سارسەنبى, 30 قاڭتار 2013 7:49
«بابالارىمىز ءتىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولسا, ءبىز ءاردايىم ءىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولۋىمىز كەرەك», دەدى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا.
بۇل جولداۋ ەشكىمدى دە بەيجاي قالدىرعان جوق. كوكىرەگىندە تۇيسىگى, ءجۇرەگىندە وتى بار, ەلىن, جەرىن سۇيەتىن, بالالارىنىڭ بولاشاعىنا, حالقىنىڭ ءبۇگىنى مەن ەرتەڭىنە سەرگەك قارايتىن ءاربىر ازاماتتىڭ كەۋدەسىنە ماقتانىش سەزىمىن سەپتى, قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن جوعارىلاتتى.
سارسەنبى, 30 قاڭتار 2013 7:49
«بابالارىمىز ءتىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولسا, ءبىز ءاردايىم ءىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولۋىمىز كەرەك», دەدى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا.
بۇل جولداۋ ەشكىمدى دە بەيجاي قالدىرعان جوق. كوكىرەگىندە تۇيسىگى, ءجۇرەگىندە وتى بار, ەلىن, جەرىن سۇيەتىن, بالالارىنىڭ بولاشاعىنا, حالقىنىڭ ءبۇگىنى مەن ەرتەڭىنە سەرگەك قارايتىن ءاربىر ازاماتتىڭ كەۋدەسىنە ماقتانىش سەزىمىن سەپتى, قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن جوعارىلاتتى.
اتى ايتىپ تۇرعانداي, بۇل جولداۋ – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ بولاشاقتى بولجاۋى جانە سوعان نىق قادام باسۋدىڭ باعدارى. جولداۋ جاريالانعان ۋاقىتتان بەرى ونىڭ نەگىزگى باعىتتارى, ماقساتى مەن مۇددەسى, ەل جەتىستىگى, مەملەكەتتىڭ دامۋىنا دەگەن سەنىم ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ كوكەيىنە مىقتاپ ورنىقتى.
ءبىز قاشاندا بارعا تاۋبە دەپ, قول جەتكەنگە شۇكىرشىلىك جاسايتىن ۇلتتىڭ ۇرپاعىمىز, قانشا تابىسقا جەتسەك تە ماقتانا بەرمەيتىن, ماداقتاۋدىڭ وزىنە كۇدىكتەنىڭكىرەپ قارايتىن حالىقپىز. سوندىقتان دا ايرىقشالاي ايتاتىن جەردە ۇندەمەي قالامىز, انىق كورىپ تۇرساق تا بايقاماعانداي كوز جۇما سالامىز.
جاقسىلىقتى جاريا ەتكەنىمىز جاعىمپازدىق سياقتى, ماقتاعانىمىز اسىرا دارىپتەۋ سياقتى كورىنىپ تۇرادى.
شىندىعىنا كەلگەندە, ءبىز – قازاقستاندىقتار, ماقتانساق ماقتاناتىنداي, شاتتانساق شاتتاناتىنداي جاعدايىمىز بار ەكەن. توقمەيىلسىمەي, تاۋبە دەپ ءجۇرىپ-اق جەتكەن جەڭىستەر جەتەرلىك, العان اسۋلارىمىز از ەمەس ەكەن. ەلباسى ءوزىنىڭ جولداۋىندا تاۋەلسىزدىك جەمىستەرىن ءجىلىكتەپ بەردى, بۇگە-شىگەسىنە دەيىن اشىپ, جەتەمىزگە جەتكىزىپ دايەكتەدى.
«قازاقستان-2030» ستراتەگياسى جاريا ەتىلگەندە دە, قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسى سالىناتىندىعى ايتىلعاندا دا سەنگەندەردەن گورى كۇدىكتەنگەندەر كوپ بولدى, ءتىپتى سىرتىمىزدان ميىعىنان كۇلگەندەر دە از بولعان جوق. بىراق, ۋاقىت بارلىعىنا دا تورەشى ەكەنىن تاعى بايقاتتى. ارادا 15 جىل وتپەي جاتىپ-اق قازاقستان الەمدەگى الەۋەتى جوعارى 50 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلدى, ەۋروپانىڭ الپاۋىت مەملەكەتتەرىنە ءتورەلىك ايتتى, يسلام قاۋىمداستىعىنا توراعالىق ەتتى.
