بەيسەنبى, 3 قاڭتار 2013 0:01
سابەڭنەن قالعان داپتەر
اتاقتى بەتپاقدالانى سارىارقاعا ەمىندىرىپ اكەلەتىن بايتاق ءوڭىر, سول ءوڭىردىڭ ەڭسەسىن تىكتەيتىن باعزى وگىزتاۋ (وعىزتاۋ), ايداھارلى, دارات, ساڭعىرۋ تاۋلارى – ىقىلىم زاماننىڭ نەبىر نۇرلى سىرىن ىشىنە بۇگىپ جاتقان دالا قاريالارى. شالقادان قاراساڭ كوكسەڭگىر, جاقىننان كوز سالساڭ قورعاسىنداي سالماقتى وسىناۋ ارقا بيىكتەرى ەتەگىندە اتاسۋ, شاجاعاي سەكىلدى تۇنىق وزەندەردى جامىراتىپ, ات شاپتىرىم كوكوراي شالعىنىندا اڭ-قۇسىن اۋناتىپ, التى اي جاز التى الاشتاي شالقيدى. ساڭعىرۋدىڭ شىڭ-قۇزىنان قىران شاڭقىلداپ ۇشسا, داراتتىڭ جالتىر جونىندا ارقار اڭتارىلىپ, تومەندەگى كوك تەرەكتە ەلىگى ەلەڭدەيدى.
بەيسەنبى, 3 قاڭتار 2013 0:01
سابەڭنەن قالعان داپتەر
اتاقتى بەتپاقدالانى سارىارقاعا ەمىندىرىپ اكەلەتىن بايتاق ءوڭىر, سول ءوڭىردىڭ ەڭسەسىن تىكتەيتىن باعزى وگىزتاۋ (وعىزتاۋ), ايداھارلى, دارات, ساڭعىرۋ تاۋلارى – ىقىلىم زاماننىڭ نەبىر نۇرلى سىرىن ىشىنە بۇگىپ جاتقان دالا قاريالارى. شالقادان قاراساڭ كوكسەڭگىر, جاقىننان كوز سالساڭ قورعاسىنداي سالماقتى وسىناۋ ارقا بيىكتەرى ەتەگىندە اتاسۋ, شاجاعاي سەكىلدى تۇنىق وزەندەردى جامىراتىپ, ات شاپتىرىم كوكوراي شالعىنىندا اڭ-قۇسىن اۋناتىپ, التى اي جاز التى الاشتاي شالقيدى. ساڭعىرۋدىڭ شىڭ-قۇزىنان قىران شاڭقىلداپ ۇشسا, داراتتىڭ جالتىر جونىندا ارقار اڭتارىلىپ, تومەندەگى كوك تەرەكتە ەلىگى ەلەڭدەيدى.
ءبىر-بىرىنە ءمىنسىز جالعاسقان بەل-بەلەستەردىڭ ساۋىرىن سيپاي اققان كوپ بۇلاقتى مويىل مەن قاراقات دوڭگەلەنە كومكەرىپ, ءوز قىزىعىنا ءوزى كەنەلەدى. قۇمداعىندا – سارىمساعى, تاستاعىندا – جۋاسى مەن ساعىزى, بيىگىندە –جالبىزى كەزەك ايالداتادى.
ءبىزدىڭ اۋىل ەلۋىنشى جىلدارى دارات تاۋىنىڭ ناق وسىنداي اسا ءبىر كوركەم قويناۋىندا وتىرۋشى ەدى. ول تۇستا ەلدىڭ ءبىر-بىرىنە قاتىناۋى سيرەك, كولىكتىڭ ەڭ تاماشاسى – ات پەن اربانىڭ ءوزى نەكەن ساياق.
قۇدانىڭ قۇدىرەتى شىعار, الىستاعى جۇرت تۇگىلى سول ولكەنى جەتى اتاسىنان بەرى مەكەندەپ كەلە جاتقان ماڭايداعى ەلدىڭ ءبارى بىردەي اداسپاي تابۋى ەكىتالاي, قيانداعى اۋىلىمىزعا سول جىلدارى قازاقتىڭ ەكى اسىلى قوناق بولدى. اۋەلى, 1955 جىلى سابەڭ, كادىمگى ءسابيت مۇقانوۆ كەلگەن. اراعا ەكى جىل سالىپ اكادەميك الكەي مارعۇلان ات باسىن تىرەپ ەدى.
