سەيسەنبى, 29 قاڭتار 2013 7:55
ۋاقىت الماسىپ, عاسىرلار جالعاسىپ جاتقان تۇستا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ العا قويعان ماقسات-نيەتى – بەرەكە-بىرلىكتە تۇگەل بولىپ, ب ۇلىنبەي ءبۇتىن ىنتىماقتا ءومىر ءسۇرۋ. وسى ومىرشەڭ يدەيا ازاتتىق العاننان بەرى ءبىر ءسات تە كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىپ كورگەن ەمەس. مۇنىڭ ۇيىتقىسى دا, ۇيىمداستىرۋشىسى دا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەنى ايداي الەمگە انىق.
سەيسەنبى, 29 قاڭتار 2013 7:55
ۋاقىت الماسىپ, عاسىرلار جالعاسىپ جاتقان تۇستا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ العا قويعان ماقسات-نيەتى – بەرەكە-بىرلىكتە تۇگەل بولىپ, ب ۇلىنبەي ءبۇتىن ىنتىماقتا ءومىر ءسۇرۋ. وسى ومىرشەڭ يدەيا ازاتتىق العاننان بەرى ءبىر ءسات تە كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىپ كورگەن ەمەس. مۇنىڭ ۇيىتقىسى دا, ۇيىمداستىرۋشىسى دا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەنى ايداي الەمگە انىق.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە مەملەكەتىمىز الەمگە تانىلدى. ەل بولىپ ىرگە كوتەرىپ, قاسيەتتى قارا شاڭىراعىن بيىكتەن كورسەتە الاتىنىن دالەلدەدى. سول بيىككە تىككەن الىپ شاڭىراعى – ارقا ءتوسىندەگى استانامىز, ونىڭ قاق ءتورىنەن ورىن العان اقوردامىز دەر ەدىم.
وسىنداي ەلدىڭ ءار جىلعى باعىت-باعدارى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جورالعى جولداۋلارىندا ايقىندالىپ, ورىندالىپ كەلە جاتقانى ءمالىم. ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋى – قازاق ەلىنىڭ كەمەل كەلەشەگىنە جاساعان قاجىرلى قادام, ۇرپاقتى جارقىن بولاشاق زاماندا ءداۋىر كوشىنەن قالدىرمايتىن, الەمدىك جاھاندانۋ ۇردىسىنە وتانىمىزدىڭ وزىندىك بەت-بەينەسىن ايقىنداپ بەرگەن قۇجات دەپ بىلەمىن. وسى كۇنگە جەتۋ, ءبىتىم-بولمىسىمىزدى ناقتىلاۋ, نارىقتى يگەرۋ, ءداۋىر تالابىنا قاشاندا ساي بولۋ بۇگىنگى قالىپتاسقان قازاقستاندى الدا دا تورتكۇل دۇنيەگە تانىتا بەرۋ, ءسويتىپ, قۋاتتى مەملەكەتكە اينالدىرۋ, دەموكراتيانى دەمىكتىرىپ الماي العا جىلجىتۋ, ۇلتتىق ەكونوميكانى ورنىقتىرۋ, مۇنىڭ ءبارىن شيرەك عاسىرعا تاياۋ ۋاقىت ىشىندە ورىنداپ شىعۋ وڭاي بولعان جوق. بۇل تۋرالى ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا: «ءبىزدىڭ العى شەپتى الۋىمىز قىمباتقا ءتۇستى. ەل 20 جىل بويى ەگەمەندىگىمىز بەن ساياسي سالماعىمىزدى نىعايتۋعا جۇمىس ىستەدى. 20 جىل وتكەن سوڭ بۇل ماقساتقا قول جەتتى. قالىپتاسۋ كەزەڭى تابىستى اياقتالدى. قازاقستان ءححى عاسىردىڭ باسىندا تاۋەلسىز ءارى وزىنە سەنىمدى بولىپ وتىر. جاھاندىق داعدارىستىڭ جالعاسۋىنىڭ اسەرىنەن الەمدە بولىپ جاتقان وزگەرىستەر ءبىزدى ۇرەيلەندىرمەيدى. ءبىز ولارعا دايىنبىز. ءبىزدىڭ ەندىگى مىندەتىمىز – ەگەمەندىك جىلدارى قول جەتكىزگەننىڭ بارلىعىن ساقتاي وتىرىپ, ءححى عاسىردا ورنىقتى دامۋدى جالعاستىرۋ», دەيدى. اقيقات سوزگە تەرەڭ بويلاساڭ, ارعى جاعىنان وتكەندى بۇگىنمەن ۇشتاستىرىپ, الداعى باعىتتى بەلگىلەپ بەرگەنىنە كوز جەتكىزەسىڭ.