قازاق حالقىنىڭ ايبارىنا, تۇركى الەمىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان جاڭا استانا ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ قاق ورتاسىنان بوي كوتەردى. كەزىندە قىتايمەن, كارىسپەن, موڭعولمەن شاتاستىرىپ ءجۇرگەن الەم حالىقتارى قازاق دەگەن ۇلت بار ەكەنىن, رۋحى بيىك حالىق ەكەنىن ءبىلدى, تانىدى, ءتىپتى مويىندادى. قازاقستان مەملەكەتى ۋاقىتىندا اتىن ايتۋعا اۋىز قورقاتىن الىپ مەملەكەتتەرمەن تەرەزەسىن تەڭ ەتتى. وسى ۋاقىتتا ءبىز «اعادان» اقىل سۇرايتىن كۇيدەن «الپاۋىتقا» اقىل ايتاتىن جاعدايعا جەتتىك.
بۇنىڭ ءبارى ايتقانعا جەڭىل, ويلاعانعا وڭاي. ال وسى جەتىستىكتەردىڭ ارتىندا قانشاما ەڭبەك, توگىلگەن تەر, ۇيقىسىز تۇندەر جاتىر.
پرەزيدەنت بار جەتىستىكتى ءوز حالقىنىڭ, كوپ ۇلتتى قازاقستاندىقتاردىڭ ەرەن ەڭبەگىمەن, ەلدەگى ىنتىماق, تاتۋلىق, ءبىرلىكپەن بايلانىستىرادى. بىراق ءبىز قازاق حالقىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى جەتىستىگىن تىكەلەي ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىمەن بايلانىستىرامىز. ول ايدان انىق. تايعا تاڭبا باسقانداي بەلگىلى. الەم مويىنداعان شىندىق. جەڭىستىڭ ەگەسى قاشاندا كوپ بولادى. قازاقستاننىڭ جەتىستىگىنە, ەلباسىنىڭ ەڭبەگىنە ەگەلىك ەتكىسى كەلىپ, سان-ءتۇرلى اڭگىمە ايتاتىندار دا, باردى جوققا شىعارعىسى كەلەتىندەر دە از ەمەس…
ءبىر-اق نارسەنى مىسالعا الايىقشى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەت رەتىندە, ءوز تاريحىندا تۇڭعىش رەت, تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا العاشقى بولىپ ءوزىنىڭ 14 مىڭ شاقىرىم شەكاراسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە زاڭداستىردى. ولاردىڭ اراسىندا 1,2 ملرد.-تان استام حالقى بار قىتاي مەن 140 ملن.-نان استام تۇرعىنى بار رەسەي سياقتى الپاۋىت مەملەكەتتەر بار. كىم بولسا دا قازاق جەرىنە قىزىعاتىنى داۋسىز. وسى تۇرعىدان العاندا بۇل تاريحي جەڭىس ەمەي نەمەنە؟! جانە دە بۇعان ءبىز تەك قانا پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۇلكەن ديپلوماتيالىق قابىلەتىنىڭ, ەرەكشە قاسيەتىنىڭ, كورشى مەملەكەتتەر پرەزيدەنتتەرىمەن اراداعى ادال دوستىعى مەن ادامي قارىم-قاتىناسىنىڭ, الەمدەگى جوعارى ابىروي-بەدەلىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزدىك. شەكارامىزدىڭ زاڭداستىرىلۋى, ول – ەتەك-جەڭىمىزدىڭ قىمتالۋى, ول – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ نەگىزى, بولاشاعىمىزدىڭ كەپىلى.
قازاقستاندىقتار جان-جاعىنا جالتاقتاماي, بولاشاق ومىرىنە الاڭداماي ەڭبەك ەتەتىن جاعدايعا جەتتى. ءبىز تاپقان تابىسىمىزدى دا, جەتكەن جەتىستىگىمىزدى دە ەشكىم تارتىپ الا المايتىنىنا سەنىمدىمىز. قازاقستاننىڭ مەملەكەت رەتىندە تولىق قالىپتاسقانىنا دا, بار قيىندىقتى جەڭىپ, اياعىنان تىك تۇرعانىنا دا, بۇگىنىمىز كەشەگىدەن, ەرتەڭىمىز بۇگىنىمىزدەن ارتىق جانە جارقىن بولاتىنىنا دا تولىق كوز جەتكىزدىك.
بۇدان اسقان باقىت, بۇعان جەتەر قۋانىش بار ما؟!