ول كەزدە مەن ءتورتىنشى كلاستا وقيتىن ويىن بالاسىمىن. ەسىمدە قالعانى – سابەڭنىڭ شىمنان سالىنعان جاتاعان مەكتەبىمىزگە كەلىپ, ۇزاق اڭگىمە ايتقانى.
بۇل كىسى تۋرالى بۇكىل مەكتەپ بولىپ بار بىلەتىنىمىز – “بوتاگوز” دەگەن كىتاپ جازعانى. ول كىتاپتى ابدىقادىر كىتاپحاناشىدان اكەم زەينوللانىڭ وسىلاردى قايتسەڭ دە تاۋىساسىڭ دەپ جاساپ بەرگەن ءتىزىم بويىنشا الىپ وقىعام. اكەي ۇستاز بولعاندىقتان شىعار, ءبىر كىتاپتان سوڭ ءبىر كىتاپتى قۋالاتىپ وتىراتىن.
“بوتاگوزدەن” سول كەزدە نە تۇسىنگەنىم بەلگىسىز, ال جازۋشى دەگەن ادام تىلسىم قۇدىرەتكە يە, اللا تاعالا ەرەكشە جاراتقان سيقىرلى جان سەكىلدى ەلەستەيتىن. سوندىقتان دا شىعار, سابەڭ مەكتەپكە كىرىپ كەلگەندە الدە قورىققاننان, الدە سەنەر-سەنبەسىمدى بىلمەگەندىكتەن, بالكىم ەرەكشە قۋانعاندىقتان ونە بويىم دىرىلدەپ قويا بەرگەنى ەسىمدە. دەنەلى, ءوڭى جىلى, باسىندا توپىسى بار سول ادام الدىڭعى پارتادا تۇرەگەپ تۇرعان مەنىڭ باسىمنان سيپاپ, اتىمدى سۇراعاندا جىلاپ جىبەرگەنىمدى, سابەڭنىڭ الدەنە دەپ جۇباتقانىن, مۇعالىمدەردىڭ ساسقالاقتاپ قالعانىن دا ۇمىتقان جوقپىن.
– ارۋاقتى ادامسىز عوي, سابە! بالا پەرىشتە دەگەن, سەزىپ تۇر عوي! – دەپ اكەم بايەك بولدى.
– شىركىن-اي! قاسيەتىڭنەن اينالايىن-اي! – دەپ ابدىكارىم مۇعالىم كادىمگىدەي بوسادى.
– باقىتتى بولىڭدار, بالاپاڭدار! – دەدى جازۋشىعا تاياۋ تۇرعان اپاي.
ول كىسى سابەڭنىڭ جۇبايى ەكەنىن ءىشىمىز سەزگەن, جازۋشى ايەلىمەن بىرگە كەلىپتى دەگەن سوزدەن حاباردار ەدىك.
– قاراعىم, مەنىڭ سومكەم سەندە مە؟ – دەدى ول ەسىك جاقتا تۇرعان جىگىتكە. – مۇندا اكەلشى.
سۇراعان سومكەسىنىڭ قاراسىنى مول ەدى. ايەل سودان قارىنداش, داپتەر الىپ, بىزدەرگە ءوز قولىمەن ۇلەستىردى. ۇلەستىرىپ ءجۇرىپ, ارقامىزدان قاقتى, قوڭىر دەگەن قىزدىڭ ماڭدايىنان يىسكەدى.
كلاستىڭ ءىشى نۇرلانىپ سالا بەردى, ءبىر مامىراجاي شۋاققا شومىلىپ شىعا كەلدىك. ءبارىمىز وسىلاي جايلانعان ساتتە سابەڭ ءسوزىن ساباقتادى. سابىرلى تارعىل داۋىسپەن ۇزاق اڭگىمە شەرتىپ ەدى. سول اڭگىمەنىڭ ۇلكەن سارىنى بولماسا, انىق نە ايتىلعانى ەستە جوق. جازۋشىنىڭ كوبىنە مۇعالىمدەرگە قاراتىپ قوزعاعان كوپ ويىن پايىمداي الاتىن جاستا ەمەسپىز عوي, تەك ءوزىمىز كۇندە كورىپ جۇرگەن دالا مەن تاۋلاردىڭ اتى اتالعاندا ەلەڭ ەتكەنىمىز بولماسا, سابەڭنىڭ قوڭىرجاي ۇنىنە ەلتىپ وتىرا بەرگەنبىز.
