جۇما, 1 اقپان 2013 7:17
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ وتكەن 2012 جىلعى 14 جەلتوقساندا حالىققا ءوزىنىڭ كەزەكتى جولداۋىن ارناپ, وندا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى باعدارلاماسىن جاريا ەتتى.
ەلىمىزدىڭ الدىنا 2050 جىلعا قاراي مىقتى مەملەكەتتىڭ, دامىعان ەكونوميكانىڭ جانە جالپىعا ورتاق ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە بەرەكەلى قوعام قۇرۋ دەگەن كەلەلى دە كوكجيەكتى ماقسات بەلگىلەنىپ, ەگەمەندىك جىلدارى قول جەتكىزگەننىڭ بارلىعىن ساقتاي وتىرىپ, ءححى عاسىردا ورنىقتى دامۋدى جالعاستىرۋ مىندەتى قويىلدى.
سونداي-اق, بۇل جولعى جولداۋدا بۇعان دەيىن قابىلدانعان قازاقستان-2030 ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنىڭ بىرقاتار قورىتىندىلارى, ەڭ باستىسى, رەسپۋبليكامىزدىڭ دامىعان ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا ىلىككەنى اتاپ ءوتىلدى.
جۇما, 1 اقپان 2013 7:17
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ وتكەن 2012 جىلعى 14 جەلتوقساندا حالىققا ءوزىنىڭ كەزەكتى جولداۋىن ارناپ, وندا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى باعدارلاماسىن جاريا ەتتى.
ەلىمىزدىڭ الدىنا 2050 جىلعا قاراي مىقتى مەملەكەتتىڭ, دامىعان ەكونوميكانىڭ جانە جالپىعا ورتاق ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە بەرەكەلى قوعام قۇرۋ دەگەن كەلەلى دە كوكجيەكتى ماقسات بەلگىلەنىپ, ەگەمەندىك جىلدارى قول جەتكىزگەننىڭ بارلىعىن ساقتاي وتىرىپ, ءححى عاسىردا ورنىقتى دامۋدى جالعاستىرۋ مىندەتى قويىلدى.
سونداي-اق, بۇل جولعى جولداۋدا بۇعان دەيىن قابىلدانعان قازاقستان-2030 ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنىڭ بىرقاتار قورىتىندىلارى, ەڭ باستىسى, رەسپۋبليكامىزدىڭ دامىعان ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا ىلىككەنى اتاپ ءوتىلدى.
ول باعدارلامادا ەلباسى: «…ازيانىڭ ەڭ كەدەي ەلدەرiنiڭ كەيبiرiنiڭ وتىز جىل iشiندە قايىرشىلىقتان وڭالىپ, يندۋستريالى مەملەكەتتەرگە اينالعانىن سiزدەردiڭ كوپشiلiگiڭiز بiلەسiزدەر. العاشقىلارى كورەيا, تايۆان ءجانە سينگاپۋر بولسا, ال قازiر ولارعا مالايزيا, يندونەزيا جانە تايلاند قوسىلدى…
وسىدان قىرىق جىل بۇرىن سينگاپۋر ءوز تاۋەلسiزدiگiن العان كەزدە, جان باسىنا شاققاندا 200 دوللارعا جەتپەس تابىسى بار الەمدەگi ەڭ كەدەي ەلدەردiڭ بiرi ەدi. بۇگiنگi تاڭدا سينگاپۋرلىقتاردىڭ جان باسىنا شاققاندا 20 مىڭ دوللاردان اساتىن تابىسى بار. ءوزiنiڭ حالقى, ەتنيكالىق قۇرامى جونiنەن جانە باسقا دا «كوپتەگەن» پارامەترلەرi بويىنشا بiزگە ۇقساس ەل, مالايزيا دا 20 جىلعا جەتپەيتiن ۋاقىت iشiندە ءوز ازاماتتارىنىڭ ءومiر ءسۇرۋ دەڭگەيiن 10 ەسە ارتتىرۋعا قول جەتكiزدi. وسىنداي تابىستارىنىڭ ناتيجەسiندە بۇل ەلدەر كۇللi الەمدە ازيا جولبارىستارى رەتiندە تانىلىپ وتىر.
قازاقستان ءوزiنiڭ كۇللi ءمۇمكiندiكتەرiمەن ناق وسىنداي ءناتيجەگە قول جەتكiزە المايدى دەيتiن سەبەپتەر بار ما؟ ونداي سەبەپتەر جوق. 2030 جىلعا قاراي قازاقستان ورتالىق ازيا بارىسىنا اينالادى جانە وزگە دامۋشى ەلدەر ءۇشiن ۇلگi بولادى دەپ سەنەمiن», دەگەن بولاتىن.
وسى ورايدا ءبىز وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى «ەكونوميكالىق كەرەمەتكە» قالاي قول جەتكىزدى دەي وتىرىپ سوعان زەر سالىپ, ءوزىمىزبەن سالىستىرىپ وتكىمىز كەلەدى.