ادام ءۇشىن كوپ نارسەنىڭ كەرەگى جوق. بالا-شاعانىڭ اماندىعى, بولاشاعىنا دەگەن كەپىلدىك, وتباسىنا قاجەتتى باسپانا جانە قينالماي كۇن كورۋ ءۇشىن جۇمىس پەن تابىس. بولىپ جاتسا, قاجەتىنە پايدالانۋ ءۇشىن اۆتوكولىك. بۇگىندە قازاقستاندىقتاردىڭ ءار وتباسىندا دەرلىك وسىنىڭ ءبارى بارشىلىق. تالاي وتباسىندا ەكى-ءۇش اۆتوكولىكتەن. ىستەيمىن دەگەن ادامعا جۇمىس كوپ, كاسىپكەرلىككە بار جاعداي جاسالىنعان. بۇگىنگى تاڭدا جالقاۋدىڭ عانا جاعدايى تومەن. ال مۇگەدەكتەردىڭ, زەينەتكەرلەر مەن كوپ بالالى وتباسىلاردىڭ, انا مەن بالانىڭ كوپتەگەن مۇقتاجدىقتارىن مەملەكەت ءوز موينىنا العان.
بۇگىنگە دەيىن الەمدەگى ەڭسەلى ەلدەردىڭ كوپشىلىگى 2008-2009 جىلدارداعى قارجىلىق داعدارىستىڭ قيىندىعىنان ءالى دە شىعا الماي كەلەدى. ءتۇرلى سالا قىزمەتكەرلەرى جۇمىسىن توقتاتىپ, كوشەدە ءجۇر, جىلدار بويى ەڭبەك ەتىپ كەلىپ, جۇمىسسىز قالعاندار قانشاما؟ ەكونوميكاداعى داعدارىس ادام تاعدىرىن قۇبىلدىرىپ, تىعىرىققا تىرەپ جاتقانى دا راس. الەمدىك توقىراۋ توقتاۋدىڭ ورنىنا ۇدەپ بارادى, ءبىر سالادان ەكىنشى سالاعا اۋىسىپ, جۇرتشىلىقتى داعدارتقىزىپ قويدى. كوپتەگەن ەلدەر تۇرعىندارىنىڭ جاعدايى كۇرت تومەندەدى, جۇمىسسىزدار سانى كوبەيدى.
ال قازاقستان داعدارىسقا قارسى ۇتىمدى شارا قابىلداي ءبىلدى. ەلباسىنىڭ ۇسىنىسىمەن داعدارىستىڭ ءوزىن ەلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن كوتەرۋگە, ەلدى مەكەندەردىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا پايدالاندى. ۇكىمەت قابىلداعان باعدارلامالاردىڭ, «جول كارتاسىنىڭ» ارقاسىندا بيۋدجەت قارجىسى ناقتى ماقساتتارعا جۇمسالدى. نەگىزگى باعىت – حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ بولىپ بەلگىلەندى.
ءبىزدىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 900 ەلدى مەكەن بار. سوعان وراي حالىق تىعىز ورنالاسقان ءار اۋىلدىڭ وزىنە لايىق پروبلەمالارى جەتەرلىك. بىراق اۋىل تۇرعىنى ءۇشىن ەڭ نەگىزگى ماسەلە – اۋىز سۋ, جول, بالالارىنىڭ ءبىلىم الۋى جانە دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ەكەندىگى دە راس.
بۇگىنگى تاڭدا وڭتۇستىكتەگى ەلدى مەكەندەردىڭ كوپشىلىگىندە وسى پروبلەمالار نەگىزىنەن شەشىلدى دەپ ايتۋعا بولادى. «جول كارتاسىنىڭ» جانە «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» باعدارلامالارىنىڭ ارقاسىندا 266 مەكتەپ, 118 مەديتسينا مەكەمەلەرى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. وعان 55 مىڭنان استام جەرگىلىكتى تۇرعىندار جۇمىسقا تارتىلدى.
ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنىڭ ماتەريالدىق بازاسى تۇبەگەيلى جاقساردى. اۋىلدارعا جاڭا سۋ جۇيەلەرى, گاز قۇبىرلارى تارتىلدى, قانشاما جول جوندەلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءوڭتۇستىكتەگى 900 ەلدى مەكەننىڭ اراسىندا ەڭ بولماعاندا ءبىر نىسانعا جوندەۋ جاسالماعان نەمەسە جاڭا عيمارات سالىنباعان ءبىر دە ءبىر ەلدى مەكەن قالعان جوق.
قاراپايىم ادامدار ءۇشىن ون رەت ناسيحات ايتىپ, ءجۇز رەت لەكتسيا وقىعاننان اۋىلىندا ءبىر جولدىڭ سالىنعانى ءبارىنەن دە ۇتىمدى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ قۋاتتىلىعىنا, بولاشاعىنىڭ باياندىلىعىنا, ەلباسى جولداۋلارىنىڭ شىنايىلىعىنا, بار تىرشىلىكتىڭ حالىق قامى ءۇشىن جاسالىپ جاتقاندىعىنا ەلدىڭ كوزى تولىق جەتكەن.
