جۇما, 29 ناۋرىز 2013 0:55
«ومىرگە ۇشەم كەلدى» دەپ باستالاتىن جاڭالىق ىسپەتتى حابار وسى كۇنى كوپ-اق. ول ۇشەمدەردىڭ ەسىمدەرى, اتا-اناسى, الەۋمەتتىك جاعدايى تۋرالى ەلۋ جولدىڭ اينالاسىنداعى مالىمەت بولعاندىقتان, كەلەسى ءبىر «ۇشەم» دۇنيە ەسىگىن اشقانعا دەيىن سانادان سىزىلىپ كەتەدى. بىراق, سوڭعى جىلدارى ومىرگە ۇشەمدەردىڭ كوپتەپ كەلۋى كادىمگىدەي نازارىمىزدى اۋداراتىن بولدى.
جۇما, 29 ناۋرىز 2013 0:55
«ومىرگە ۇشەم كەلدى» دەپ باستالاتىن جاڭالىق ىسپەتتى حابار وسى كۇنى كوپ-اق. ول ۇشەمدەردىڭ ەسىمدەرى, اتا-اناسى, الەۋمەتتىك جاعدايى تۋرالى ەلۋ جولدىڭ اينالاسىنداعى مالىمەت بولعاندىقتان, كەلەسى ءبىر «ۇشەم» دۇنيە ەسىگىن اشقانعا دەيىن سانادان سىزىلىپ كەتەدى. بىراق, سوڭعى جىلدارى ومىرگە ۇشەمدەردىڭ كوپتەپ كەلۋى كادىمگىدەي نازارىمىزدى اۋداراتىن بولدى.
بالا كەزىمىزدە, ياعني كەڭەس ءداۋىرى انە-مىنە قۇردىمعا كەتەر تۇستا ۇشەمدەر تۋرالى اڭگىمە ەستىمەدىك. ونداي جاراتىلىس يەلەرىن كوزىمىزبەن كورگەن دە ەمەسپىز. ەسەسىنە ايمان-شولپان اتتى ەگىز بالالارمەن ءبىر سىنىپتا وقىعانىمىز ەسكە تۇسەدى. كورشىلەردىڭ, اعايىندارىمىزدىڭ اراسىندا دا ەگىز ۇل-قىزدارى بار وتباسىلار كوپ ەدى. بالالىق قيالدىڭ ۇشقىر كەلەتىنى بار ەمەس پە؟ سول كەزدەگى سانامىز ەگىز بالالاردى ەرەكشە جاراتىلىس يەلەرى دەپ تانىپ, اسقان قىزىعۋشىلىقپەن قابىلداپتى. ولاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن, كيگەن كيىمدەرىن, ايتقان سوزدەرىن, ءبارىن-ءبارىن قالت جىبەرمەي باقىلاعانىمىز ۇمىتىلا قويعان جوق. بىراق, ءبىر انانىڭ قۇرساعىنان ءبىر مەزەتتە ءۇش ءسابي ومىرگە كەلەدى دەگەن ويىمىزعا كىرمەپتى. بۇل سول كەزدەرى ۇشەمدەر مۇلدە تۋمادى دەگەندى بىلدىرمەيدى.