الەمدىك قاۋىمداستىق بۇگىندە وڭتۇستىك ازيا مەن وڭتۇستىك شىعىس ازيانىڭ بىرقاتار ەلدەرىن بەينەلى تۇردە «ازيا جولبارىستارى» دەپ اتايدى. ويتكەنى, سوڭعى جارتى عاسىر كولەمىندەگى بۇل ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق ورلەۋى راسىندا دا جولبارىستىڭ سەكىرىسى سەكىلدى. ونىڭ ۇستىنە ولار وسىناۋ كەرەمەت ءوسۋ كورسەتكىشتەرىمەن «دامۋدىڭ كىلتى باتىستا – ەۋروپادا» دەگەن تۇسىنىكتى تەرىسكە شىعارىپ, الەمدى مويىنداتتى. جالپى, ەلدەردى بۇلاي بەينەلەۋ ءداستۇردە بار نارسە. مىسال ءۇشىن يرلانديا ەلىن «كەلت جولبارىسى», سول سەكىلدى لاتۆيا, ليتۆا ءجانە ەستونيانى «بالتىق جولبارىستارى» دەيدى.
ايتىلىپ, مويىندالىپ ءجۇرگەنىندەي, «ازيا جولبارىستارىنىڭ» العاشقى تولقىنىنا ءوڭتۇستىك كورەيا, سينگاپۋر, گونكونگ جانە تايۆان جاتادى. بۇلار تاريحي ولشەممەن الىپ قاراعاندا وتە از مەرزىم ىشىندە ارتتا قالعان مەشەۋ ەلدەن وسى زامانعى وزىق تەحنيكا مەن تەحنولوگيانى, ءتىپتى, ەلەكترونيكانى جەتىك مەڭگەرگەن الدىڭعى قاتارداعى يندۋستريالى مەملەكەتتەرگە اينالدى.
ماسەلەن, وڭتۇستىك كورەيا ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىستان كەيىن اقش-تىڭ قولداپ-قۋاتتاۋىمەن سولتۇستىك كورەيادان ءبولىنگەن, ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا بەرەكەسى كەتىپ, ىشەر اس, كيەر كيىمنىڭ ءوزىن ازەر تاۋىپ وتىرعان كەدەي مەملەكەت بولاتىن. ءدۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەسەبى بويىنشا سول تۇستاعى ەل ءىجو-ءنىڭ جان باسىنا شاققانداعى مولشەرى 100 دوللاردىڭ شاماسىندا عانا بولعان كورىنەدى. ال, 1994 جىلدان باستاپ (ارادا 40 جىلداي وتكەندە) وڭتۇستىك كورەيا رەسپۋبليكاسى جوعارى قارقىنمەن دامىعان باي مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا ەنىپ, ءىجو-ءنىڭ ءار ادامعا شاققانداعى شاماسى 38,5 مىڭ دوللاردى قۇرادى, ياعني شۆەيتساريا مەن فينليانديانىڭ دەڭگەيىنە جەتتى.
بۇگىندە وڭتۇستىك كورەيا ءىجو دەڭگەيى (710 ملرد.$) بويىنشا الەمدە 11-ءشى ورىندى يەلەنەدى. ەلدىڭ ەكونوميكاسى كەشەگى 80-90 جىلدارى شاپشاڭ قارقىنمەن دامىپ, جىلىنا 8-12 پايىزدى قۇرادى. ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بىردەن-ءبىر كوزى وعان ءنار بەرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىندا دەيتىن بولساق, مۇندا جالپى قۋاتى 17,7 گيگاۆاتتىق 20 اەس جۇمىس ىستەيدى. ەل تەرريتورياسىندا سۋ رەسۋرستارىنىڭ دا مول كوزى مەن ءمۇمكىندىگى بولعانىنا قاراماستان ول از پايدالانىلادى.
ايتسە دە وڭتۇستىك كورەيا ماشينا جاساۋ, ونىڭ ىشىندە اۆتوكولىكتەر شىعارۋ ءوندىرىسى جاقسى جولعا قويىلعان, جەتەكشى ەلدەر قاتارىنا جاتادى. مۇندا جىلىنا 2,5 ملن-نان استام اۆتوكولىك شىعارىلادى. باسقالاردى ايتپاعاندا, ءبىزدىڭ قازاقستاندا دا وڭتۇستىك كورەيانىڭ «داewoo», «Hyndai» فيرمالارى شىعارعان جەڭىل اۆتوكولىكتەر مەن باسقا دا تەحنيكالاردىڭ كەڭىنەن تۇتىنىلىپ, پايدالانىلاتىنى دا وسىنىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى. ولار شىعارعان تەحنيكالاردىڭ باعاسى سالىستىرمالى تۇردە ارزانداۋ بولعاندىقتان ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرادى. بۇل ءبىر جاعىنان تۇتىنۋ رىنوگىندا ولاردىڭ ماركەتينگ قىزمەتىنىڭ جاقسى جۇمىس ىستەيتىندىگىنىڭ بەلگىسى بولسا كەرەك. وسى سياقتى, كورەيا كەمە جاساۋ ىسىنەن دە جاپونيادان قالىسپايدى.