ارەدىكتە الدەبىر اقىنداردىڭ اتى ايتىلادى دا تاقپاقتاتىپ, ماقال-ماتەلدەتىپ كەتەدى. كۇيشىلەر مەن ولار شەرتكەن كۇيلەر جايلى توگىلتەدى. ارقانىڭ نەبىر شەشەندەرى حاقىندا تاراتىپ كەلىپ, سولاردىڭ ءسوز مۇراسىن جيناۋ, جوعالتپاۋ وسى وتىرعان وقىعانداردىڭ, اۋىل مۇعالىمدەرىنىڭ پارىزى ەكەنى باياندالادى.
سابەڭ سوزىنەن قالعان ەمىس-ەمىس سارىندار وسى عانا ەدى. ال ەسىمدە انىق ساقتالعانى – اڭگىمەسىنىڭ سوڭىندا: – ساۋالدارىڭ بولسا, سۇراڭدار. قىسىلماڭدار, – دەگەنى.
مۇعالىمدەر دە, بالالار دا تىم-تىرىس وتىرا بەردىك. كوكەيىمىزدە قوياتىن سۇراعىمىز جوق ەدى. بار بولسا, ونىڭ جاۋابىن سابەڭدى كورگەن, اڭگىمەسىن ەستىگەن ساتتەردە تاۋىپ قويعانبىز. ول – الدىمىزدا بىزگە مەيىرلەنە قاراپ وتىرعان جازۋشى سەكىلدى ۇلىلىقتىڭ بولاتىندىعى شىن ەكەندىگى جانە ونداي ۇلىلىقتىڭ ءدال وسى كىسىدەي قاراپايىم بولاتىندىعى جايلى تۇسىنىك ەدى. سول تۇسىنىك ءبىزدى ءالى تىلسىم, ءالى دە بەيمالىم ومىرگە ءسال دە بولسا باتىلداۋ قاراتىپ ەدى.
سابەڭ بىزبەن, بارماقتاي بالالارمەن جىلى قوشتاستى. كلاستان شىعىپ كەتكەندە, بۇكىل الەمىمىز سول اداممەن بىرگە كوشىپ بارا جاتقانداي ەلەگزىدىك.
سوڭعى ساباقتىڭ قوڭىراۋى سوعىلىسىمەن ۇيگە اسىقتىم. ءسابەڭنىڭ ايەلى بەرگەن داپتەر مەن قارىنداشتىڭ قىزۋى, جازۋشىنىڭ باسىمنان سيپاعان الاقانىنىڭ جىلۋى قۇستاي ۇشىردى.
قۋانىشىمدى ەڭ الدىمەن نەسىپ اجەممەن بولىسكەم. ول كوكشىل مۇقابالى داپتەر مەن قىرلى قارىنداشتى اينالدىرىپ قاراپ وتىردى دا, مەن ءبىر شاش-ەتەكتەن ولجالى بولعانداي: – قۇتتى بولسىن! – دەدى.
سودان كەيىن ابدىرەسىنەن شايى ورامال الىپ مۇقيات ورادى.
– بالام, بۇلاردى اۋىلدىڭ ساباعىنا جاراتپاي-اق قوي, ەرتەڭ اۋداننىڭ ۇلكەن وقۋىنا بارعاندا الارسىڭ, – دەپ ابدىرەگە سالدى.
كەيىن اۋىلدىڭ جەتى جىلدىق مەكتەبىن تاۋىسىپ, اۋدانعا جۇرەردە تاعى ءبىر توقتام ايتقان.
– قاراعىم, سابەڭ قاسيەتتى ادام عوي, وسى داپتەردى شوبەرەمە ساقتاعىم كەلىپ وتىر, – دەگەن.
بۇل ءسوزىنىڭ ارعى جاعىندا: “سەن سابەڭنىڭ ءوزىن كوردىڭ, ول دا قۇت ءبىر كىسىگە”, – دەگەن اڭعارتۋ بار سەكىلدەنىپ ەدى.
جىلجىپ جىلدار ءوتتى. اۋداننان اسىپ الماتىعا جەتتىك. كازگۋ-ءدىڭ ءبىرىنشى كۋرسىن ءتامامداپ, اۋىلعا كەلگەن كۇندەردىڭ بىرىندە سول كوكشىل مۇقابالى, سارعايا باستاعان داپتەرگە اتام سمايىلدىڭ قۇران كارىمنىڭ سۇرەلەرىن كوشىرىپ وتىرعانىن كوردىم.
