ الەككە تۇسەدى. كەلگەن بەتتە ساكەن مەن ماع­جان كوزدەرىنە جاس الىپ, قۇشاقتاسىپ ۇزاق تۇرعان دەسەدى. جولسوقتى ماعجان ساكەندىكىنە قونادى دا, ەرتەسىنە ءسابيت ۇيىندەگى تۇنەمەل قوناقاسىعا بارادى... بۇل – ماعجان مەن ساكەننىڭ سوڭعى كەز­دەسۋى.

وسىناۋ ەستى ەستەلىكتى جۇرتقا ەرەك­­شە سيپاتتا جەتكىزگەن عالىم تۇر­­سىنبەك كاكىش ۇلىنىڭ ەڭبەگىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. عالىم ت.كاكىشەۆ ساكەن-ماعجان-ءسابيت ءتۇيىنىن تار­قاتۋدا قانشاما ەڭبەك جاساپ, قۇپيا تاريحتىڭ قاتپار-قاتپار جۇمباعىن شەشۋگە تىرىسادى. عالىم تاعى ءبىر زەرتتەۋ ماقالاسىندا «قازاقستان» باسپاسى «پوليتيچەسكيە رەپرەسسي ۆ كازاحستانە ۆ 1937-1938 گگ» دەگەن قۇ­­جات­تار جيناعىن شىعارعانىن ايتىپ, سول تا­ريحي قۇجاتتاعى ساكەن مەن ماع­جان, ءسابيت اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى ءبولىپ كورسەتەدى.

اتالعان قۇجاتتاعى مىنا ءبىر قاۋلى ءبىزدى بەيجاي قالدىرمادى. «مۋكانوۆ بىل تەسنو سۆيازان س سەيفۋللينىم, دوس­مۋحامەدوۆىم, اسىلبەكوۆىم, اي­سا­ري­نىم, ۆالياحمەتوۆىم ي دجۋما­باەۆىم, نىنە رازوبلاچەننىمي ۆراگامي نارودا. كوگدا دجۋماباەۆ بىل ۆ سسىل­كە, سەي­فۋللين يمەل س نيم پەرەپيسكۋ ي وكازال دەنەجنۋيۋ پوموشش» دەلىنگەن.

مىنە, قوس اقىننىڭ ءبىز ايتىپ جۇر­گەندەي جەكە باس ارازدىعى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتىلمايدى. قايتا ءبىر-بىرىنە دەگەن قامقور پەيىل, ىستىق ىقىلاس كوبى­رەك بايقالادى.كەيىننەن سول توتاليتارلىق قاندى رەجىم ماعجاندى دا, ساكەندى دە اتۋ جازاسىنا كەسكەنىن بىلەمىز. سۇيەم جەر ءۇشىن سۇيەگىن بەرگەن, ۇلتىنىڭ ۇياتى مەن ارى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىك­كەن اقىن­دارىمىزدىڭ قادىرىنە وسى تۇرعىدان باعا بەر­گەنىمىز دۇرىس. ماعجاندى ماقتاۋ ءۇشىن, ساكەندى ساتپاۋعا بولادى. نەمەسە ساكەننىڭ تۇ­عىرىن بيىكتەتىپ, ماعجاننىڭ تۇلعاسىن تومەندەتۋ – ورىس يدەولو­گيا­سىنىڭ قازاق ورتاسىنداعى ءوتىمدى قۇرالى ەكەنىن وسىدان كەيىن جاس ۇرپاق ساناسىنا جاقسىلاپ تۇسىندىرگەن ءجون.

