سەنبى, 30 ناۋرىز 2013 2:23
ۇلكەن كىسىمىز عوي. اۋرۋدان بوس كەزىمىزدە تەلەۆيزوردان بوتەن دوسىمىز جوق.
قاسىمدا نەمەرەم بايان, كەمپىر ۇشەۋمىز كەشتەن بۇرىنعى ءشايىمىزدى ەندى ءىشىپ وتىرعان ەدىك, ءبىر كوزىمىز تەلەۆيزوردا. ءبىر كەزدە قاتار-قاتار سالىنعان ادەمى اۋىل ۇيلەرىن جىلت-جىلت ەتكىزىپ كورسەتىپ كەتتى. بالا كوتەرگەن جاس كەلىنشەكتى دە كورسەتتى. ەندى شالعاي, قاشىق ەلدى مەكەندەردەگى اۋىلداردى مونوقالالارعا كوشىرەمىز, وسىنداي ءۇي سالىپ, دەدى ءبىر لاۋازىمدى باسشى. استاپىراللا, نە دەيدى, دەپپىن ساسقاننان. كەمپىرىمنىڭ ماماندىعى گەوگراف ەدى, قازاقستاننىڭ جەر كولەمى قانشا دەپ سۇرادىم.
سەنبى, 30 ناۋرىز 2013 2:23
ۇلكەن كىسىمىز عوي. اۋرۋدان بوس كەزىمىزدە تەلەۆيزوردان بوتەن دوسىمىز جوق.
قاسىمدا نەمەرەم بايان, كەمپىر ۇشەۋمىز كەشتەن بۇرىنعى ءشايىمىزدى ەندى ءىشىپ وتىرعان ەدىك, ءبىر كوزىمىز تەلەۆيزوردا. ءبىر كەزدە قاتار-قاتار سالىنعان ادەمى اۋىل ۇيلەرىن جىلت-جىلت ەتكىزىپ كورسەتىپ كەتتى. بالا كوتەرگەن جاس كەلىنشەكتى دە كورسەتتى. ەندى شالعاي, قاشىق ەلدى مەكەندەردەگى اۋىلداردى مونوقالالارعا كوشىرەمىز, وسىنداي ءۇي سالىپ, دەدى ءبىر لاۋازىمدى باسشى. استاپىراللا, نە دەيدى, دەپپىن ساسقاننان. كەمپىرىمنىڭ ماماندىعى گەوگراف ەدى, قازاقستاننىڭ جەر كولەمى قانشا دەپ سۇرادىم. ول 2 ميلليون بالەن شارشى شاقىرىم دەي بەرىپ ەدى, نەمەرەم بايان اتا, ونى مەن بىلەمىن دەپ جۇگىرىپ كەتىپ, ءبىر ادەمى كىتاپتى اكەلىپ, 32-بەتىن اشىپ, مىنە, بىلاي دەگەن دەپ ماعان كورسەتتى. «قازاقستان تاريحىنان اڭگىمەلەر» دەگەن كىتاپ ەكەن. «قازاقستان جەر كولەمى جاعىنان الەمدە توعىزىنشى ورىن الادى. ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, گەرمانيا, يتاليا, يسپانيا سياقتى ەۋروپانىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ جەر كولەمى قازاقستان اۋماعىنا ەركىن سىيىپ كەتەدى. ەلىمىزدىڭ جەر كولەمى 2 ملن. 724,9 مىڭ شارشى شاقىرىم. ءبىر شارشى شاقىرىم جەرگە التى ادامنان كەلەدى», دەپتى.
وسى سوزدەردى وقىپ بولعاننان كەيىن, وسىدان مىڭ جىل بۇرىن اۋليە بابا قازاقتى كوز الدىما ەلەستەتكىم كەلدى, بىراق ميىما سىيعىزا الماي نە دەگەن حالىق ەدى دەپ ءومىرىن ويمەن شولىپ ءوتتىم. وزگە حالىق بوتەن پلانەتادان جەر ىزدەپ جاتىر. ءبىز دە ءبىرتالاي جاسقا كەلدىك, كوپ كوردىك دەسەك ارتىق بولار, بىراق وسى جاڭاعى ايتقان جەردەن قوي وتارىن اۋىستىرىپ قوندىراتىن جايىلىس جەر تابا الماي تالاي ساندالىپ, كۇيزەلگەنىم ەسىمە ءتۇستى. ال, اتا-بابام قازاق ەكى داۋ بار دەگەن. ءبىرى – جەر داۋى, ەكىنشىسى – جەسىر داۋى. جەر داۋى ەكى قازاق مالىڭدى سەن بەرى جايما, ءارى جاي. ياعني مال جايۋعا جەر, جايىلىم جەتپەيدى.