بۇگىندە سويتكەن اتا مەن اجە جوق. سابەڭدى اۋليە كورىپ, سول كىسىدەن قالعان داپتەردى قاستەرلەپ وتكەن قاريالار باياعىدا دۇنيە سالعان. ال قۇران سۇرەلەرى جازىلعان داپتەر ءدىن امان, شەشەمىز جىبەك ونى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلەدى.
وتكەن كۇننىڭ بەلگىلەرى… ول قانداي بولسا دا قىمبات قوي, ۋاقىت وزعان سايىن كوزىڭە ىستىق تارتا بەرەدى. كەيىنگى شاقتاردا سابەڭنىڭ داپتەرى ويىما ءجيى ورالاتىن بولدى.
جىلداعى ادەتپەن بيىل جول اشىلىسىمەن اۋىلداعى شەشەيگە سالەم بەرە بارىپ, داپتەردى قولقالاپ كورگەم. قابىل المادى.
– اتام مەن ەنەم ەرەكشە قاستەرلەگەن دۇنيە عوي, قارا شاڭىراقتا, كەنجە ۇلدىڭ تورىندە تۇرعان جەرىنەن قوزعاما, – دەدى. – ول داپتەرگە اكەڭنىڭ دە ىقىلاسى اۋعان ەدى. قايتارىنان ءبىر جىل بۇرىن ابدىرەدەن الدىرتىپ, بىلعارىمەن قاپتاپ ەدى مارقۇم. تورگە دە ءوز قولىمەن ءىلىپ كەتتى.
بۇدان كەيىن ءوتىنۋدىڭ ورنى جوق-تى. شەشەيدىڭ نەنى تۇسپالداپ وتىرعانى انىق بولاتىن. كوك داپتەر, سابەڭنىڭ داپتەرى, اتادان بالاعا قاسيەتى سىڭگەن كيەلى مۇرا بۇكىل اۋلەتتىڭ تورىندە شاراپات شۋاعىن شاشىپ تۇرعانى لازىم-دى.
اسىق ويناعان اكادەميك
سابەڭ كەلىپ-كەتكەننەن كەيىن ەكى جىل وتكەن سوڭ, شاعىن اۋىلىمىز تاعى دا كەنەلدى. بۇل جولى اكادەميك الكەي مارعۇلاندى قارسى العان.
بەلگىلى جازۋشىدان سوڭ اتاقتى ادامدارمەن جۇزدەسۋگە ءسال-ءپال ۇيرەنىپ قالعانداي بولساق تا تايلى-تاياعىمىز قالماي زىر جۇگىردىك. اكادەميككە ءۇستى بەرەزەنتپەن جابىلعان جەڭىل ماشينەدەن تۇسىسىمەن ايەلدەر شاشۋ شاشتى. اۋىلدىڭ ءانشى بالاسى زاۆفەرما شىعارىپ بەرگەن ولەڭدى دومبىراعا قوسىپ ايتا باستاپ ەدى, قاتتى قىسىلسا كەرەك, جاتتاعانىن ۇمىتىپ, شاتاستى دا قالدى.
اكادەميك وعان ءمان بەرگەن جوق, جۇزىندە: “مىنا ابىر-سابىردىڭ قاجەتى نە ەدى؟” – دەگەن تاڭدانىس بار ەدى.
ال اۋىلدىڭ تاڭقالعانى – الەكەڭنىڭ عالىمدارى بار, ستۋدەنتتەرى بار ءبىر توپ ادامدى دارات تاۋىنان باستالاتىن اتاسۋ وزەنىنىڭ سىرتىنا قالدىرىپ كەتكەنى ەدى.
– بىرگە كەلمەدى مە, ءدام تاتپادى ما؟ – دەگەن جۇرتقا الەكەڭنىڭ جاۋابى قىسقا بولدى.
– سىزدەر جاڭا قۇرالىپ, سوعىستان كەيىن ەندى-ەندى بىرەن-ساران مال ءبىتىپ كەلە جاتقان ەلسىزدەر. بالا-شاعانىڭ اۋزىنان جىرىپ بەرگەن اس تاماقتان وتپەس.
ايتسە دە وزىنە ارنايى جايىلعان داستارحاننان اتتاپ كەتكەن جوق. ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ قىستان قالعان سۇرىنەن ءدام تاتتى. اڭگىمە ۇستىندە اۋىلدىڭ جەر بىلەتىن ءبىر ادامى بىرگە ءجۇرىپ ءجون كورسەتسە دەگەن ءوتىنىشىن ءبىلدىردى.