*شىن مانىندە «كەڭسە ءتىلى – قازاق ءتىلى بولۋى كەرەك» دەگەن ساكەن قازاق ۇلتىنا قاشان جاۋ بولماق؟ بىردە 1926 جىلى ساكەن قازاقتىڭ ءىرى اقىنى قايىپ اينابەكوۆتىڭ ۇيىنە ءتۇسىپتى. ونىڭ جە­كە سەبەبى, ساكەن ءوزىنىڭ مەمۋارلىق رو­­مانىندا ايتاتىنداي, سالىق اي­نا­بەكوۆتىڭ باۋىرلارى جاقيا, قايىپ ەرتەدەن ءبىر-بىرىمەن دوس-جاران بولعان. اينابەكپەن ءبىر تۋىسقان باتىربەكتىڭ قىزى قىزىلجارداعى سوۆپارتشكولدە وقىپ جاتقانىن اعاسى قايىپتان ەس­تىپ, ساكەن گۇلباھراممەن تانىسىپ, «سوۆپارتتاعى قارىنداسىما (گۇل­باھ­رامعا)» ولەڭىن «ەڭبەكشى قازاققا» جا­ريالاعان ەكەن. بۇل تا­نىستىقتىڭ ارتى ساكەن ەكەۋىنىڭ وتباسىن قۇرۋىمەن جال­­عاساتىندىعى بەلگىلى. سونداي كە­زەڭ­­دەردىڭ بىرىندە ساكەنگە قايىپ سا­لەمدەمە بەرىپ: «گۇلباھرامعا ايت, بۇ­رىمىن قيماسىن, مەن بىلەمىن, قالاعا بارا سالىپ قازاق قىزدارى بۇرىمدارىن شولتيتادى دا, قىزىل بانتيك تاعىپ الادى» دەپ, قاتتى تاپسىرعان. بۇل جەردەگى ماسەلە, قازاقتىڭ قاراكوز قىزىنىڭ ۇزىن بۇرىمىنىڭ قيىلعانىندا دا ەمەس, ماسەلە «قىزىل بانتيكتە» تۇر­عان بو­­­لا­تىن. كەڭەس وكىمەتىنە دەگەن قار­سى­لىقتى قايىپ اقىن ساكەنگە سوندا قالاي بىلدىرگەن!..

ال سول ۋاقىتتا «قىزىلشىل» سا­كەن تاۋەلسىزدىكتى اڭسامايتىن بولسا, قازاق ءۇشىن قاسىق قانىن قيمايتىن بول­سا, الگى اڭگىمەنىڭ باسقاشا سيپات الما­سىنا كىم كەپىل ەدى؟ جالپى, بۇگىنگى تاڭ­دا اشىق, قايتا-قايتا ايتىلاتىن اڭگىمە سول, ساكەن تاڭداعان جولدا ەمەس, ساكەن ارناعان عۇمىر بيىگىنە بەيتاراپ كوزقاراسپەن قاراۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك. ساكەن مەن ماعجان اراسىنداعى پىكىر الۋاندىعى دا وسى باعىت توڭى­رە­گىندە قايتا قاراستىرىلعانى ءجون. كەڭەس وكىمەتى قۇلاي سالىپ, ءبىر توپ زەرتتەۋشى-عالىمدار, پۋبليتسيستەر تاپ­تىق يدەولوگيانى جاقتاۋشى ساكەن, تۇرار, سابيتتەردىڭ قىر سوڭدارىنان قالماي, كورىنگەن جەردە بايبالام سالا باستاعانى ءمالىم. قازاق حالقىنىڭ تە­رەزەسىن وزگە ەلدەرمەن تەڭ ەتەمىز دەپ, ماركسيزم-لەنينيزم تۋى استىنا بى­رىگىپ, كەڭەس يمپەرياسىنىڭ سويىلىن سوقپاعاندار ءارى-بەرىدەن سوڭ – نەكەن-ساياق. ءتىپتى, الاش ازاماتتارىنىڭ ىشى­نەن دە كەڭەس وكىمەتىنە ءىش تارت­پا­عا­نىمەن ساكەندەردىڭ يدەياسىن تۇ­سىنۋگە تىرىسقان تۇلعالار بولدى. ءىرىسى – سول ماعجان دەسەك قاتەلەسپەيمىز. تۇرسىنبەك كاكىش ۇلى ايتقانداي, ءسابيت مۇقانوۆ ايداۋدا بەلومور-بالتىق كانالىن قازىپ جۇرگەن ماعجانعا حات جازىپ, ماعجان سوزىنە سەنگەندىگىن, ساكەندى سىننان قورعاپ, ءابدىلدا تاجى­باەۆتى ەشقاشان جاۋ سانامايتىنىن اشىق ايتقانىن دا مويىنداعىمىز كەلمەيدى كەيدە. ءبىز وسى شىندىقتاردان شىنايى كارتينا شىعارىپ, قازاقتىڭ نەگىزگى جاۋى كىم ەكەنىن كورسەتۋدىڭ ورنىنا, ءبىر تۇلعانى تۇرعىرىنان ءتۇسىرىپ, ءبىر تۇلعانى سونىڭ ورىنىنا تۇرعىزۋعا ءالى توسقاۋىل بولا الماي ءجۇرمىز.