مەنىڭ قولىمدا 1980 جىلدىڭ 25-26 جەلتوقسانىندا وتكەن شىمكەنت وبلىستىق XXIV پارتيا كونفەرەنتسياسىنىڭ حاتتاماسى تۇر. وسى ماقالانى جازۋ ءۇشىن سول كەزدەگى ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك سالانىڭ دامۋ دەڭگەيىن زەرتتەۋ ماقساتىندا وبلىستىق مۇراعاتتان العانمىن.
ونىنشى بەسجىلدىق كەڭەستەر وداعى كەزەڭىندەگى ەڭ جوعارى دامۋ كەزەڭى بولىپ ەسەپتەلەتىن, كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ىقپالىمەن سوتسياليستىك ەكونوميكانىڭ ءار تاراپتى دامۋى دا سول جىلدارى بولدى دەپ جازىلىپ تا, ايتىلىپ تا ءجۇر.
سول بەسجىلدىقتا شىمكەنت وبلىسىندا 51,5 مىڭ ورىنعا ارنالعان مەكتەپتەر (ول شامامەن 100 مەكتەپ) جانە 1900 توسەك ورىنعا اۋرۋحانالار (10 اۋرۋحانا) سالىنعان كورىنەدى. بەس جىلدا! جاسىراتىنى جوق, بۇل نىسانداردىڭ بارلىعى دا تەك ماسكەۋدىڭ رۇقساتىمەن, تالاي شاپقىلاۋ مەن جالتاقتاۋدىڭ ارقاسىندا, مىڭداعان دالەلدەر ارقىلى جوسپارلانىپ سالىناتىن. ال تۇرعىندارى تىعىز ورنالاسقان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءۇشىن بالالاردى بالاباقشامەن, مەكتەپپەن قامتۋ, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ, تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرى ەڭ ۇلكەن پروبلەمالار بولاتىن جانە سوڭعى جىلدارعا دەيىن بولىپ تا كەلگەن.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتتى, جوعارىعا جالتاقتاماي, ءوز ماسەلەمىزدى ءوزىمىز شەشەتىن بولدىق. مەملەكەتىمىزدە بۇل ءۇشىن بار مۇمكىندىك جاسالعان. پرەزيدەنتىمىزدىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسىنا سايكەس وڭىردە 39 مەكتەپ, 7 اۋرۋحانا سالىندى. تەك سوڭعى بەس جىلدا 165 جاڭا مەكتەپ جانە 190 اۋرۋحانا مەن ەمحانا بوي كوتەرىپتى. ول مەكتەپتەردىڭ, اۋرۋحانالار مەن ەمحانالاردىڭ كولەمى بۇرىنعىلارمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم اۋقىمدى ەكەندىگى ايتپاسا دا ءتۇسىنىكتى. وبلىستا ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەردىڭ, قاۋىپتى جاعدايداعى وقۋ ورىندارىنىڭ پروبلەماسى تولىق شەشىلگەن. ودان بولەك وبلىستىق بيۋدجەت قارجىسىنا 516 مەكتەپ, 132 مەديتسينا مەكەمەلەرى تولىق جوندەۋدەن ءوتىپ, 20,6 ملرد. تەڭگەگە ەكى سالاعا دا جاڭا قۇرال-جابدىقتار الىندى.
سوڭعى بەس جىلدا 233 ەلدى مەكەندى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن 50,0 ملرد. تەڭگە, 96 ەلدى مەكەندى كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋگە 13,7 ملرد. تەڭگە, 5700 كم جول سالۋ مەن جوندەۋگە, 71 كوپىر سالۋعا 74 ملرد. تەڭگە جۇمسالدى. بۇل – كەڭەستەر وداعى كەزەڭىندەگى كورسەتكىشتەردەن 4-5 ەسە ارتىق جانە ءوڭىر تاريحىندا بولماعان جاعداي.
