ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ءان ونەرىنىڭ اقتاڭگەرى – ءبىرجان سالدىڭ تۋعانىنا 185 جىل تولۋىنا وراي تالانتتىڭ تۋعان توپىراعى ءبىرجان سال اۋدانىندا اجارلى توي وتكىزىلدى.
– توي قۇتتى بولسىن, ونەر تويى, جىر تويى! بابامىزدىڭ اتىن اسقاقتاتقان, ارۋاعىن رازى ەتكەن كۇن بولدى بۇل! – دەپ ءبىرىن-ءبىرى اقجارما تىلەكپەن قۇتتىقتاپ, ارقا-جارقا بولعان جۇرتتا ەسەپ جوق.
ارقانى, ارقانى عانا ەمەس, الاش دالاسىن انىمەن تەربەتكەن ءبىرجان سال قوجاعۇل ۇلىنىڭ جالپاق جۇرتقا ورتاق تويى ەدى بۇل! ءىس-شارا اياسىندا ساندىك-قولدانبالى ونەر, تاريحي جانە ۇلتتىق قولونەر كورمەلەرى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. اسىرەسە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى ۇيىمداستىرعان «عاسىرلار اماناتى» اتتى كورمەنى بولە-جارا ايتۋعا بولادى. وتكەننىڭ ءوڭدى ەلەسىن كورگەن جاننىڭ كوز الدىنا اكەلەتىن كورمە كونە زامانداعى قازاقتىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارىنىڭ ۇلگىلەرىمەن تولىقتىرىلىپتى. ونەر قونعان ولكەنىڭ ءورىسىن ايقىن اڭعارتىپ تۇرعانداي. سونىڭ ىشىندە تيانشاندىق شىرشامەن, ەۋروپا ۇيەڭكىسىنەن جاسالعان ءبىرجان سال دومبىراسىنىڭ كوشىرمەسى كوپ كوڭىلىن وزىنە اۋداردى. تاعى ءبىر باعا جەتپەس جادىگەر بار. ول 1991 جىلى تابىلعان, قازىرگى كۇنى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قورىندا تۇرعان ءبىرجاننىڭ بىرەگەي دومبىراسى. تۇتاستاي العاندا كورمەدەگى جادىگەرلەر سوناۋ ءبىرجان زامانىنداعى رۋحاني الەمدى ايگىلەپ تۇر. جالعىز ونەرگە قاتىستى بۇيىمدار عانا ەمەس, تۇرمىستىق زاتتار دا قويىلعان. بۇگىنگى جاستار باعزىداعى بابالاردىڭ تۇتىنعان مۇلكىنە قۇمارتا قاراپ, كوز سۋسىنداتتى. شاحمەت قۇسايىنوۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق-دراما تەاترىنىڭ قويىلىمى باعزى زاماننىڭ بەينەسىن سول قالپىندا مولدىرەتىپ كورەرمەننىڭ كوز الدىنا اكەلدى.
كوكىرەگى اشىق, كوڭىلى وياۋ كوپشىلىككە رۋحاني ءنار بەرگەن شارا ء«بىرجان – قازاقتىڭ مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ الىبى, سال-سەرىلەر, ءانشى-كومپوزيتورلاردىڭ ۇستازى» تاقىرىبىندا وتكىزىلگەن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا بولدى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا ءبىرجان سالدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تولىق قامتىلدى. ءسوز اراسىندا بىرەر ءساتىن ساباقتاي كەتەلىك. الىسقا ارناپ ءان سالعان ءان الىبى جوكەي كولىنىڭ جاعاسىندا 1834 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. تۋعان جەرىن ەت جۇرەگى ەلجىرەي سۇيگەن اقىن:
بۇركىتتى اسۋىنان تالاي ءوتتىم,
قالىڭ نۋ ورمانىندا سايران ەتتىم.
اينالا جوكەي كولدىڭ جاعالاۋىن,
شىركىن-اي, ءبىر كورۋگە ارمان ەتتىم – دەپ جىرلايدى.
ارعى اتاسى بەرتىستەن ايشۋاق, بايشۋاق, جانشۋاق, قوجامقۇل, قوجاعۇل دەگەن بەس ۇلى بولىپتى. قوجاعۇلدان تۇرلىباي, تۇرلىبايدان ءبىرجان ورەدى. بالا كەزىندە ۇلكەن اناسى باۋىرىنا سالىپ الىپ باققان. ءبىزدىڭ بالامىز دەپ ەركەلەتكەن. مىنە, سوندىقتان ءبىرجان قوجاعۇلدىڭ بالاسى اتانىپ كەتكەن.
تابيعات ءبىرجان سالعا كورگەن كىسى قىزىعارلىق كەلبەت بەرگەن. ۇزىن بويلى, كەڭ يىقتى, قىران قاباقتى, قىر مۇرىندى, شىرايلى ادام بولسا كەرەك. ءوز زامانىندا ات تۇياعى جەتەتىن جەرگە اتىمتاي جومارتتىعىمەن ايگىلى بولعان قوجاعۇل شەشەنگە سول زاماننىڭ اقىن-جىراۋلارى, ءانشى-كۇيشىلەرى ءۇيىر بولسا كەرەك. ونەر ورداسىنىڭ قارا ساباسى كۇنى-ءتۇنى كۇمپىلدەپ جاتقان سوڭ بالا ءبىرجان سول قازىنانى بويىنا سىڭىرە بەرەدى. اۋىل مولداسىنان ساۋات اشقان, كەيىن قىزىلجارداعى مەدرەسەنى وتە جاقسى ءتامامداپ, اراب, پارسى, كونە تۇرىك تىلدەرىن ۇيرەنگەن.