ءبىر قاراعاندا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى الىستاۋ كورىنەدى. بىراق ەرتەڭىنە ءۇمىت ارتقان ەلدىڭ, سول ەلدىڭ التىن تىرەگى سانالاتىن ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن ويلاعاندا, بۇل – شىنايى باعدارلاما ەكەنىن اڭعاراسىڭ. وتكەندى باعامداي وتىرىپ, الداعى كۇنىنە, ۇكىلەگەن ءۇمىتىن وزدىرعان جۇرت ءۇشىن, بۇل – ستراتەگيا كەمەل كەلەشەككە باستايتىن دارا دا داڭعىل جول. باردى مالدانىپ وتىرا بەرمەي, كەلەشەككە قانات قاعۋ, بۇل – ەلىمىزدىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, ەڭسەمىزدى بيىكتەتە بەرمەك.
بۇل العاشقى ستراتەگيا ەمەس, وسىدان 15 جىل بۇرىن 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيا قابىلدانعان بولاتىن. سول ءبىر الماعايىپ زاماندا جولداۋدى ەسكە العان ەلباسى: «1997 جىل ەستەرىڭىزدە مە؟ پارلامەنتتە مەن ءسوز سويلەگەننەن كەيىن ابدىراۋ مەن ابىرجۋ بولدى. كوپشىلىك: «بۇل نە – ناسيحات پا؟ الدە اسپاننان تۇسكەن نارسە مە؟» دەپ ساۋال قويىپ جاتتى… حالىق ناقىلىندا ايتىلعانداي… «ماقسات – جەتىستىكتىڭ جەلكەنى». ورىندى ماقساتتار عانا تابىسقا جەتكىزەدى», دەپتى.
تاعى دا جولداۋ جولدارىنا ۇڭىلسەك, «دۇنيەدە بولىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ سيپاتى مەن تەرەڭدىگى, جاھاندىق ءوزارا ءىس-قيمىل ۇزاق مەرزىمدى دامۋدى تالاپ ەتەدى. كوپتەگەن ەلدەر قازىردىڭ ءوزىندە 2030-2050 جىلداردىڭ ارعى جاعىنا كوز جىبەرۋگە تىرىسادى. «باسقارىلاتىن بولجامداۋ» قازىرگى تۇراقسىز كەزدە مەملەكەتتەر دامۋىنىڭ ماڭىزدى تەتىگىنە اينالۋدا» دەيدى. وسىندايدا قازاقتىڭ «كوز قورقاق, قول باتىر», «تاۋەكەل ءتۇبى جەلقايىق, وتەسىڭ دە كەتەسىڭ» دەگەن قاناتتى ءسوزدەرى ويىڭا ورالادى ەكەن. ەلىمىزدىڭ وسكەنىن, وركەن جايعانىن مىنادان كورۋگە بولادى. العاشقى ەلدىك جىلدارىمىزدا ەكونوميكامىزداعى كىرىس-شىعىسىمىز ميلليون, ميلليارد دەگەن ولشەمدەرمەن بەلگىلەنسە, 2030 ستراتەگياسىنىڭ جەمىسى – ەكونوميكا كولەمى تريلليون تەڭگەمەن تۇيىندەلەتىن بيىككە قول جەتكىزدى. جولداۋدا ايتىلعان وسى 15 جىل ىشىندە ۇلتتىق ەكونوميكا 1,7 تريلليون تەڭگەدەن 28 تريلليون تەڭگەگە ءوسۋى وسى سوزىمىزگە دالەل بولادى.
مەن ەكونوميست رەتىندە جولداۋداعى وسى سالاعا قاتىستى ايتىلعان كەيبىر تۇجىرىمدارعا توقتالا كەتسەم دەيمىن. «قازىرگى ۋاقىتتا ادامزات جاڭا جاھاندىق سىن-قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلۋدە. ەلىمىز بەن ءوڭىرىمىز ءۇشىن مەن ون نەگىزگى سىن-قاتەردى ءبولىپ كورسەتەمىن. ەگەر ءبىز ءوز دامۋىمىزدا جاڭا تابىستارعا ودان ءارى قول جەتكىزۋدى جوسپارلايتىن بولساق, ولاردىڭ ارقايسىسىن مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋگە ءتيىسپىز» دەيدى ەلباسى.