وبلىس كولەمىندە عاسىر جوبالارى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. ولار – بەينەۋ – بوزاي – اقبۇلاق گاز قۇبىرىنىڭ ءبىتۋىمەن بولاشاقتا 284 ەلدى مەكەننىڭ, ونداعى 900-دەن استام وتباسىنىڭ كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتىلۋى, كوكساراي سۋ قويماسىنىڭ سالىنۋىنا بايلانىستى تۇرعىنداردىڭ سۋ اپاتى قاۋپىنەن قۇتىلىپ, سۋارمالى جەرگە يە بولۋى, 300 مىڭنان استام تۇرعىنى بار ماقتاارال اۋدانىنا ءوتۋ ءۇشىن سىرداريا وزەنىنىڭ ۇستىنەن ۇزىندىعى 440 مەتر كوپىردىڭ سالىنۋى دەر ەدىك. وبلىس اۋماعىنان وتەتىن «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» جول ءدالىزىنىڭ دە ءوڭىر ەكونوميكاسى مەن الەۋەتىن كوتەرەتىنىنە ەشقانداي كۇمان جوق.
بۇل – ءبىر عانا وبلىستا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس. قازاقستاننىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە قىرۋار تىرلىكتەر جاسالىپ, تۇرعىندار سوعان كۋا بولىپ جانە قىزىعىن كورىپ جاتقانى ايدان انىق.
بۇل – قازاقستان اتتى مەملەكەتتىڭ تولىق قالىپتاسقاندىعىنىڭ, ەكونوميكاسى دامىعان, الەۋەتى تالايعا ۇلگى بولعان ەلگە اينالعاندىعىنىڭ ايقىن بەلگىسى.
بۇل – مەملەكەتىمىز بەن حالقىمىزدىڭ الدىندا ناقتى ماقساتتار قويا ءبىلىپ, سوعان جەتۋ ءۇشىن جاسالعان ەرەن ەڭبەكتىڭ ارقاسى.
«ورىندى ماقساتتار عانا تابىسقا جەتكىزەدى», – دەدى ەلباسى ءوز جولداۋىندا.
پرەزيدەنتىمىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جاريا ەتە وتىرىپ, تاعى دا ۇلانعايىر بەلەستەر بەلگىلەپ, ۇلى ىستەرگە باستاپ وتىر. باتىل قادامداردى تالاپ ەتەتىن, ۇزاق مەرزىمدى قامتيتىن, ءار اسۋى سارالانعان ايقىن باعدار جاسالدى. ءححى عاسىردا كەزدەسۋى مۇمكىن ون سىن-قاتەر قاۋپىنەن سۇرىنبەي ءوتۋ جولدارىن تالداي وتىرىپ, جەتى تارماقتان تۇراتىن قازاقستاننىڭ جاڭا ساياسي باعىتىن ايقىنداپ بەردى.
ءبىزدىڭ نەگىزگى مىندەتىمىز – ەگەمەندىك جىلدارى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردى ساقتاي وتىرىپ, ءححى عاسىردا ورنىقتى دامۋدى جالعاستىرۋ, دامىعان ەكونوميكانىڭ جانە جالپىعا ورتاق ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە بەرەكەلى قوعام قۇرۋ, كۇنكورىس ساياساتىمەن ەمەس, جوسپارلاۋ ساياساتىمەن, ۇزاق مەرزىمدى دامۋمەن جانە ەكونوميكالىق وسۋمەن اينالىساتىن مىقتى مەملەكەت قۇرىپ, الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 مەملەكەت قاتارىنا قوسىلۋ ەكەندىگى جولداۋدا اشىق ايتىلعانى قالىڭ بۇقاراعا ءمالىم.
ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا «الدىمەن – ەكونوميكا, ودان كەيىن – ساياسات» قاعيداسىمەن ۇيلەسەتىن, قوعامدى تۇگەل قامتيتىن ەكونوميكالىق پراگماتيزمدى ۇسىنا وتىرىپ, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسارتۋ, الەۋەتىن ارتتىرۋ قاي كەزەڭدە بولسا دا ءبىرىنشى كەزەكتە تۇراتىنىن اتاپ ءوتتى جانە مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ جاڭا قاعيداتتارىن ساراپتاپ-سارالاپ, تالداپ بەردى. ەڭ ماڭىزدىسى – مەملەكەت ازاماتتارعا ەڭ تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارت كەپىلدىگىن بەرۋى ءتيىس ەكەندىگى, ال كەدەيشىلىك ەشبىر قازاقستاندىق ءۇشىن الەۋمەتتىك پەرسپەكتيۆاعا اينالماۋى كەرەك ەكەندىگىن ايتتى.
جولداۋدا الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ, ءوڭىرلەردى دامىتۋدا الەۋمەتتىك تەڭگەرىمسىزدىك ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ, جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا قاعيدالارى انىقتالدى.
مەملەكەت بولاشاعىنىڭ نەگىزى – ۇلت دەنساۋلىعى, انا مەن بالا پروبلەمالارىنىڭ ۋاقتىلى شەشىلۋى, قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋى, ۇرپاققا زاماناۋي ءبىلىم بەرۋ ەكەندىگى ناقتى تارازىلانىپ ايتىلدى.
كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىققان ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – مەملەكەت كولەمىندەگى باسقارۋدى ورتالىقسىزداندىرۋ ماسەلەسى. بۇل كوپتەن بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ءتۇيىندى پروبلەما-تۇعىن. شىنىندا دا مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزى – وڭىرلەر جانە سوندا تۇراتىن حالىق. ال سول حالىقپەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى. ولاردىڭ پروبلەمالارىن شەشۋ, تۇرمىس-ءتىرشىلىگىنە قاتىستى ماسەلەلەرىنە كومەكتەسۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ, جاستار ءتاربيەسى, جولداۋدا ايتىلعان ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىقپەن, بۇزاقىلىقپەن, مادەنيەتسىزدىكپەن كۇرەسۋ دە, تۇرعىندار دەنساۋلىعى, ەلدى مەكەندەردى كورىكتەندىرۋ, ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ, تاعى دا باسقا كوپتەگەن پروبلەمالار ءوڭىرلەردەگى اتقارۋشى بيلىككە جۇكتەلگەن.
وكىنىشكە قاراي, وسى مىندەتتەردى مەملەكەتتىك ستاندارتقا ساي جانە سول دەڭگەيدە اتقارۋعا ول ورگانداردىڭ قارجىلىق جانە كادرلىق رەسۋرستارى جەتپەي جاتادى. ويتكەنى, اتقارۋشىدان باقىلاۋشى, تەكسەرۋشى, تەرگەۋشى كوپ. رەسپۋبليكالىق مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ وبلىستارداعى ورگاندارىنا نەگىزىنەن قاداعالاۋ, ينسپەكتسيالاۋ فۋنكتسيالارى جۇكتەلگەن. مينيسترلىكتەر مەن اگەنتتىكتەردىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى 35 دەپارتامەنتىندە 3900 قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى جانە ولاردىڭ بارلىعى باقىلاۋشى. ال تىكەلەي ءوڭىرلەردىڭ پروبلەمالارىن شەشەتىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ بارلىعىندا 3488 مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بار. ول قىزمەتكەرلەردىڭ سانى دا حالىق سانىنا قاراي بولىنبەگەن. 2,6 ملن. تۇرعىنى بار وڭىردە دە, 600 مىڭ حالقى بار وڭىردە دە شامامەن وسىنشا قىزمەتكەر ىستەيدى.
ەلباسىنىڭ: «ءبىز باسقارۋدى ورتالىقسىزداندىرۋدى ساۋاتتى جۇرگىزۋىمىز كەرەك» دەگەنىنىڭ توركىنىندە دە وسىنداي ماسەلەلەر جاتقان بولۋى كەرەك.
وسى باعىتتا جەرگىلىكتى اكىمدەردى سايلاۋ, حالىققا جانە مەملەكەتكە قىزمەت ەتۋدى بارلىعىنان جوعارى قوياتىن كاسىپقوي مەملەكەتتىك اپپارات قالىپتاستىرۋ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ارنايى قىزمەتتەردىڭ رەفورماسىن جالعاستىرۋ جونىندە ناقتى ستراتەگيالىق مىندەتتەر جۇكتەلدى. بۇل مىندەتتەر ەلىنە ادال قىزمەت ەتەمىن دەگەن ءاربىر مەملەكەتتىك قىزمەتكەرگە, ءاربىر قازاقستان ازاماتىنا قاتىستى ەكەندىگى داۋسىز.
پرەزيدەنتىمىز ءوز جولداۋىندا جاڭا قازاقستاندىق پاتريوتيزم قاعيداسىن ۇسىندى. قازاقستان قازىر كوپۇلتتى سيپاتى بار, ءبىرتۇتاس ەل ەكەندىگىن, جاھاندانۋ ءداۋىرى – كوپۇلتتى مەملەكەتتەر ءداۋىرى ەكەندىگىن نىقتاپ ايتتى.
قازاقستاننىڭ بۇعان دەيىنگى جەتىستىگى دە, بۇدان كەيىنگى الار اسۋى دا, شىعار بيىگى دە ەلدەگى ىنتىماق پەن تاتۋلىققا, بىرلىككە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى داۋسىز. ءبىزدىڭ ماقتانۋىمىزعا بولادى – قازاق حالقى ەش ۋاقىتتا دا, ەش قاشاندا باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ كەۋدەسىنەن يتەرىپ, كوكىرەگىنەن تەپكەن ەمەس. قايتا باۋىرىنا باسىپ, بارىن ءبولىپ بەرىپ, جەتپەسە ءوز بالاسىنىڭ اۋزىنان الىپ تالاي ۇلت وكىلدەرىن پانالاتتى, كومەكتەستى, قاتارعا قوستى. وسى كۇنگە دەيىن تالاي قازاق قانشاما ازاماتتى ۇلتىنا, ناسىلىنە قاراماي دوس, باۋىر تۇتادى.