جەر ادام ءومىرى تىرشىلىگىنىڭ نەگىزگىسى. اسىرەسە, ءبىزدىڭ نەگىزگى ءوندىرىسىمىز جەر. جەر بولعاندا جايىلىمدىق جەر.
سوتسياليزم كەزىندە قازاقستان وداقتا مال, ەگىن ونىمدەرىن كوپ وندىرۋمەن كوزگە ءتۇستى. تەك كوزگە ءتۇسىپ قويعان جوق, ادام قيالى سەنبەيتىندەي ىستەردى تىندىردى, رەكوردتار جاسادى. قويدان (ساۋلىقتان) ءتول الۋدا, جەردەن ءونىم الۋدا. مىسالى, تارى وسىرۋدەن شىعاناق بەرسيەۆ دۇنيەجۇزىلىك رەكورد جاسادى.
الەمدە ادام ويىمەن, ىسىمەن جەر پلانەتاسىن مەڭگەرىپ, ەندى ول ازدىق ەتىپ وزگە الەم ىزدەۋدە. ال بۇگىن وردا بۇزار وتىزدىعى قازاقتىڭ قارتتىڭ قاسىنا كوشىپ كەلگەنى نەسى؟ جاستى جەردى, دالانى يگەرۋگە قۋ كەرەك. ول ءۇشىن ولارعا العاشقى جىلدارى جاعداي جاساپ, قولداۋ كورسەتۋ كەرەك.
بۇگىندە اقپارات قۇرالدارى وسەك ايتۋدى ءداستۇر ەتىپ الدى, جاس تا, كارى دە نە جاماندىق ايتار ەكەن دەپ قۇلاق تۇرەتىن بولدىق. جاس ۇرپاقتى ادال ءىس ىستەۋگە ەمەس, ارامدىق ويلاۋعا جان-ءتانىمىزدى سالىپ ۇيرەتىپ داعدىلاندىرۋدامىز ء(ولتىرىپتى, اتىپتى, توناپتى, قيراپتى, ورتەنىپتى, سوعىسىپتى, ت.ت.ب). وعان «جاڭالىقتار» دەپ ات بەردىك. جوق, ونىڭ اتى جاڭالىق ەمەس, جاماندىق.
ادامزات قاجەتتىلىگى ەكەۋ, ءبىرىنشىسى – ماتەريالدىق, ەكىنشىسى – مورالدىق. اۋەلى وسى ماتەريالدىق قاجەتتىلىك وتەلۋى كەرەك. ول ءۇشىن جاراتىلىس, ونىڭ ىشىندە ادام – ادامعا قىزمەت ەتۋگە جاراتىلعان نەمەسە مىندەتتى. ول اقىلى ما, باسقا ما, – ول ءوز الدىنا. ادامزات جەر بەرەتىن ادام قاجەتتىلىگىن قولدان تولىق جاساپ بولعان جوق, ءالى دە جەرگە تاۋەلدى, ولاي بولسا قازاق ودان نەگە قاشادى؟
بىرىنشىدەن, انا جەر جاقسى, مىنا جەر جامان دەگەن ءسوزدى قويۋ كەرەك. ءار جەردىڭ ءوز بەرەرى بار. ماسەلە پايدالانۋىن ءبىلىپ, سونى ۇقساتا بىلۋدە. «قالاۋىن تاپسا, قار جانادى» دەپ سوندايلاردى ۇيلەستىرۋشىنى ايتقان.