ءيا, پرەزيدەنت وسى ون قاتەردى جەڭۋدى بىزگە مىندەتتەپ وتىر. مەن ءبارىن ەمەس, ەكەۋىن ەرەكشە اتاعىم كەلەدى. ول سۋ تاپشىلىعى مەن جاھاندىق ەنەرگيالىق قاۋىپسىزدىك ەدى. سۋدى ۇنەمدەپ پايدالانۋ, قولدا باردى ۇقساتا ءبىلۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسى بۇرىن دا ءجيى ايتىپ جۇرەتىن. ەندى ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ستراتەگيادا «سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە وتكىر بولىپ وتىر. ءبىزگە ساپالى اۋىز سۋ جەتپەيدى. ءبىرقاتار وڭىرلەر ونىڭ زاردابىن قاتتى تارتۋدا» دەپ اتاپ وتكەن. ەندەشە, الداعى جىلدارى سۋ ءماسەلەسىنە قاي-قايسىمىز دا سەرگەك بولۋىمىز كەرەك. سۋ ءومىردىڭ ءنارى, تىرشىلىكتىڭ كوزى ەكەنىن ۇقساق ۇتىلمايمىز, ۇتامىز. ەلباسى وسىنى ەرتە باستان ەسكە سالىپ, تامشى سۋ ءۇشىن تارتىس الدا تۇر دەگەندى مەڭزەيدى. ال «كومىرسۋتەگى ەكونوميكاسىنىڭ ءداۋىرى بىرتە-بىرتە اياقتالىپ كەلە جاتقانى انىق. ادامزاتتىڭ ءومىر تىرشىلىگى تەك ءبىر عانا مۇناي مەن گازعا ەمەس, ەنەرگيانىڭ جاڭعىرتىلاتىن كوزدەرىنە نەگىزدەلەتىن جاڭا ءداۋىر كەلە جاتىر» دەگەن كەمەل وي كەلەشەكتىڭ باعدارلاماسى دەۋ ورىندى. ەل مەرەيىن وسىرگەن, بەدەلىمەن جەڭىپ العان EXPO-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ اتاۋىن قازاق ەلى, ەلباسى «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» دەپ وزەكتى تاقىرىپتى تاڭداۋى تەگىن بولماسا كەرەك.
جولداۋداعى پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان ەكونوميكاسى – الەمدىك اۋقىمدا كولەمى شاعىن ەكونوميكا. سوندىقتان ونى وتە ءتيىمدى باسقارۋ قاجەت… قايتالاپ ايتامىن: ەلدىڭ بيۋدجەتىن جاي ءبولىپ قانا قويماي, ويلى دا سالماقتى ينۆەستيتسيالاۋ قاجەت» دەگەن جولداردى مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ, مەن سەناتتا بيۋدجەتتى تالقىعا سالعاندا وڭىرلەر بويىنشا قارجى ءبولۋدىڭ ولشەم كريتەريلەرى تۋرالى ءجيى كوتەرىپ, تيىمدىلىك باستى نىسان بولۋ كەرەك دەگەنگە بەرىك تابان تىرەپ كەلەمىن. سول سەكىلدى بيۋدجەت ساياساتى تۋرالى ايتىلعان تۇيىندەر ەلدىڭ دامۋىنداعى باستى كورسەتكىش ەكەنىن «قيىن-قىستاۋ» كۇنگە رەزەرۆتەر جيناۋ» ەكەنىن قاداپ ايتىپ, «بيۋدجەتتىك-قارجىلىق پروتسەسكە دەگەن كوزقاراس جەكەلەي سالىمدارعا كوزقاراس سەكىلدى ۇقىپتى ويلاستىرىلعان بولۋعا ءتيىس. باسقاشا ايتقاندا, بىردە-ءبىر بيۋدجەتتىك تەڭگە ىسىراپ بولماۋعا ءتيىس» دەپ تاپسىرادى. سالىق, اقشا-كرەديت, مەملەكەتتىك جانە سىرتقى قارىزدى باسقارۋ ساياساتى جونىندەگى ناقتى مىندەتتەر – كۇنى ەرتەڭگى ءمىنسىز ىسكە جول سىلتەپ تۇر. ماسەلەن: «جاڭا سالىق ساياساتى الەۋمەتتىك باعىت الۋعا ءتيىس. بۇل ءۇشىن 2015 جىلدان باستاپ ىنتالاندىرۋ شارالارى كەشەنىن, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋگە, ءوزىن, ءوز وتباسىن, قىزمەتكەرلەرىن مەديتسينالىق ساقتاندىرۋعا قاراجات سالاتىن ازاماتتار مەن كومپانيالاردى سالىقتان بوساتۋ پراكتيكاسىن كوزدەيتىن ىنتالاندىرۋ كەشەنىن ازىرلەۋ قاجەت» دەسە, سالىق تۋرالى «الەمدىك ەكونوميكاداعى قولايسىز احۋالدى ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز ينفلياتسيادان ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ كىرىستەرىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جانە ەكونوميكالىق ءوسىم ءۇشىن لايىقتى دەڭگەيىن ۇستاپ تۇراتىن بولامىز. بۇل جاي عانا ماكروەكونوميكالىق ماسەلە ەمەس, بۇل ەلدىڭ الەۋمەتتىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ماسەلەسى. جانە دە بۇل – 2013 جىلدىڭ وزىنەن باستاپ ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ باستى ماسەلەسى» دەيدى اقشا-كرەديتكە قاتىستى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەتتىك جانە سىرتقى قارىزدى باسقارۋعا قاتىستى: «ءبىزدىڭ ەلدىڭ مەملەكەتتىك قارىزىنىڭ دەڭگەيىن تۇراقتى باقىلاۋدا ۇستاۋعا ءتيىسپىز. ءىجو-گە قاتىستى بيۋدجەت تاپشىلىعىن 2013 جىلعى 2,1%-دان 2015 جىلى 1,5 %-عا دەيىن تومەندەتۋ كەرەك». مىنە, بۇل مىندەت تە وسال جۇك ەمەس. ونى ورىنداۋ ءۇشىن ءار ازامات ءوزىنىڭ بىلىك-ءبىلىمىن سارپ ەتە وتىرىپ, سانالى ەڭبەك ۇلگىسىن كورسەتۋى كەرەك دەپ ويلايمىز.