وزگەنىڭ وزەگىنەن تەبۋ قازاقتىڭ قانىندا جوق, سالتىنا, داستۇرىنە, بولمىسىنا جات نارسە. «ءوز حالقىن سۇيەتىن ادام, ءوز جۇرتىنا جاقسىلىق تىلەگەن جان وزگە حالىقتاردى اشىندىرمايدى, ءوز ۇلتىن ەشكىمگە قارسى قويمايدى. ءبىز ەل يەسى رەتىندە بيىك بولساق, وزگەلەرگە سىيلى بولامىز», دەپ ەلباسى تاعى دا شەگەلەپ قويدى.
ەل بىرلىگى – ەڭ اسىل قاسيەت ەكەنىن ايتا كەلە ەلباسى سونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ بىرلىگى – ەلدىگىمىزدىڭ كىلتى ەكەندىگىن اشىپ ايتتى.
«قازاقتى ەشۋاقىتتا سىرتتان جاۋ العان ەمەس. قازاق, السىرەسە, الاۋىزدىقتان السىرەگەن, كۇشەيسە, بىرلىكتەن كۇشەيگەن», دەپ اتاپ ءوتتى. تۇسىنگەن ادامعا بۇدان ارتىق ءسوز بولماس. سوڭعى كەزدە كورىنىپ قالىپ وتىرعان رۋشىلدىق پەن جەرشىلدىك, قىزمەتكە كادرلاردى تۋىستىق, جەرشىلدىك بويىنشا تارتۋ سياقتى كەلەڭسىز جايتتەر ەلباسىن الاڭداتپاي قويمايتىندىعى, رۋ مەن تايپاعا ءبولىنۋ – ۇلتتىق تۇتاستىقتان ايىراتىن وتە قاۋىپتى دەرت ەكەندىگى اششى ايتىلدى.
جولداۋدىڭ وسى بولىگىن وقىپ وتىرىپ, مۇنان بىرنەشە جىل بۇرىن قىتايدىڭ سيان قالاسىندا بولعان كەزىمىزدەگى ءبىر جاعداي ەسىمە ءتۇستى. 2007 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا تۇركىستان قالاسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى رەتىندە « ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى قالالار باسشىلارىنىڭ حالىقارالىق فورۋمىنا» قاتىسقانبىز. سيان قالاسىندا 18 ملن. حالىق تۇرادى. باعدارلاماعا سايكەس ءبىزدى سول قالانىڭ شەتىندە ورنالاسقان ۇلكەن تاريحي-ەتنوساياباققا الىپ باردى. ادام كوپ, سونىڭ ىشىندە ادامداردى قاعىپ-سوعىپ, روليك تەۋىپ بارا جاتقان شامامەن 10-11 جاسار بالالارعا كوزىمىز ءتۇستى. ءبىزدىڭ ىڭعايسىز كۇي كەشكەنىمىزدى سەزدى بىلەم, قاسىمىزداعى قىتاي جىگىتى: «تاڭ قالماڭىزدار, بىزدە التى اتا-انا ءبىر بالانىڭ اۋزىنا قاراپ وتىر. ەگويست ۇرپاق ءوسىپ كەلە جاتىر ما دەپ ءوزىمىز دە قورقامىز», دەدى. شىنىندا دا وسى بالالار 40-50 جىلدان سوڭ بيلىككە كەلەدى. ول زامان قانداي بولارىن كىم بىلەدى؟
«ال قازاقتىڭ ءاربىر بالاسى ون ازاماتقا تاتيتىن بولۋى كەرەك», دەگەندى پرەزيدەنتىمىز وسىدان ون جىل بۇرىن ايتقان ەدى. جولداۋدا الداعى ەلۋ جىلدا قالاي دامۋىمىز كەرەك, ءار قازاقستاندىققا قانداي تالاپ قويىلۋى قاجەت, جاستاردىڭ الدىندا قانداي مىندەتتەر تۇر, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ ءرولى قالاي بولۋ كەرەك؟ – دەگەن سياقتى ماڭىزدى سۇراقتاردىڭ بارلىعىنا ناقتى جانە سانالى تۇردە جاۋاپ بەرىلگەندىگى كوڭىلىمىزدى تولتىرىپ, توعايتتى, سەنىمىمىزدى نىعايتتى.