وتىرعان جۇرت ءبىر اۋىزدان شۋ ەتە ءتۇستى.
– سمەكەڭ بارسىن. ول كىسىدەن ارتىق بۇل ماڭدى بىلەتىن جان جوق.
اكادەميك اس ءىشىپ بولعان سوڭ, ەرتەڭ قاي جەردەن تابىلاتىنىن ايتىپ, اتتانىپ كەتتى.
كەلەسى كۇنى اتام جولعا مەنى دە الا شىقتى. ەردىڭ الدىنا وتىرعىزىپ, اتىن داراتتىڭ توعانىنا قاراي سار جەلدىرگەن.
ءبىز كەلگەندە الەكەڭنىڭ ادامدارى وزەننىڭ جاعاسىنا بىرنەشە شاتىردى قۇرىپ تاستاپتى. ەكى جۇك ماشيناسى قاڭتارىلىپ تۇر.
اكادەميكتى وزەندى جاعالاي وسكەن قالىڭ تالدىڭ ىشىنەن تاپتىق. اماندىقتان سوڭ كەرەك شارۋاسىن قىسقا قايىردى.
– اقساقال, وسى ماڭدا ەرتەدەگى ەلدىڭ مىس پەن التىن قورىتقانى تۋرالى عىلىمي بولجام بار. بىراق ءدال قاي جەر ەكەنى انىق ەمەس. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, كەن قازعان شاحتا مىنا تاۋلاردىڭ بىرىندە بولسا كەرەك. بۇل اڭگىمەدەن قانداي حابارىڭىز بار؟
– شىراعىم, مەن وسى ءوڭىردىڭ توپىراعىنان جارالعان ەلدىڭ بالاسىمىن. ەستىگەنىم دە, كورگەنىم دە كوپ, – دەپ اتام ارىدەن قوزعايتىن سىڭاي تانىتتى. – ءسوزدى كەلتە قايىرساڭ, مەسەلى قايتادى. التى اۋىز سوزدە التى رۋلى ەلدىڭ تاعدىرى تۋلايدى. اسىقپاي تىڭدارسىڭ.
ءبىز التايدىڭ ارالباي بۇتاعىنان تارايمىز. ونىڭ ىشىندە تاناڭ بولامىز. تاناڭ دەپ وتىرعانىم, ارالبايدىڭ ەكىنشى ايەلى – تاڭسۇلۋ انامىز. ەل ارالاتاڭ اتاپ كەتكەن بابامىز سول شەشەمىزدى تومەننەن (تۇمەن) الىپ كەلگەن ەكەن. ول كەزدە جۇرت مىڭعىرعان مالدى ەرتە كوكتەمدە قوزعاعاننان جاز ورتاسىندا تومەنگە قۇلاتاتىن بولعان.
اكەم جۇماعۇل ايتىپ وتىراتىن, تومەنگە بارار جولمەن كونەدە وسى وڭىرگە التىن مەن جەز ساتىپ الۋشىلار كەلەدى ەكەن دەپ. سول كونەنىڭ ماقامىنان دا قوزعايتىن.
ەي, وعىزتاۋ, وعىزتاۋ!
تابانىڭدا التىن بار,
التىننان زور داڭقىڭ بار.
كۇن ارتىندا كۇندەر بار,
جىل ارتىندا جىلدار بار,
سول التىن دا ورتايىپ
قايتقان سۋداي سارقىلار.
سۋ تابانى سور بولار,
وكىنىشى زور بولار.
سەن ىزدەگەن التىن مەن مىستىڭ توركىنى سوناۋ ەجەلگى زاماندا جاتىر. ال وعىزتاۋىمىز انا تاۋ, سول جاعىمىزدا كولدەنەڭ جاتقان تاۋدى كورەمىسىڭ. تاپ ءوزى. جۇرت وسى كۇندە بىلمەستىكپەن وگىزتاۋ دەيدى.
سول تاۋدىڭ شىعىس جاق تۇمسىعىندا باعزىدا ەل كەن قازعان اپان ءالى بار.
اڭگىمە وسى جەرگە كەلگەندە الەكەڭ ورنىنان تۇردى.
– سمەكە, قالعان اڭگىمەنى جولشىباي ايتساڭىز, – دەگەن. – سول اپانعا باستاڭىز. قوزعالايىق.