سينگاپۋر دا 90-شى جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا وڭتۇستىك-شىعىس ازياداعى ءوندىرىسى جەدەل قارقىنمەن (جىلىنا 14 %) دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. ءبۇگىندە بۇل ەلدىڭ ونەركاسىبىندە روبوتتار كەڭىنەن پايدالانىلادى. جاپونيا مەن گونكونگ ءىرى ينۆەستورلار سانالادى. سينگاپۋر مۇناي وڭدەۋ جونىنەن دۇنيە ءجۇزىندەگى الدىڭعى ورىنداردىڭ ءبىرىندە. مۇندا جىلىنا 20 ملن. توننادان استام مۇناي وڭدەلەدى. جوعارى تەحنولوگيالار سالاسىندا عىلىمنىڭ جەتىستىگى تابىستى قولدانىلادى. سوندىقتان دا سينگاپۋر كومپيۋتەرلەر شىعارۋ مەن روبوتتاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ بويىنشا ازيادا جاپونيادان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا. جىل سايىن سينگاپۋرعا 5 ملن. تۋريست كەلىپ قايتادى. ولار سينگاپۋردى «ءسۇيكىمدى ازيا» نەمەسە «ەكۆاتورداعى ەۋروپا» دەپ اتايدى.
انگليانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى, «تەمىردەي حانىم» اتانعان ايگىلى ساياساتكەر مارگارەت تەتچەردىڭ «ءبىر كەزدە سينگاپۋر بىزدەن ۇيرەنىپ ەدى, ءبىز ەندى سينگاپۋردان ۇيرەنەتىن بولدىق», دەپ مويىنداۋى ءبىرشاما ويدى اڭعارتقانداي. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى قاراي سينگاپۋردان كومپيۋتەر مەن باسقا دا ەلەكترونيكالىق تاۋارلار تاسىمالدايتىن «السي» كومپانياسى جەمىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
گونكونگ (سيانگان) بىرنەشە ارالداردان تۇراتىن, ۇزاق ۋاقىت انگليانىڭ وتارى بولىپ كەلگەن, تەك 1997 جىلدان رەسمي تۇردە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن كەڭ اۆتونوميالىق مارتەبەسى بار ارنايى اكىمشىلىك اۋدان. اسپان استى ەلىنىڭ باسقا اۋداندارىنان باستى ايىرماشىلىعى تازا كاپيتاليستىك دامۋ جولىنداعى اۋماق. سول سەبەپتى بۇعان قاتىستى «ءبىر مەملەكەت – ەكى جۇيە» دەگەن تىركەس ءجيى ايتىلادى. ءارى ءىجو مولشەرى جونىنەن قىتايدىڭ ەڭ باي اۋدانى سانالادى, ونىڭ جان باسىنا شاققانداعى كورسەتكىشى (38 مىڭ دوللاردان استام) جانە تۇرعىنداردىڭ ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى دەڭگەيى بويىنشا باتىستىڭ ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, گەرمانيا جانە يتاليا سەكىلدى دامىعان ەلدەرىن, ءتىپتى جاپونيانى دا باسىپ وزدى. ەلدىڭ ەكونوميكاسى ەركىن نارىقتىق قاتىناسقا نەگىزدەلگەن, سالىق مولشەرى تومەن, مەملەكەت ەكونوميكاعا ارالاسپايدى. مۇندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا جارامدى جەر دە از, تابيعي رەسۋرستارعا اسا باي ەمەس. سوندىقتان دا ازىق-ت ۇلىك پەن شيكىزاتتىڭ كوپ بولىگى, ءتىپتى اۋىز سۋعا دەيىن شەتتەن تاسىمالدانادى. ءىجو-ءنىڭ 90 پايىزى قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. بۇگىندە گونكونگ تەكتەن-تەك دۇنيەجۇزىلىك ءىرى قارجى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى اتانىپ وتىرعان جوق. بۇل جونىنەن ول ازيادا ءبىرىنشى, ال الەمدە العاشقى ۇشتىككە كىرەدى. جۋىردا گونكونگ پەن قازاقستان اراسىندا بەينەۋ-شىمكەنت ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن سالۋعا ون بەس جىلدىق مەرزىمگە 1,8 ملرد. دوللار نەسيە بەرۋ جونىندە كەلىسىمگە قول قويىلدى.
تايۆان دا قىتايدىڭ پروۆينتسياسى سانالعانىمەن شىن ءمانىندە تاۋەلسىز مەملەكەت. ول الەمدەگى كاپيتالدى ەڭ ءىرى سىرتقا, اسىرەسە, وڭتۇستىك شىعىس ازياعا شىعارۋشىلاردىڭ ءبىرى. سوڭعى بەس جىلدا ونىڭ كولەمى 36 ملرد. دوللارعا جەتتى. بۇل ەلدە دە ەلەكتر قۋاتى نەگىزىنەن جالپى الەۋەتى 4,9 ملن. كۆت-تىق التى اەس-تە ءوندىرىلەدى. وعان قاجەتتى ۋران شيكىزاتى شىعىس ازيانىڭ باسقا ەلدەرى سەكىلدى افريكادان اكەلىنەدى. وسى زامانعى وزىق تەحنولوگياعا قول جەتكىزگەن تايۆان ەلەكتروندى تاۋارلاردان وەم-قۇرىلعىسى مەن وعان ديسپلەيلەر شىعارۋعا ماماندانعان. كەمە جاساۋ ىسىنە دە ماماندانىپ, اسىرەسە, سپورتتىق ياحتالاردى كوبىرەك شىعارادى. سونداي-اق, بۇل ەل شىعاراتىن ساپالى سپورتتىق كيىمدەر مەن اياق كيىمدەر, قۇرال-جابدىقتار, تەننيس راكەتكالارى مەن ءتۇرلى دوپتار الەمدىك رىنوكتا ۇلكەن سۇرانىسقا يە. تۋريزم سالاسى دا ەلدىڭ ەكونوميكاسىندا ەلەۋلى ءرول اتقارادى. مۇندا دەمالىس پەن قوناق ءۇيلەردە شىعىسقا ءتان داستارقان مولشىلىعى مەن باتىستىق ءۇلگىدەگى جانعا جايلى قىزمەت كورسەتۋ جاعدايلارى جاسالعاندىقتان الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن تۋريستەر اعىلىپ كەلىپ جاتادى. دەگەنمەن, تايۆان ەكونوميكاسى شەتتەن تاسىمالداناتىن وتىن مەن شيكىزاتتارعا تاۋەلدى. ال, ەكسپورتقا وسى زامانعى ونەركاسىپ تاۋارلارى شىعارىلادى. اقش, جاپونيا, گەرمانيا جانە گونكونگ ەلدەرى ساۋدا-ساتتىقتاعى ەڭ باستى ءارىپتەستەرى.