ال ەندى سوڭعى كەزدەرى ۇشەمدەردىڭ كوبەيۋىن نەمەن تۇسىندىرۋگە بولادى؟
«تۇقىمىندا ەگىز نە ۇشەمدەر كەزدەسكەن ايەلدەردىڭ ۇشەمدەردى دۇنيەگە اكەلۋ مۇمكىنشىلىگى جوعارى. ۇشەمدەردى دۇنيەگە اكەلۋ وقيعالارى بۇرىن دا ارا-تۇرا كەزدەسەتىن. تەك ولارعا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تاراپىنان قىزىعۋشىلىق از بولاتىن. ال ۇشەمدەردىڭ دۇنيەگە كوپتەپ كەلىپ جاتۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبىن جاتىردان تىس ۇرىقتاندىرۋ (ەكو) تاسىلىمەن دە تۇسىندىرۋگە بولادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تۇڭعىش ەكو كلينيكاسى 1995 جىلى اشىلعان بولسا, ودان بەرى 17-18 جىلدىڭ ىشىندە قانشاما سابيلەر جارىق دۇنيە ەسىگىن اشتى. سونىڭ ىشىندە ۇشەمدەر دە كەزدەسەدى. سەبەبى, ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ بارىسىندا ايەلدىڭ جاتىرىنا تۇتىكشەدە ۇرىقتانعان ءتورت-بەس جۇمىرتقا كلەتكالارى سالىنادى دا, ءارى قاراي ولاردىڭ ءوسۋ ۇدەرىستەرى جۇرەدى. كوبىندە بۇل جۇمىرتقا كلەتكالارىنىڭ ءبارى بىردەي جەتىلىپ كەتپەيدى. ونىڭ ىشىندە جالقى نەمەسە ەگىز بالالاردىڭ سانى باسىمداۋ. ءىشىنارا ۇشەمدەر دە كەزدەسەدى», دەيدى استاناداعى №1 پەرزەنتحانا باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, اكۋشەر-گينەكولوگ حاليدا ءشارىپوۆا.
حاليدا كوبەنتايقىزى مەديتسينادا ۇرىقتى جويۋ (رەدۋتسيروۆانيە پلودا) دەگەن ۇعىمنىڭ بار ەكەنىن دە ايتتى. ول, اسىرەسە, الگىندەي ءۇش نەمەسە ءتورت ۇرىق قاتارىنان وسكەندە سونىڭ بىرەۋىن, نە ەكەۋىن اتا-انالارىنىڭ كەلىسىمىمەن جويۋعا بولاتىنىن, بۇعان ءبىزدىڭ مەديتسينانىڭ الەۋەتى تولىعىمەن جەتەتىنىن, دەگەنمەن, اتا-انالاردىڭ بۇعان كەلىسپەي جاتاتىنىن دا باياندادى. «ءدارىگەرلەردىڭ مىندەتى – كەڭەس بەرۋ, ال شەشىمدى اتا-انا قابىلدايدى دەگەن», اكۋشەر-گينەكولوگ ءۇش بالانى بىردەي بوسانۋدىڭ ايەل ادامعا وتە اۋىر تيەتىنىن, ءومىرى قىل ۇستىندە تۇراتىنىن, ءتىپتى, كوپ جاعدايدا ولاردىڭ ايى-كۇنىنە جەتپەي, كەسار تىلىگى ارقىلى سابيلەرىن ءدۇنيەگە اكەلەتىنىن دە جاسىرمادى. «ءارينە كەسار تىلىگى تەك ۇشەمدەر تۋىلعاندا عانا جاسالادى ەكەن دەپ ويلاپ قالماڭىزدار. ونى جاساۋعا سابيلەردىڭ جاتىردا دۇرىس ورنالاسپاۋى, ايەل دەنساۋلىعىندا ەندوكرينولوگيالىق پاتولوگيالاردىڭ بولۋى, گارمونداردىڭ ءسايكەسسىزدىگى دەگەن سياقتى جاعدايلار دا سەبەپ بولادى», دەيدى اكۋشەر-گينەكولوگ.
ەلورداداعى №2 پەريناتالدىق ورتالىقتىڭ باس دارىگەرى گۇلفايرۋز ورازباەۆا كوپ ۇرىقتى جۇكتى پاتسيەنتتەردىڭ جوعارى تاۋەكەل توبىنا جاتاتىنىن, سوعان بايلانىستى مۇنداي پاتسيەنتتەرگە ايەلدەر كەڭەسىندە الدىن-الا بوساناتىن جەرىن جانە بوسانۋ ءادىسىن انىقتاپ, ايرىقشا كوڭىل ءبولىنەتىنىن مالىمدەدى. «ءبىزدىڭ مەكەمە 2010 جىلدان باستاپ ءۇشىنشى دەڭگەيدەگى اكۋشەرلىك ستاتسيونار بولعاندىقتان ءارى كوپ ۇرىقتى جۇكتىلىكتىڭ توپتالعان جەرىنە اينالعاندىقتان ۇشەمدەردىڭ دۇنيەگە كەلۋى ءوسۋ ۇستىندە. سوڭعى بەس جىلدا بىزدە سەگىز ۇشەم دۇنيە ەسىگىن اشتى. سەگىز وتباسى مول قۋانىشقا بولەندى. تاعى ءبىر ايتار جايت, وسى ۇشەمدەردىڭ بارلىعى رەپرودۋكتيۆتى تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىنسىز دۇنيەگە كەلدى», دەيدى ول. وسى ارادا مامان ۇشەم كوتەرگەن ايەلدەردىڭ كوبىنەسە اي-كۇنىنە جەتپەي بوساناتىنىن, دۇنيەگە شالا تۋىلعان بالالار اكەلەتىنىن دە جەتكىزدى. سوعان سايكەس ۇشەم تاپقان انالارعا دا, ولاردىڭ سابيلەرىنە دە ارنايى كۇتىم قاجەت ەكەنىن ايتتى.