ازدان سوڭ اكادەميكتىڭ برەزەنت ماشيناسىمەن وگىزتاۋعا قاراي شاڭداتىپ بارا جاتتىق.
دالا تاۋى قول سوزىم جەردە تۇرعانداي كورىنگەنىمەن, جاقىنداعان سايىن ىرگەسىن ارىگە سالىپ, ەتەگىنە بيە ساۋىمدا زورعا ىلىكتىردى. الەكەڭ سول ۋاقىتتىڭ ۇزىنا بويىندا الدەنەگە تاعاتسىزدانىپ, اسىعۋمەن بولدى. سول سابىرسىزدىعىنان بەتكەيگە جاياۋ كوتەرىلىپ, اۋماعى سەگىز قانات ءۇيدىڭ كولەمىندەي جيەگى دوڭەستەنگەن اپاندى كورگەننەن سوڭ دا ارىلا الماعان.
– ياپىر-اي! عاجاپ-اي! – دەي بەرگەن.
اپاننىڭ تەرەڭدىگى كەزىندە قانشا بولعانىن كىم ءبىلسىن, بۇگىندە جيەگى قۇلاي-قۇلاي, ءتۇبى ءارى كەتسە, ەكى كىسىنىڭ بويىنداي شۇڭقىرعا اينالىپتى.
اينالا سيرەك تىكەن وسكەن, تاۋدىڭ بيىگىنە قارايعى جەلكەسىندە قاراكوك جارتاس ءتونىپ تۇر. اينالاسى توتيايىن تۇستەس ۇساق تاس, اياق باسساڭ, قىشىر-قىشىر ەتەدى.
الەكەڭ سول تاستاردى كۇن كوزىنە ۇستاپ قارادى, بىرىنە ءبىرىن ۇرىپ سىندىردى. ىشىنەن ءبىر-ەكەۋىن تاڭداپ الىپ, قالتاسىنا سالدى.
– بۇل اپاننىڭ كونە ەل كەن قازعان ورىن ەكەنىنە كۇمانىڭ بولماسىن, – دەدى اتام. – ەجەلدەن كەلە جاتقان اڭگىمە قاتە كەتپەيدى. ونى ازسىنساڭ, وسى جەردىڭ تاسىنان ەل توڭكەرىسكە دەيىن توتيايىن ايىرىپ الىپ جۇرەتىنىن ايتايىن. ال انا يەك استىندا تۇرعان قاراتوبەدەن التىن كەنى تابىلعانىن ءوزىڭ دە ەستىگەن شىعارسىڭ. مىنا قارسى بەتتەگى داراتتا سوعىس كەزىندە شاحتا اشىلىپ, جۇمىسى وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن عانا توقتادى. جۇرتتىڭ ايتۋىنشا, ءبىر سيرەك كەن قازىپتى. نە التىن, نە مىس بولار.
الەكەڭ اتامدى ساۋالمەن جەتەلەپ وتىرىپ, سوزگە ءسوز ساباقتاتتى.
– ءوزىڭىزدىڭ كوزىڭىزگە بۇل ماڭايدان وسى اپاننان باسقا كونە قورىم, ءيا بولماسا سىنتاس سەكىلدىلەر تۇسكەن جوق پا؟
– نەگە تۇسپەسىن, – دەدى اتام. – انا داراتتىڭ ەتەگىندەگى قاراعان قاپتاي وسكەن جازىقتى جانارىڭا جالداتىپ وتىرىپ, سوناۋ ءبىر بوزعىلت الاڭقايعا ايالداشى. سول جەردە بيىك شي وسەدى, اراسى تولعان شەڭبەرتاس.
– مۇنى ءبىر دەپ قويالىق, – دەدى اكادەميك ەتەككە كوز سالىپ تۇرىپ.
– ءيا, ءبىر دەڭىز, – دەپ اتام ەندى داراتتىڭ اتاسۋ وزەنىنەن ارعى تۇسىنا سىلتەدى. – انا تالدى ارنانىڭ سىرتقى بەتى كونە قورىمنان اياق الىپ جۇرگىسىز. ۇزىندىعى 3-4 مەتر, ەنى 1-1,5 مەتر تاس بەيىتتەر قاز-قاتار جاتىر. سول جەردە تاقىر دوڭەس بار. ۇستىنەن جۇرسەڭ, دۇڭگىرلەپ قويا بەرەدى. سابىر ەتسەڭ, وعان دا باستاپ اپارامىن. ال وسى دالانى جالپاعىنان تانىستىر دەسەڭ, سوناۋ مىڭباي, ايدارلى, قىزىلتاۋ مەن ورتاۋ, بايبىشە تاۋلارىن اسىقپاي ارالاۋعا بولادى. ولاردىڭ اياسىندا دا كونەنىڭ ءىزى قانسونارداي سايراپ جاتىر.