دەمەك, بۇل ەلدەردىڭ «ازيا جولبارىستارى» اتانىپ, ەكونوميكالىق دامۋدا الدىڭعى شەپكە شىققانى تالاسسىز شىندىق. ەندەشە, ولار مۇنداي جەتىستىك پەن تابىسقا قالاي قول جەتكىزدى؟ ءبۇگىندە ءوزىمشىل باتىستىڭ قىزعانىشىن تۋدىرىپ, ەكونوميكانى زەرتتەۋشى ساراپشىلاردىڭ باسىن قاتىرىپ وتىرعان باستى سۇراق وسى. ويتكەنى, قازىرگىدەي وركەنيەت زامانىندا دامۋ مەن وركەندەۋدىڭ بىردەن-ءبىر قوزعاۋشى كۇشى باسەكەلەستىك بولىپ وتىرعانى داۋسىز.
ساراپشى مامانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇل ەلدەردى مۇنداي دارەجەگە جەتكىزگەن ەلدە جۇرگىزىلگەن قاتاڭ ەكونوميكالىق ساياسات دەسەدى. بالكىم سولاي دا شىعار. دەگەنمەن, ولاردىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىندا ورتاق بەلگىلەر مەن ۇقساستىقتار دا بارشىلىق. كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, بۇلاردا باسقالار ءتارىزدى جەر استىنىڭ قازبا بايلىقتارى, مول تابيعي رەسۋرستار بولماعانىمەن, ءتارتىپتى دە تىڭعىلىقتى, ارزان جۇمىس كۇشى بار. ولار كونفۋتسيالىق ءتالىم-تاربيەنىڭ ىقپالىمەن عاسىرلار بويى كۇرىش القاپتارىندا توزىمدىلىكپەن, بەلدەرى ءبۇگىلە جۇمىس ىستەپ, از ناپاقا مەن بارعا قاناعات ەتىپ ۇيرەنگەن. بىلايشا ايتقاندا, سالعىلاسپاي, باسشىنىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەيتىن شىعىستىق مەنتاليتەت پەن مىنەز-ق ۇلىق قالىپتاسقان. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە كەلىپ, بۇل مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ ەڭبەكسۇيگىشتىگى مەن بار ونەر-شەبەرلىكتەرىن جۇمساپ, ادەمى دە ساپالى تاۋارلار جاساپ, سىرتقا شىعارۋدى, ياعني «ەكسپورتتىق باعىتتى» ۇستاندى. جانە مۇنداي ەكونوميكالىق تاڭداۋلارى دۇرىس بولىپ شىعىپ, ولاردى تىعىرىقتان شىعارىپ قانا قويماي, بيىك دەڭگەيگە كوتەردى. ءايتپەسە, بۇرىنعى جاپون وفيتسەرى پاك چجون حي – وڭتۇستىك كورەيانى, ارعى تەگى قىتايلىق, كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعان ادۆوكات لي كۋان يۋ – سينگاپۋردى, ءستاليننىڭ شاقىرۋىمەن ءماسكەۋگە كەلىپ, شىعىس ەڭبەكشىلەرى ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم العان, كولحوزداستىرۋ ىسىنە قاتىسقان, «ۋرالماش» زاۋىتىندا جۇمىس ىستەگەن چان كاي ءشيدىڭ ۇلى تسزيان تسزينگو – تايۆاندى ورگە سۇيرەپ, وركەندەتەدى, دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسادى دەپ كىم ويلاعان؟
گەنەرال پاك چجون حي وتانداستارىنىڭ ءبىر بولىگى ءۇشىن دەموكراتيانى تۇنشىقتىرۋشى قاندى قول ديكتاتور بولسا, ەكىنشى بولىگى ءۇشىن وڭتۇستىك كورەيانى كەدەيشىلىكتەن الىپ شىققان كورنەكتى رەفورماتور, «ەكونوميكالىق كەرەمەتتىڭ» ارحيتەكتورى. تاريح قايتالانادى دەگەن راس. جاقىندا وتكەن سايلاۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا پاك چجون ءحيدىڭ قىزى پاك كىن حە وڭتۇستىك كورەيانىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. الپىس جاستاعى پاك كىن حە ءوزىنىڭ الدىنا ەل تۇرعىندارىن جوعارى جالاقىلى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن قويىپ وتىر. ءويتكەنى, سوڭعى جىلدارى بۇل ەلدە ازىق-ت ۇلىك باعاسى بىرنەشە ەسە قىمباتتاسا دا جالاقى مولشەرى بۇرىنعى دەڭگەيىندە قالعان.