سوڭعى كەزدە ۇشەمدەردىڭ ومىرگە كەلۋىنىڭ جيىلەۋىنىڭ سەبەپتەرىن ءبىلۋ ءۇشىن №3 پەرزەنتحانانىڭ ايەلدەر كەڭەسىنە دە باردىق. وندا جيىرما جىلدان استام ەڭبەك ءوتىلى بار اكۋشەر-گينەكولوگ ايمان نارباەۆاعا جولىققانبىز. سوڭعى 3-4 جىلدىڭ بەدەرىندە عانا جۇمىسىن باستاعان پەرزەنتحانادا بۇل ۋاقىتقا دەيىن ەكى ۇشەم تۋىپتى. تاعى ءبىر ۇشەم انالارىنىڭ قۇرساعىندا ەكەن. «العاشقى ەكى ۇشەمدى تاپقان ايەلدەر دە مەنىڭ باقىلاۋىمدا بولدى. ال قازىرگى قارالىپ جۇرگەن ايەل ناۋرىزدىڭ سوڭىنا قاراي بوسانادى. بۇلاردىڭ بارلىعىنا ءتان ءبىر ەرەكشەلىك – تۇرمىستا بولسا دا كوپ جىل بالا كوتەرمەگەن. سوندىقتان, ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ كومەگىنە جۇگىنىپ, جۇكتى بولدى», دەيدى ايمان بەكارىستانقىزى. اكۋشەر-گينەكولوگ ۇشەمگە جۇكتى بولعان ايەلدەردىڭ دەنساۋلىعىنا مامانداردىڭ ەرەكشە الاڭدايتىنىن ايتتى.
ارينە, ايەل بالانى ەڭ الدىمەن ءوزى ءۇشىن تابادى. دەسەك تە ۇشەم تاپقان انالاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى بارشانى, اسىرەسە, بيلىك باسىنداعىلاردى ويلاندىرۋعا ءتيىس.
ەلىمىزدە وسىنى جاقسى ءتۇسىنەتىن باسشىلار جوق ەمەس, بار. ماسەلەن, الماتى وبلىسى تالعار اۋدانىنىڭ كەڭدالا اۋىلىندا تۇراتىن ايدار جانە ءاليا توقتارلاردىڭ جاس وتباسىندا ءانيا, ءازيا جانە ءاديا ەسىمدى ءۇش ءسابي ومىرگە كەلگەندە, ولارعا جاڭا ءۇيدىڭ كىلتى تابىس ەتىلدى.
وسىنداي قۋانىشقا پاۆلودار وبلىسىنداعى تانكەشەۆتەردىڭ وتباسى دا بولەندى. قىزىلوردا قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن اسىلحان, ءادىلجان, اقجان ەسىمدى ۇشەمنىڭ اتا-انالارىنىڭ دا جاڭا قونىس قۋانىشىنا كەنەلگەنىنەن حابارىمىز بار.
الايدا, سانامالاي باستاساق, مۇنداي باقىتتى باستان كەشكەندەردىڭ سانى ونشا كوپ ەمەس.