ەگەر ايتىپ جۇرگەندەردىڭ سوزىمەن ويلاساق, ساكەن قاراقان باسىن ويلا­عان قىزىلشىل بولىپ قالار ەدى. سول اسقاق تۇلعا ءوزىنىڭ سوڭعى ساعاتى سوعار شاقتىڭ وزىندە: – اقىرعى ءسوزىم, گالينا سەرەبرياكوۆانى «حالىق جاۋى» دەگىزگەن تەرگەۋشىلەردىڭ زورلاپ ايتقىزعان سو­زىم­نەن تانامىن, – دەۋىنەن ءبىز نەنى اڭعارار ەدىك؟ قازاقى بەكزاتتىقتىڭ ءبىر ۇلگىسى – ولىمگە تۋرا قاراي الۋ شى­عار. سول گالينا حانىم كەيىن بۇل جاقسىلىققا جاۋاپ بەرگەن. بيبىگۇل تولەگەنوۆانىڭ اكەسى دە ساكەندەرمەن قوسا «حالىق جاۋى» اتانىپ, ناقاققا كۇي­گەندەردەن بولىپتى. اناسى تا­مارا بەرتىندە قايتىس بولادى. بي­بى­گۇل «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى بول­عان­دىقتان شالا ساۋاتتى, جاقسى جۇ­مىس تابا الماي, سەمەيدەگى ەت قال­بىرلايتىن زاۋىتتا قارا جۇمىس ىستەپ جۇرەدى. سول جەردە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سەرەبرياكوۆا ء(وزى اسقان پيانينوشى بولعان كىسى) ءانشى قىزدىڭ عالامات داۋسىن اڭعارىپ قالىپ, العاش تالابىن ۇشتاپ, باعىن اشقان دەگەن دەرەك بار. سول – ساكەن اقتاپ كەتكەن گالينا سەرە­برياكوۆا – بيبىگۇل تالانتىنا باستاماشى بولعان.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى: «ساكەن شىنشىل تاكاپپار اقىن» دەدى. «قازاقتى قازاق دەيىك. قاتەنى تۇزەتەيىك» دەگەن سا­كەننىڭ جولى ءوزىنىڭ تاعدىرىنداي ءيىر-قيىر. احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ تويىن وتكىزىپ, ورىنبوردىڭ ەڭ ۇلكەن – سۆەردلوۆ اتىنداعى كلۋبىندا سالتاناتتى كەش تىزگىنىن ساكەن ءوزى العان. بۇل ارەكەتتەرگە قارسى اسىرەقىزىلشىل ءابدىراحمان ايتيەۆ «ستەپنايا پراۆدا» گازەتىندە «فاكتيچەسكيە پوپراۆكي» دەگەن, ۇلتشىلداردى اشكەرەلەگەن ماقالا جازادى. ول ماقالاعا قارسى ماقالانى دا ساكەن «تاعى دا احمەت تۋرالى» دەپ جازعان. اشتىق جايلاعان سارىارقا ساقاراسىنداعى اكەسى سەيفوللاعا كە­­­­لىپ, تاپانشا بەرگەن دەگەن دە ەل ىشىن­دە اڭگىمە بار. «قىرىلاسىڭدار, جان ساۋعالاڭدار...» دەگەن ساكەنگە «قىزىل­شىل» دەپ قىسقا عانا انىقتاما بەرە سالۋدىڭ سالماعىن ويلاعان ءجون شى­عار. ەرەيمەنتاۋ, ەركىنشىلىكتەگى قۇلاگەر وماقاسا جىعىلعان ورىنعا جەتى­سۋداعى ءىلياستى الدىرىپ, سا­كەن­نىڭ جىر­لات­قانىن, اقتامبەردى تول­عاۋىن, اسەت پەن كەمپىربايدىڭ با­قۇلداسۋىن جاز­دىرتىپ العانىنىڭ ءوزى نەگە تۇرار ەدى!..

ساكەن ءىلياستى سۇيە تۇرىپ, ماع­جاندى قادىرمەندى قوناق قىلا تۇرىپ استە اسىرە قىزىلشىل بولا الماس ەدى. ءبىز جوعارىدا ايتقان گۇلباھرام ولە-ولگەنشە كارلاگتىڭ اكىمشىلىك باقى­لاۋىندا بولسا, اكەسى سەيفوللا سول كار­لاگتا اتىلعان. ساكەن تاعدىرىنىڭ سۇم­دىق اۋىر بولعانى سونداي, ءوزى سەنگەن جاڭا باعىت جان-جاعىن, جان-جارىن, اكەسىن, ءتىپتى ءوزىن قاراقشىعا بايلاپ جىبەردى... ءبىز وسىناۋ ازات كۇندە اتالعان تۇلعالاردىڭ تۇعىرىنداعى تا­تۋلىققا وسى ءبىر بيىكتەن باعا بەرگەنىمىز دۇرىس سياقتى.