جۋرناليستەردىڭ ءبىرى لي كۋان يۋ-گە «پاراقورلىق پەن سىبايلاس جەمقورلىقتى قالاي جەڭدىڭىز؟» دەگەندە, «ءتارتىپ ورناتۋدى الدىمەن تۋىستارىڭىزدان باستاڭىز. ەڭ جاقىن ادامىڭىزدىڭ ءبىر-ەكەۋىن جەمقورلىعى ءۇشىن تۇرمەگە وتىرعىزساڭىز, سوندا ءبارى ورنىنا كەلەدى», دەپ جاۋاپ بەرگەن.
1978 جىلى قايتىس بولعان ديكتاتور اكەسى چان كاي شي-ءدىڭ ورنىن باسقان تسزيان تسزينگو ەكونوميكانى تۇبەگەيلى قايتا قۇرىلىمداپ, ينۆەستيتسيالىق قاراجاتپەن ەڭ الدىمەن جەڭىل ونەركاسىپتى وركەندەتۋدى قولعا الىپ, تايۆاندى دامۋدىڭ دۇرىس جولىنا سالا ءبىلدى.
بۇل ەلدەردىڭ ستراتەگياسىندا ۇقساستىق بولعانىمەن, امال-ارەكەتتەرىندە بىرقاتار ايىرماشىلىقتار كەزدەسەدى. مىسالى, وڭتۇستىك كورەيا ۇكىمەتى ءوزىنىڭ دامۋ باعىتىندا سوعىسقا دەيىنگى يمپەراتورلىق جاپونيانىڭ ساياساتىن ۇستانىپ, سان-سالالى قىزمەتتەر اتقاراتىن ءىرى فيرمالار اشىپ جۇمىس ىستەتە باستاعان بولسا, تايۆاندا كەرىسىنشە, ورتا جانە كىشى بيزنەستى دامىتۋعا دەن قويىلىپ, ولارعا بارىنشا قولايلى جاعدايلار مەن مۇمكىندىكتەر جاسالىندى. ال, گونكونگ وزىمەن كورشىلەس الىپ مەملەكەت قىتايدىڭ بار مۇمكىندىگى مەن الەۋەتىن ءوز مۇددەسىنە پايدالانۋعا ۇمتىلدى.
ازيانىڭ «جولبارىس» ەلدەرىندە (گونكونگتان باسقا) ەكسپورتتىق باعىت-باعدارمەن (مەيلىنشە تاۋارلاردى سىرتقا كوبىرەك شىعارىپ ساتۋعا) قوسا, بۇلاردىڭ بارىنە ءتان تاعى ءبىر ورتاق بەلگى – مەملەكەت ەشكىمنىڭ كوڭىلىنە قاراماي ەكونوميكانىڭ دامۋ بارىسىنا مىقتاپ ارالاسىپ وتىردى. ءتىپتى, قاجەت كەزىندە, ليبەراليزم مەن دەموكراتياعا قايشى كەلەتىن, قاتاڭ اۆتوريتارلىق تارتىپپەن دە باسقارىلدى. مۇنداي جاعدايدا پاراقورلىق پەن سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ بەلەڭ الاتىنى انىق. بۇعان قوسا, بۇل ەلدەردىڭ حالقىندا مەملەكەتتىك شەنەۋنىك مىندەتتى تۇردە پارا الادى, قازىنانىڭ مۇلكىنە قول سالادى, ونسىز بولمايدى, ول كادىمگى ۇيرەنشىكتى دە قالىپتى نارسە دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىنى, «ازيا جولبارىستارى» ەلدەرىنىڭ ەڭسە كوتەرىپ, دامۋى ەكى لاگەردىڭ – كاپيتاليستىك جانە سوتسياليستىك, ەڭ باستىسى, اقش پەن كسرو-نىڭ تەكەتىرەسى, ياعني ەكى دۇنيەنىڭ اراسىنداعى «قىرعيقاباق سوعىس» ساياساتى بەلەڭ العان كەزەڭمەن سايكەس كەلدى.
«قۇلاننىڭ قاسۋىنا مىلتىقتىڭ باسىلۋى» دەمەكشى, بۇل ەلدەر باتىستىڭ ىڭعايىنا جىعىلىپ, انتيكوممۋنيستىك ساياسات ۇستانعاندىقتان اقش باستاعان كاپيتاليستىك قاۋىمداستىق بۇلارعا بارىنشا قولداۋ كورسەتتى. ءسويتىپ, بۇل ەلدەرگە قاراي باتىستىڭ جەڭىلدەتىلگەن قارىز-نەسيەلەرى, ينۆەستيتسيالارىمەن بىرگە وسى زامانعى وزىق تەحنيكا مەن تەحنولوگيا ۇلگىلەرى اعىلدى. ارينە شەتەلدەن قارىز بەن نەسيەنىڭ كەلۋى بار دا, ونىڭ قايتارىمى مەن پايدا بەرەتىن سالالارعا سالۋ تاعى بار. وسى تۇرعىدان العاندا وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ ساۋاتتى دا كادەلى قادام-قارەكەتتەر جاساي بىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ايتپەسە, ونداي قارىز-نەسيەنىڭ قۇمعا ءسىڭگەن سۋداي جولشىباي جىرىمدالىپ, ۇرلانىپ, نە سۇعاناق شەنەۋنىكتەردىڭ قالتالارىنا ءتۇسىپ كەتكەن مىسالدارى جەتكىلىكتى. كەيبىر ساراپشىلار, بالكىم, مۇنداي تاريحي جاعداي مەن مۇمكىندىك بولماعاندا بۇل ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق سەكىرىس جاساپ, الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلۋى ەكىتالاي ەدى, دەگەن پىكىر ايتادى. سولاي بولۋى دا ىقتيمال. كەيدە ومىردەگى نەمەسە قوعامداعى كەيبىر كەزدەيسوق جايتتار مەن وقيعالار بىرەۋلەرگە اقجولتاي بولىپ, باعىن اشىپ جاتادى.