ۇشەم ءسۇيۋ باقىتىنا بولەنگەندەردىڭ بارلىعىنىڭ بىردەي باسپاناسى جوق دەگەنگە ەشكىم سەنە قويماس. ءتىپتى, جوعارىداعى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ ادىسىمەن دۇنيەگە كەلىپ جاتقان سابيلەردىڭ وتباسىلارى كوپ جاعدايدا باقۋاتتى تۇراتىن كورىنەدى. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى تەك شىر ەتكەن ءسابي داۋىسىنا زار. سوندىقتان 3-4 ميلليون تەڭگە, كەيدە ودان دا كوپ قارجى جۇمساپ ەكو-نىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. دەگەنمەن, تابيعي جولمەن تۋىپ جاتقان ۇشەمدەر تۋرالى بۇلاي ايتۋعا بولمايدى. وسى ماقالانى دايىنداۋ بارىسىندا ءبىراز ىزدەنۋگە تۋرا كەلىپ, سوندا بايقاعانىمىز – باسپانا سۇراپ, وزدەرى تۋرالى حاباردىڭ جارىققا شىعۋىنا مۇددەلى بوپ جۇرگەن وتباسىلاردىڭ كوبى اۋىلدى جەردەن قالاعا كوشىپ كەلگەن, نە اۋدان ورتالىعىندا, اۋىلداردا تۇراتىن الەۋمەتتىك جاعدايى ورتادان تومەن قاراپايىم جاندار. وسىعان بايلانىستى 2011 جىلدىڭ 27 قاڭتارىندا سەنات دەپۋتاتى قۋانىش ايتاحانوۆتىڭ تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردا تۋعان ۇشەمدەردى نورماتيۆكە سايكەس باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ارنايى جورگەكپۇل مەن ارنايى جاردەماقى تاعايىنداۋدى ۇكىمەت تاراپىنان شەشۋدى سۇراپ جازعان حاتى دا بار ەكەن. قانداي جاعدايدا ومىرگە كەلسە دە اللانىڭ ەرەكشە سىيى ىسپەتتى ۇشەمدەردىڭ ەڭ الدىمەن ەلىمىزدىڭ دەموگرافياسىنا قوسىلىپ جاتقان ۇلەس ەكەنىن, كوبەيمەسەك كوسەگەمىزدىڭ كوگەرمەيتىنىن, ال ول ءۇشىن كوپ بالالى وتباسىلاردى ىنتالاندىرۋ جايى نازاردا بولۋى تيىستىگىن العا تارتقان دەپۋتاتتىڭ بۇل ساۋالى ەسكەرۋسىز قالمايتىنىنا سەنگىمىز كەلەدى. ال, ازىرشە ۇشەمدەرگە بەرىلەتىن جاردەماقى كوڭىل كونشىتپەيدى. ويتكەنى, سابيلەردى بىلاي قويعاندا, ۇشەمدى ومىرگە اكەلگەن انانىڭ دەنساۋلىعى دا قالىپتى جاعدايعا ءتۇسۋى ءۇشىن كەشەندى دارۋمەندەر, وعان قوسا ەمدەلۋ قاجەت ەكەنى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىڭ بەرەتىن ءبىر رەتتىك 260 مىڭ تەڭگەسى جىرتىققا جاماۋ بولمايدى دەسەك قاتەلەسە قويماسپىز. بالالار ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىن بەرىلەتىن بالا كۇتىمىنە بايلانىستى جاردەماقى دا ماردىمسىز. اتالعان ءجاردەماقىنىڭ كولەمى جۇمىس ىستەيتىن انالاردىڭ جالاقىسىنىڭ 40 پايىزىن قۇراسا, ۇيدە وتىرعان انالارعا بالالارىنىڭ رەتتىك سانىنا بايلانىستى بەرىلەدى. سوندا ءبىر بالا تۋعان انا مەن ءۇش بالانى ءبىردەن ومىرگە اكەلگەن انانىڭ ايىرماشىلىعى ونشا كوپ بولماي تۇر.
ءبىز «ءبىر قوزى تۋسا, ءبىر ءتۇپ جۋسان ارتىق شىعادى» دەيتىن ماقالدى ءجيى ايتىپ, ونىڭ استارىندا ءار بالانىڭ ءوز نەسىبەسى بار دەپ, كەلەشەككە ۇمىتپەن قارايتىن حالىقپىز. دەسەك تە مىناۋ نارىقتىڭ زامانىندا ۇشەمنىڭ ورنى بولەك ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون-اۋ, ءسىرا؟!
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».