ون بەس-ون التى جاسىندا ەلدەگى وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى ونەرپازداردىڭ قاسىنا ەرىپ, ءان-جىرلارىن جاتقا ايتقان. ادەمى كيىم كيگەن, جۇيرىك ات مىنگەن ءبىرجان قىزىلجار توڭىرەگىندەگى ارىستان اقىننىڭ, كوكشەتاۋ ماڭىنداعى ورىنباي مەن نۇركەي اقىنداردىڭ جانىنا ەرىپ, زامانا زاڭعارلارىن ۇستاز تۇتقان.
ءوز شىعارماشىلىعىندا دوستىق پەن ماحابباتتى, ىنتىماق پەن تاتۋلىقتى دارىپتەگەن. بۇل سوزىمىزگە «كوكەك», «بۋرىلتاي», «التىن بالداق», ء«لايلىم شىراق», «جامباس سيپار», «تەلقوڭىر», «ايتپاي» ءتارىزدى ءان ولەڭدەرى دالەل. ە.برۋسيلوۆسكي ءوزىنىڭ وپەرالارىندا ءبىرجان اندەرىن كەڭىنەن پايدالانعان. اقىننىڭ ولمەس ەسكەرتكىشىن جاساعان قازاقتىڭ تالانتتى كومپوزيتورى مۇقان تولەباەۆ بولدى. ول ءوزىنىڭ ء«بىرجان-سارا» وپەراسىندا ءبىرجان شىعارماشىلىعىن كەڭىنەن پايدالاندى. ءبىرجان بابامىزدىڭ شىعارماشىلىق ومىرىندەگى تاعى ءبىر ەلەۋلى وقيعا, اباي اۋىلىنا بارۋى. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اباي حاكىمنىڭ اسەرى ءبىرجان سالعا وتە كۇشتى بولعان.
عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى عالىمجان ابدىحالىقوۆ, ءبىرجان سال اۋدانىنىڭ اكىمى ەرمەك نۇعىمانوۆ, شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى مارات سىرلىباەۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىك نەگيموۆ, ايتىسكەر اقىن بايانعالي ءالىمجانوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قادىرجان ابۋەۆ, اقىن قورعانبەك امانجول, وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى مەيرام بازار ۇلى ءانشى-كومپوزيتوردىڭ ءومىرى مەن ونەرىنىڭ ءورىسى جايلى ەگجەي-تەگجەيلى باياندادى.
توي تاعى ءبىر شىرايلى شارامەن شۋاقتانا ءتۇستى. ول مەرەكەلىك كونتسەرت بولاتىن. اقىن تويىنا جينالعان اقىندار ءبىر-بىرىمەن ءسوز قاعىستىرسا, انشىلەر ءان شىرقادى جانە ءبىر ەرەكشەلىگى, نەگىزىنەن ءبىرجان سالدىڭ اندەرى ورىندالدى. العاشقى جۇپ بولىپ ساحنا تورىنە كوتەرىلگەن كوكشەتاۋلىق اقىن الىبەك سەرعاليەۆ پەن جەزقازعاندىق بوتاگوز مۇحيدەنوۆانىڭ ايتىسى كوپ كوڭىلىنەن شىقتى. ناعىز قىز بەن جىگىت ايتىسىنىڭ جارقىن ءبىر ۇلگىسى. ادەمى ءازىل, قازاقى قالجىڭ, استارلى ءسوز قىز بۇرىمىنداي بولىپ ورىلگەن قىز بەن جىگىت ايتىسى كوپشىلىك كوڭىلىن ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. بوتاگوزدىڭ: «تاپ سەندەي ساراڭ سەرى كورگەنىم جوق» دەگەن وكپەسىنە الىبەك تە وڭتايلى جاۋاپ قاتىپ, جۇزىك تاققانى جاراسىمدى بولدى. رەسپۋبليكالىق جىر دوداسىندا ايتىستىڭ اقتاڭگەرى اتانىپ جۇرگەن ديدار قاميەۆ, جەتىسۋدان كەلگەن ارزىگۇل قايىمبەكتەر كوپ كوڭىلىنەن شىقتى. ال انشىلەردىڭ ىشىندە كوكشەتاۋلىق ءداستۇرلى ءانشى قاجىباي ءجاحيننىڭ شوقتىعى بيىك بولدى. ءبىرجاننىڭ «ايبوزىم» ءانىن ورىنداعان ول حالىقتىڭ سۇراۋىنا وراي اقان سەرىنىڭ, ۇكىلى ىبىرايدىڭ, بالۋان شولاقتىڭ اندەرىن شىرقاپ, ءبىرجان سال زامانىنداعى ۇلى تۇلعالاردىڭ ومىرشەڭ ونەرىن تاعى ءبىر كورسەتتى. اقىن قورعانبەك امانجولدىڭ سوزىنە جازىلعان ەرەيمەنتاۋلىق سازگەر سايلاۋ جىلقىباەۆتىڭ «سال ءبىرجان ەلىندە» دەپ اتالاتىن ءانى دە ۇلى تويدىڭ كورىگىن قىزدىرا ءتۇستى. كوپكە كوزتانىس «كوكەك» حالىقتىق-فولكلورلىق ءانسامبلىنىڭ بابا تويىنا قوسقان باعالى ۇلەسى مولىنان بولدى.
كەلەسى كۇنى توي شەڭبەرىندە ۇلتتىق ويىندار وتكىزىلىپ, مەرەكەنىڭ مەرەيىن كەلىستىرە ءتۇستى.