دەگەنمەن دە ازيانىڭ «جولبارىس» ەلدەرىندە 1960-90 جىلدار ارالىعىندا جىلما-جىل ءىجو تايۆان مەن گونكونگتا 6,3 پايىزعا, وڭتۇستىك كورەيادا 6,9 پايىزعا, ال سينگاپۋردا 7 پايىزعا ءوسىپ وتىردى. الەمدىك ولشەممەن قاراعاندا بۇل راسىندا دا «ەكونوميكالىق كەرەمەت» دەپ ايتۋعا تۇرارلىق تابىستار بولاتىن.
ال ەندى, «ازيا جولبارىستارىنىڭ» ەكىنشى تولقىنىنا جاتاتىن مالايزيا, تايلاند جانە يندونەزيا مەملەكەتتەرى كونفۋتسيالىق مادەنيەت پەن ءداستۇردىڭ, ءتالىم-تاربيەنىڭ ىقپالىنان تىس جاتقاندىقتان بۇلارداعى ەكونوميكالىق ىلگەرىلەۋ مەن وركەندەۋ باسقاشالاۋ سيپاتتا ءجۇرىپ, وزگەشە ىڭعايدا جۇزەگە استى. الايدا, زەر سالىپ, تەرەڭىرەك ۇڭىلە قارايتىن بولساق, ءبارىبىر وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ بۇل ەلدەرىندەگى ەكونوميكالىق ورلەۋدە ەتنيكالىق قىتايلىقتار-حۋاتسياولاردىڭ ايتارلىقتاي ءرول اتقارعانىن اڭعارامىز. قىتايلىق ەميگرانتتار اۋەلدەن كىشىگىرىم قالالارعا قونىستانىپ, نەگىزىنەن cاۋدا-ساتتىقپەن اينالىستى, بىرتىندەپ وسى سالانى مەنشىكتەپ, يەمدەنىپ الدى. سىرتقا تاۋارلار شىعاراتىن دا وسىلار بولدى. ۇندەمەي ءجۇرىپ-اق باسقالارعا وسىمگە قارىز بەرۋشىلەرگە, ولاردى كىرىپتار ەتۋشىلەرگە اينالدى. سىرتتاي قاراعاندا بۇلاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا ۇساق ءارى ەلەۋسىز سياقتى كورىندى. ءتىپتى, اۋىق-اۋىق ولارعا شابۋىلداپ, دۇنيە-م ۇلىكتەرىن قيراتىپ تاستاۋ وقيعالارى ورىن الىپ وتىردى. ايتسە دە ىڭ-شىڭسىز تالاي شارۋا تىندىراتىن قىتايلىق ەميگرانتتاردىڭ جانكەشتى ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ ارقاسىندا دامۋدىڭ كەلەشەگىن ايقىندايتىن يندۋستريا مەن قارجى-قاراجات سالاسى سولاردىڭ قولىنا كوشتى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, مالايزيا مەملەكەتى ءوز جەرىندە تابيعي رەسۋرستاردىڭ – مۇناي مەن گازدىڭ, قالايى رۋدالارىنىڭ, باسقا دا سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردىڭ ايتارلىقتاي قورى بار ەكەنىنە قاراماستان جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەر, اسىرەسە, جاپپاي سۇرانىسقا يە ەلەكترونيكالىق تاۋارلار شىعارىپ ساتۋعا دەن قويدى. ونىڭ ۇستىنە 80-ءشى جىلدارى بۇل ەلدىڭ باعىنا اتقارۋشى بيلىككە «ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا» باسىمدىق بەرىپ, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە جويىلا جازداعان مالاي ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋدى قولعا العان ماحاتحير موحامماد كەلدى. ول باس-اياعى ون شاقتى جىلدىڭ ءىشىندە مالايزيانى ارتتا قالعان اگرارلىق ەلدەن الدىڭعى قاتارداعى يندۋستريالى مەملەكەتكە اينالدىردى.