اتام مەن اكادەميك بۇدان ءارى دە ۇزاق اڭگىمەلەستى. وگىزتاۋدىڭ يىعىنان كورىنگەن شالقار جازىق, سول جازىقتى كەمەرلەپ بارىپ كوكسەڭگىرلەنەتىن ساڭعىرۋ, ودان بىلايعى اقتاۋ, الاباس, باتىستاعى تاسقورالى, قۋ, مۇڭلى اتىرابىنىڭ شەجىرەسى تارقاتىلدى.
سول كوپ اڭگىمەنىڭ سوڭىن اتام كۇرسىنىسپەن كۇرمەگەن.
– قايسىبىرىن ايتىپ تاۋىسقاندايسىڭ. قازا بەرسەڭ, قاي-قايداعىنى قوزعايدى, تابان استىڭنان نەبىر حيكمەت ۋلاپ-شۋلاپ قويا بەرەدى. ارعى تاريحتا اتا-بابانىڭ قۋانىش-قايعىسى تۇنشىقسا, بەرگىسىندە ءوز ۋايىمىڭ سىزدايدى. مىنا قاراتوبەدە ءبىزدىڭ اۋلەتكە سان عاسىر كوزايىم بولعان اسىل قازىنا جاتىر. توڭكەرىستە اق پەن قىزىل ەلدى قىناداي قىرعاندا, شال دەگەن جىگىتكە بەرىپ, وسى تاۋدىڭ ءبىر قۋىسىنا تىق دەگەم. ول ايتقانىمدى ورىنداپ, اۋىلعا قايتىپ كەلە جاتقاندا, قىزىلدىڭ جاساعىنا تاپ كەلىپ, وققا ۇشتى.
– ول قانداي قازىنا؟ – دەدى الەكەڭ.
– ايتايىن, – دەدى اتام كۇرسىنىپ. – ارالاتاڭنان قالعان قىلىش, التىن جامبىلار مەن كۇمىس ەر, وعان قوسا اكەم جۇماعۇلدىڭ بولات ساپىسى, نيكولاي پاتشانىڭ التىن اقشالارى, ءوزىمنىڭ بەردەڭكە مىلتىعىم مەن التىاتارىم, شەشەيدىڭ التىن-كۇمىس بۇيىمدارى.
– كەيىن ىزدەپ كورمەدىڭىز بە؟
– ارەدىك اڭسارىم اۋادى, بىراق ۇلان-بايتاق تاۋدىڭ قاي جەرىن تىنتەسىڭ؟
اڭگىمە وسى جەردەن ءۇزىلدى. وگىزتاۋدىڭ تۇمسىعىنان تومەندەگى ماشيناعا قاراي ءۇنسىز اياڭدادىق.
* * *
ۋاقىت جىلجىپ ءوتىپ جاتتى. سارىالا جاز كۇزگە ويىستى. اتام ارحەولوگتارعا ەكى-ءۇش كۇن ارالاتىپ بارىپ قايتاتىن. ارەدىكتە الەكەڭنىڭ ءوزى كەلەدى, قىمىز ءىشىپ, كەڭ وتىرىپ اڭگىمەلەسەدى. سونداي اڭگىمەلەردەن داراتتىڭ ەتەگىندەگى قالىڭ ءشيدىڭ قازىلىپ جاتقانىن قۇلاعىمىز شالىپ قالاتىن.
تامىزدىڭ سول سوڭعى كۇندەرىنىڭ بىرىندە اتام ەكەۋمىز اكادەميككە ءوزىنىڭ شاقىرتۋىمەن كەلدىك. الەكەڭ ەرەكشە كوڭىلدى ەكەن. قازبا جۇمىستارى كەشە اياقتالىپتى. ءۇش مىس قورىتۋ قازانى ارشىلىپ الىنعان. ۇشەۋى دە ءبۇتىن كورىنەدى, ءتىپتى بالقىتىلعان شلاگىنا, جاعىلعان وتىنىنا دەيىن سول كۇيىندە ساقتالىپتى.