مەنىڭ تۇراتىن جەرىمدى اقتوبە قالاسى دەيدى. وسىندا 16 جىل تۇرامىن. كوشەنىڭ اتى – سولنەچنايا. بۇنى قالا دەۋگە بولمايدى, كوشەسىندە سىپىراتىن تروتۋار تۇگىلى اسفالتتانباعان, شاڭ اسپانعا اتادى. كۇن باتسا ۇيدەن شىقپايمىز, قورقامىز, كوشە تاس قاراڭعى, سۋ, كاناليزاتسياسى جوق, لاس سۋدى كوشەگە شاشامىز, اۋلامىزدىڭ ءىشىن سىپىرامىز, كوشە شاڭ, سول بويدا قايتا باسادى. وندا اۋىلدان نەگە كەلدىڭ دەيسىڭ عوي. وتە ورىندى سۇراق. تەك ەلەكتر جارىعى مەن گاز ءۇشىن كەلدىك. گاز سول ءبىز تۇرعان جەردەن شىعىپ جاتىر, بىراق جەرگىلىكتى حالىققا ونى بەرمەيدى. ەلدەن ايىرماشىلىعى وسى ەكەۋى. بۇل تەك جۇمىسسىزدار «قالاسى». بۇكىل قازاقستان قالالارىندا ءبىر ىلگەك قادايتىن فابريكا جوق. كويلەك, شالبار, بوتەن دە كيىمدەر قىرعىزستاننان اكەلىنەدى. ەكى ءۇيدىڭ ءبىرى دۇكەن, ساتاتىنى ءبىر زات, ول – ءتىس, قۇلاق شۇقيتىن قىتاي زاتى. قىتايعا جەتە الماسپىز, قىرعىز تىككەن كويلەكتى قازاق نەگە تىكپەيدى؟ وسى ءۇشىن دە امەريكاعا بارىپ وقۋ كەرەك پە؟
ادرەسىمىز قالا, تۇرمىس, ءومىرىمىز دالا. سوندا بۇنداي جەرگە قالا دەپ نەگە ات بەرگەن. جالپى, قالا دەگەن نە؟ ونىڭ مىندەتى نە؟ ول اۋىل قازاعىنان ارتىق يگىلىكتى نە قىزمەتى ءۇشىن پايدالانادى؟
مەنىڭ تۇسىنىگىمدە قالا ىعى-جىعى, سابىلىپ ەڭبەك ەتەتىن ەرتە تۇرىپ, كەش جاتاتىن, ءتىپتى, ۇيىقتاماي ىسسىلى-سۋىقتى زاۋىت, فابريكالاردا ساعاتپەن مىندەتتى ءىسىن ىستەيتىن, قاراپايىم تازا اۋا دا جەتپەيتىن جۇمىس ورنى شىعار, سول ءۇشىن اۋىلدان ارتىقشىلىق جاسالادى دەپ ەلەستەتۋشى ەدىم. كەلسەم, جوق, جۇمىسسىز قىتاي شارۋاسىن ىستەپ وتىرعان ەل ەكەن.
قالا, قالاداعى قامالعان حالىق دالا حالقىنىڭ, دالا حالقى قالا حالقىنىڭ قاجەتتىلىگىن وتەۋ ءۇشىن جاراتىلعان جوق پا؟ جەر ادامدى اسىراۋ ءۇشىن جاراتىلعان ەمەس پە؟ مەن بۇلاردىڭ ءبارىن مەملەكەتتى, بولماسا قازاقتى جاماندايىن دەپ ەمەس, قازاقتى ار-نامىسقا شاقىرايىن دەپ ايتىپ وتىرمىن. قيت ەتسە ينۆەستور شاقىرامىز. ءتىپتى, قاراپايىم قۇرىلعى دانەكەرلەۋ ءۇشىن ينۆەستور شاقىرعانىمىز ماسقارا ەمەس پە؟ مەن تەلەۆيزوردان ەستىگەنىمدى ايتىپ وتىرمىن.
قولدان كەلەتىن ءىستى ىستەمەي كىم كورىنگەنگە مازاق بولعانىمىز ءۇشىن ءوز ۇرپاعىما وكپەلەپ, ارلانىپ ونى قامشىلايىن دەپ جازىپ وتىرمىن, ىستەسە, مويىنداسا ادامنىڭ قولىنان ءبارى كەلەدى. ونى لوندون وليمپياداسى دالەلدەگەن جوق پا؟
نەگە مەن بوتەن ۇلتتان كەممىن؟ جاپوننان مالايزيالىقتاردان نەگە كەممىن, نەگە ولارعا جالتاق, قور بولامىن, ولار ىستەگەن ءىستى مەن نەگە ىستەمەيمىن دەگەن نامىس پەن اردى وياتپايمىز. سونشاما توبەمىزدەن باسىپ تۇرعان ءزىل نە؟ بۇلاي بولمايدى قازاق. ويان قازاق. ەڭبەك ەت, تەك الدى-ارتىڭا قاراپ, ىلگەرى ۇمتىل.
ءبىز اتا-انا, ۇرپاق الدىندا ءالى ماقتانارلىق ءىس ىستەگەن جوقپىز. ماقتانارلىق ءىس, ءوزىڭ بيلىكتەن, بولماسا ومىردەن كەتكەننەن كەيىن, كەيىنگى ۇرپاق, بولاشاق ايتا, ماقتانا جۇرەتىن بولسا عانا ماقتانۋعا بولادى. وعان ءالى كوپ ءىس قاجەت.
قازاق دەگەن ۇلتتىڭ قولىنان ءبارى كەلەدى. ەلباسى ايتقان دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىندا انىق بولامىز. ونى لوندون وليمپياداسى دالەلدەدى. تەك مامان كادر ءوز ورنىندا بولۋى كەرەك.
باقبەرگەن قاراقوۆ,
زەينەتكەر.
اقتوبە.