جاسىراتىنى جوق, ەكىنشى تولقىنداعى اتالعان ەلدەردە ەتنيكالىق قىتايلىقتار ءۇشىن بىرقاتار شەكتەۋلەر قولدانىلادى. مىسالى, جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋدە نەمەسە مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلدانۋدا. بۇل شارا ءتىپتى, مالايزيادا رەسمي تۇردە مويىندالعان. سوعان قاراماستان قىتايلىقتار بيزنەس پەن قاراجات سالاسىندا جەتەكشى رولگە يە. ماسەلەن, يندونەزيادا قىتايلىقتار تۇرعىن حالىقتىڭ 2,5 پايىزىن قۇراسا دا ەلدەگى جەكە كاپيتالدىڭ 75 پايىزى سولاردىڭ قولىندا. وسى سياقتى, تايلاندتا تۇراتىن 10 پايىز قىتايلىقتار 50 پايىز قاراجاتقا يەلىك ەتەدى. ينۆەستيتسيانىڭ 90 پايىزى سولار ارقىلى جۇرەدى. فيليپپين ەلىندە دە كاپيتالدىڭ جارتىسىنا جۋىعى 1,5 پايىزدىق قىتايلىقتاردىڭ ەنشىسىندە. بۇعان قوسا ولار كوپتەگەن سالالاردا ءوز كاسىبىن جەتىك مەڭگەرگەن بىلىكتى ماماندار بولىپ سانالادى. سوندىقتان دا فورمالدى تۇردە ءبىرىنشى باسشى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ وكىلى بولعانىمەن بارلىق جۇمىستى جالدامالى قىتايلىق مەنەدجەرلەر مەن كاسىپكەرلەر اتقارىپ, سولار جۇرگىزدى.
ءتورت اياعىن تەڭ باسقانداي ءبارى جاقسى بولدى دەۋگە بولماس. «ازيا جولبارىستارى» وزدەرىنىڭ دامۋ بارىسىندا جەتىستىكپەن قاتار قيىندىقتاردى دا باستان كەشتى. باسقاسىن ايتپاعاندا, كەشەگى 90-شى جىلداردىڭ اياعىنداعى ەكونوميكالىق داعدارىس بۇلاردى دا شارپىپ ءوتتى. بۇل, اسىرەسە, ءوڭتۇستىك كورەيا مەن يندونەزياعا اۋىرلاۋ ءتيدى. شامالى ۋاقىت ىشىندە كورەي اقشاسى – ۆون قۇنى ەكى ەسەگە, ال يندونەزيالىق رۋپي ءۇش ەسەگە جۋىق تومەندەپ كەتتى. يندونەزيادا پاراقورلىق پەن تامىر-تانىستىقتىڭ كەڭىنەن جايلاپ, اسقىنىپ كەتكەنى سونشالىق, ونىڭ ءبىر ۇشى تىكەلەي ەل پرەزيدەنتىنە بارىپ تىرەلىپ جاتتى. كەيبىر ءمالىمەتتەرگە قاراعاندا, ەلدەگى 1247 كاسىپورىن پرەزيدەنت سۋحارتو مەن ونىڭ تۋىستارىنىڭ مەنشىگىندە, نە جارتىلاي يەلىگىندە بولىپ, ولار بىرقاتار جەڭىلدىكتەر مەن ارتىقشىلىقتاردى پايدالانىپ وتىرعان. مۇنىڭ اقىرى ءتوڭكەرىسكە اپارىپ سوقتىرىپ, 1998 جىلى گەنەرال سۋحارتونىڭ ديكتاتۋراسى قۇلادى. ونىڭ ورنىنا ءالسىزدەۋ, الاۋىزداۋ بولسا دا ازاماتتىق بيلىك ورنادى.
مىنە, وسى كەزدە تىرناق استىنان كىر ىزدەيتىن, شىعىستىڭ تابىسىنا ونشا قۋانا قويمايتىن باتىستىڭ كىنامشىل ساراپشىلارى «ازيا جولبارىستارىنىڭ» كۇنى ءبىتتى. ولاردىڭ جەتىستىگى كوزبوياۋشىلىق بولىپ شىقتى. دامۋلارى ينتەنسيۆتى ەمەس, ەكستەنسيۆتى ەكەن. بۇلاردا ەشقانداي دا ەڭبەك ءونىمدىلىگىنىڭ ءوسۋى, ءوندىرىستىڭ وركەندەۋى بولماعان. سوندىقتان, بۇلاردىڭ جۋىق ارادا وڭالىپ, ەڭسە كوتەرۋى نەعايبىل» دەگەن تۇجىرىم جاساپ, ءتۇرلى قاۋەسەتتەر تاراتتى. بۇل ەلدەردىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى مەن قۇندىلىقتارى ازيالىق اۆتوريتاريزم مەن ديكتاتۋرانى ءبۇركەمەلەۋ ەكەن دەستى. بىراق تا, ول ساۋەگەيلەردىڭ تۇجىرىمدارى مەن بولجامدارى دۇرىس بولماي شىقتى.
شىندىعىندا, 1997 جىلعى قارجىلىق داعدارىس سينگاپۋر, تايۆان جانە گونكونگقا اسا ءبىر قيىندىق اكەلە قويعان جوق. داعدارىستى كوبىرەك سەزىنگەن ءوڭتۇستىك كورەيانىڭ ءوزى شۇعىل جۇرگىزىلگەن شارالاردىڭ ارقاسىندا تەز ارادا ەسىن جيىپ الدى. مۇندا 1999 جىلدىڭ وزىندە ءىجو كورسەتكىشى 10,2 پايىزعا كوتەرىلدى. مالايزيا مەن تايلاند تا تەز ارادا قايتا قاتارعا قوسىلدى. بۇل ورايدا ايگىلى رەفورماتور ماحاتحير موحامماد ءوز ەلىنىڭ مۇنداي قيىندىققا تاپ بولۋىنا ەكونوميكا جونىندەگى ۆيتسە-پرەمەردى كىنالى دەپ تاۋىپ, «حالىقارالىق ەۆرەي كاپيتالىن» ايىپتادى. ول ءجۇرگىزگەن شاپشاڭ رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە مالاي ەلىنىڭ ەكونوميكاسى داعدارىستى ەڭسەرىپ, ءىجو 1999 جىلى – 5,4 پايىزعا, ال 2000 جىلى 7,8 پايىزعا ءوستى.