«بابالارىمىز ءتىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولسا, ءبىز ءاردايىم ءىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولۋىمىز كەرەك» دەگەن ەلباسىنىڭ ءسوزىندە تاريحي شىندىق جاتقانىنا تاعى دا ءبىر كوز جەتكىزدىك.
ەلباسى ءسوزى كوپ ويعا جەتەلەيدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ءجونى بولەك, جوسىعى ەرەك. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بۇكىل ەلدىڭ جۇمىلۋى, بارشا حالىقتىڭ العا ۇمتىلۋى ايرىقشا ماڭىزدى ەكەندىگى 23 قاڭتاردا اقوردادا وتكەن كەڭەيتىلگەن كەڭەستە تاعى دا ايشىقتى ايتىلدى.
«ماڭگىلىك ەل» بولۋ ءۇشىن ءىرى بولۋىمىزدىڭ, ءىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولۋىمىزدىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ اينالاسىنا توپتاسىپ, ايانباي ەڭبەك ەتۋ ءبارىمىزدىڭ نەگىزگى مىندەتىمىز بولماق. قاجەت بولسا ارقايسىمىز ءوزىمىز-وزىمىزگە, ءوز ۇرپاعىمىز الدىندا سەرت بەرۋىمىز كەرەك سياقتى.
مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ جولى قاشاندا جىڭىشكە. وسىدان ەكى جىل بۇرىن جازىلىپ, بىراق كىم قالاي ويلاپ قالار دەپ ەش جەردە جاريالاماي جۇرگەن «نۇر اعا» دەگەن ولەڭىمدى وسى جولى, وسى جەردە جانە وسى ورايدا بەرگەن ورىندى سياقتى بولىپ كورىندى.
________
ەگە بولىپ قالماساڭىز مۇراعا,
ەل نازارىن بولاشاققا بۇرا ما؟
ەڭسە ءتۇسىپ, ەڭىرەگەن كەزىندە,
تاۋەلسىزدىك تاۋبە اكەلدى, نۇر اعا!
اسۋ تۇرماق ارمان بولىپ قىر, اعا,
تۇرعانىندا تۋعان ەلىڭ جىرادا.
ورگە تارتىپ بيىكتەرگە كوتەردىڭ,
مويىنداتىپ تالاي ەلدى, نۇر اعا!
اسىپ-تاسىپ پەيىلىنەن سىباعا,
ەلىڭ ەندى ەڭسەلى بوپ تۇر, اعا.
پىسقىرىپ تا قارامايتىن تالايمەن
تەرەزەمىز تەڭ بولدى عوي, نۇر اعا!
اعىلىپ تۇر, توگىلىپ تۇر جىر, اعا,
بىرلىك بولماي باستا داۋلەت تۇرا ما؟
جەرىمىزدىڭ شەكاراسىن تۇگەندەپ,
بابا ارمانىن ورىندادىڭ, نۇر اعا!
ەركىندىگىن بايراق ەتىپ ەل, اعا,
انگە تولدى, دانگە تولدى جەر-انا.
ءوڭى تۇگىل تۇسىنە دە كىرمەگەن,
قانشا قازاق ەلىن تاپتى ەر اعا.
جۇرەگىندە بۇلقىناتىن ءتىل, اعا,
تىلدەن, كوزدەن ساقتاسىنشى, نۇر اعا.
تالاي ەلدىڭ ازاماتى شەت جەردە,
جالدانىپ تا, قورلانىپ تا ءجۇر, اعا.
قاي كەزدە دە اق, ءادىلسىڭ, نۇر اعا,
بيىكتەيدى جۇرتىڭ شىققان شىڭ, اعا؟
كەيبىر ارسىز «باۋىرلارىم» تويعان سوڭ,
كەسىر مىنەز كورسەتىپ تە ءجۇر, اعا.
ەرىم – ارىس, جەرىم – بارىس – سىڭارمىن,
بولاشاقتى بولمىسىممەن ۇعارمىن.
بابالاردىڭ قيالىنا كىرمەگەن,
ەۋروپانىڭ تورىنە دە شىعاردىڭ.
تاۋەلسىزدىك نۇرىن شاشىپ ساناعا,
باق دارىدى ۇلانعايىر دالاما.
ەل ءۇمىتىن ارقالاعان ەڭسەلىم,
الاش ءۇشىن امان بولشى, جان اعا!
ءالي بەكتاەۆ,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
اكىمىنىڭ ورىنباسارى.