سول قازاندار مەنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا. بەتكى ديامەترى 1,5 مەتردەي, تەرەڭدەگەن سايىن تارىلا بەرەدى. ءتۇبىنىڭ ديامەترى جارتى مەترگە جۋىق. قابىرعاسى قىزىل گرانيتتەن قالانعان. بەتكى جاعىنان كولبەۋ ءتۇتىن قۇبىرى تارتىلعان.
ارحەولوگتار قازىپ الىپ, جيناپ قويعان شلاكتىڭ ونە بويىندا مىس تالشىقتار جىلت-جىلت ەتەدى. ال وتىن ارشا اعاشىنان ازىرلەنگەن كومىر بولىپ شىعىپتى.
الەكەڭ بۇل كەن بالقىتۋ ورنى مىق زامانىنا جاتاتىنىن, قازاققا بەلگىلى “مىق شەگەنىڭ” وسى جەردە جاسالعانىن, ءدال مىنانداي جاقسى ساقتالعان تاس قازاندار قازاقستاندا ازىرگە تابىلماعانىن ەرەكشە لەپپەن ايتتى.
سودان كەيىن قازبا كەزىندە كەزدەسكەن قىش ىدىستاردى كورسەتتى. ولار نەگىزىنەن كوكشىل تۇسكە بويالعان, ورنەكتەرى گەومەتريالىق سىزبالارعا ۇقسايدى.
– بۇلار گرەكيا جەرىنەن جەتكەن بۇيىمدار, — دەدى الەكەڭ. – مىق ەلى سول شالعايداعى جۇرتپەن ساۋدا-ساتتىق جاساعانىنا ايقىن دالەل. بۇل بىزگە ريم مىستى وسى سار دالادان ىزدەگەن دەپ جورامال ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇدان سوڭ تاس ۋاتقان قۇرالداردى, مىستان جاسالعان اركەلكى پىشاقتى, ۇلكەندىگى قوس جۇدىرىقتاي بارىس ءمۇسىنىن كورسەتتى.
– بۇلار مىنا جەردە جاتقان كوپ قازىنانىڭ جۇزدەن ءبىرى عانا, – دەدى. – ءبىز بار-جوعى ءۇش قازاندى عانا ارشىپ الدىق. ال قازىلاتىنى ءالى دە جەتكىلىكتى. ولارعا الداعى جىلداردا اينالىپ سوعامىز.
اقىر سوڭىندا اعاش قوراپتىڭ تۇبىنەن ءبىر ۋىس اسىق الىپ شىققان. كادىمگى قويدىڭ اسىقتارى. ءبارى قىنامەن بويالعان, ءبىر-ەكەۋى تايپەكتەلىپتى.
– مىنالار دا وسى جەردەن تابىلدى ما؟ – دەدى اتام.
– ءيا, ءسىز مىق بالالارىنىڭ اسىعىن كورىپ تۇرسىز, – دەدى الەكەڭ. – دەمەك اسىق ويىنى – قازاقتىڭ ەڭ كونە ويىنى. بۇل دا تاريحي دەرەك.
وسىنى ايتىپ, جان-جاعىنا قارادى.
– ءجۇرىڭىز, انا جولدىڭ ۇستىنە بارايىق, – دەدى.
اتام سوڭىنان ىلەستى.
الەكەڭ جولدىڭ تاقىر تابانىنا الگى اسىقتاردى قاز-قاتار تىكتى.
– سمەكە, كەلىڭىز اسىق وينايىق, – دەگەن.
– اسىق دەيسىڭ بە؟ – دەپ تاڭىرقادى اتام.
– ءيا ءسىز ەكەۋمىز قازىر اسىق وينايمىز, – دەدى الەكەڭ كادىمگىدەي قۇلشىنىپ. – مىق زامانىنىڭ اسىعىن شيىرىپ تۇرىپ اتامىز. بابالارىمىزدىڭ قولىنا جاققان ساقانىڭ قىزىعىنا كەنەلەمىز. بۇل دا تاريح اقساقال, ءوتىپ كەتكەن داۋىرلەردىڭ قايتىپ ورالعان تاريحى.
ازدان سوڭ ءبىرى بەلگىلى اكادەميك, ءبىرى سەكسەنگە كەلگەن قاريا اي دالادا اسىقتىڭ قىزىعىنا كىرىپ كەتتى.الدان سمايىل,جازۋشى.
استانا.
24 قىركۇيەك 2003 جىل.