دەگەنمەن, كەشەگى 90-شى جىلداردىڭ اياعىنداعى ەكونوميكالىق داعدارىس وڭتۇستىك جانە ءوڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى ءۇشىن ۇنەمى ەسكەرىپ وتىراتىنداي سىناق پەن ساباق بولدى.
كەز كەلگەن نارسەنىڭ ارتىق-كەمشىلىگى باسقالارمەن سالىستىرعاندا بىلىنەدى. وسى تۇرعىدان العاندا ءبىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك, باعامداپ كورەيىكشى. سوڭعى ون بەس جىلدا ەلىمىزدە ءىجو ورتا ەسەپپەن جىلىنا 7,6 پايىز شاماسىندا وسسە, تۇرعىنداردىڭ تابىسى 16 ەسە ءوستى. جيىرما جىلدىڭ كولەمىندە شەتەلدەردەن 170 ملرد. دوللاردان استام ينۆەستيتسيا تارتىلدى. بۇل جان باسىنا شاققاندا 9200 دوللاردان كەلەدى دەگەن ءسوز. مۇنداي كورسەتكىش تمد ەلدەرى بويىنشا الدىڭعى ورىندا ەكەنىمىزدى ايعاقتايدى.
راس, ءبىزدىڭ جەرىمىز تابيعي قازبا بايلىقتارعا: مۇناي مەن گازعا, كومىرگە باي. مۇندا مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى بارلىق دەرلىكتەي ەلەمەنتتەر كەزدەسەدى. ايتسە دە ءىجو-ءنىڭ جارتىسىنا جۋىعى ۇلتتىق ەكونوميكامىزدىڭ ءوندىرىستىك سالاسىندا وندىرىلەدى. سوندىقتان دا كەيىنگى كەزدە وزىق تەحنولوگيالار پايدالانىلاتىن ەلەكتروندىق, ساندىق جانە وپتيكالىق-تالشىقتىق قۇرىلعىلار وندىرۋگە دەن قويىلىپ, اۆتوكولىكتەر مەن ەلەكتروۆوزدار, ۆاگوندار, سونداي-اق, عارىشتىق بايلانىس قۇرالدارى, ناۆيگاتسيا قوندىرعىلارىن قۇراستىرىپ شىعارۋ قولعا الىندى. جاقىن ارادان باستاپ ەۋروپالىق ۇلگىدەگى تىكۇشاقتار دا شىعارىلا باستايدى. وسىنداي وندىرىستىك, ەكونوميكالىق قاراكەتتەردىڭ ءناتيجەسىندە ءىجو كولەمى ءاربىر قازاقستاندىققا شاققاندا 1998 جىلعى 1200 دوللاردان 2012 جىلى 13 مىڭ دوللارعا جەتتى.
ءوزىنىڭ دامۋ بارىسىندا ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ دا «ازيا جولبارىستارىنا» ەلىكتەپ, سولاردىڭ ءتاجىريبەسىنەن ۇلگى الۋعا تىرىساتىنى بايقالادى. مالايزياداعىداي «كوكجيەك-2020» ءتارىزدى بىزدە دە «قازاقستان-2030» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانىپ, ونىڭ «قازاقستان-2050-گە» ۇلاسۋى, ەكونوميكادا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارعا دەن قويىلۋى وسىنىڭ ايقىن ايعاعى. بۇل ورايدا مالايزيانىڭ پرەمەر-مينيسترى ءنادجيپ تۋن رازاقتىڭ: «ءسىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز وسى ايماقتا اسا قولايلى ينۆەستيتسيالىق جاعدايىمەن ەرەكشەلەنەدى. ءبىز قازاقستاندى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك رىنوگىنا شىعاتىن ءبىردەن-ءبىر جول رەتىندە قاراستىرامىز. ءوز كەزەگىندە مالايزيا دا قازاقستان ءۇشىن وڭتۇستىك-شىعىس ازياعا شىعاتىن قاقپا بولا الادى», دەگەنى كوڭىلگە كوكجيەكتى ۇمىتتەر ۇيالاتادى. مالايزيانىڭ باسقالاردان ءبىر ەرەكشەلىگى – مۇندا ەكونوميكانىڭ باسقارىلۋى بەس جىلدىق مەرزىم بويىنشا ورتالىقتانعان ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ ۇلگىسىنە نەگىزدەلگەن.
«جاقسىدان ۇيرەنسەڭ – جەتەرسىڭ مۇراتقا» دەمەكشى, قازاقستان بارىسى دا «ازيا جولبارىستارىنا» ەرىپ الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءبىر شىڭىنا شىعىپ جاتسا نۇر ۇستىنە نۇر بولماق.
اشىربەك امانگەلدى,
جۋرناليست.