جولداۋدا ايتىلعان وسىنداي سۇبەلى مىندەت-ماقساتتار ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارىلاتىن جۇمىستار. بۇعان ۇلت بولىپ ۇيىسساق, جۇرت بولىپ جۇمىلساق, ەلدىڭ ەرتەڭى, ۇرپاقتىڭ بولاشاعى جارقىن بولارى ءسوزسىز. مۇنداي اۋقىمدى جۇمىستى سوزبەن سومداۋ ەمەس, ىسپەن تياناقتاساق, ماقساتقا جەتىپ, مىندەتتى مۇلتىكسىز ورىندايتىن بولامىز.
وڭىردەن سايلانعان سەناتور بولعان سوڭ اۋىلدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى تۋرالى ايتىلعان باعىت-باعدارعا دا ءسال توقتالا كەتسەم دەيمىن. اۋىلدى كوركەيتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن ورىستەتۋ ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيادا كەڭىنەن قامتىلعان. اسىرەسە, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن قايتا وڭدەۋ, فەرمەرلىك پەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ورىستەتۋ, جەردى يگەرۋ مادەنيەتىن تالاپقا ساي وزگەرتۋ, عىلىم جەتىستىكتەرىنە ءمان بەرۋ, تەحنولوگيا, باسقارۋ سالاسىنداعى قولجەتىمدى يگىلىكتەردى پايدالانا ءبىلۋ, مال شارۋاشىلىعىندا ۇلتتىق ءداستۇرىمىزدى جاڭعىرتۋ – وزگە دە وزەكتى ماسەلەلەرگە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. 2020 جىلعا قاراي اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋ كولەمىن 4,5 ەسەگە ارتتىرۋ, اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ جاڭا باعدارلاماسىن ازىرلەۋ جۇكتەلىپ وتىر. بۇل ءبىز ايتقان اۋىلدى, اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە ۇلكەن بەتبۇرىس بولماق. ونىڭ جۇيەلى ءوسىپ-وركەندەۋى جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەنىمىزدەي, سۋ رەسۋرستارىنا تىكەلەي تاۋەلدى. وسىعان بايلانىستى ەلباسى ءوز ستراتەگياسىندا سۋعا قاتىستى جاڭا ساياسات تۇجىرىمداۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتادى. الەمدەگى وزىق ۇلگىنى زەردەلەۋ, جەراستى سۋلارىن ءوندىرۋ, ونى ءتيىمدى پايدالانۋ, بۇل ىستە الەمدىك وزىق تەحنولوگياعا سۇيەنىپ قانا قويماي, جاڭا وتاندىق ۇلگىسىن ەنگىزۋ قاجەتتىگىن جۇكتەپ, ەڭ باستىسى, اگروونەركاسىپتە سۋدى, ىلعالدى ۇنەمدەۋدى كەشەندى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ كەرەك ەكەنىن نازارعا سالادى. مىنە, باردى تىرشىلىك كوزىنە پايدالانا وتىرىپ, ەلگە كەرەكتى تابۋ, ونى قاجەتكە جاراتۋ ءىسىن مەملەكەت باسشىسى وسىلايشا جان-جاقتى اتاپ وتەدى.
سان سالانى قامتىعان ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيانىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى, بۇل الەۋمەتتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ, وركەنيەتتى ءومىردى قازاق توپىراعىندا قالىپتاستىرۋ, ونى ءداستۇرلى ەتىپ ورنىقتىرۋ. بۇل جونىندە ەلباسى «باستى مىندەت – كەدەيشىلىكتىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ. كەدەيشىلىك ەشبىر قازاقستاندىق ءۇشىن الەۋمەتتىك پەرسپەكتيۆاعا اينالماۋى كەرەك. ءبىز ءوز ازاماتتارىمىز ءۇشىن ەكونوميكا مەن بيۋدجەتتىڭ وسۋىنە تىكەلەي تاۋەلدى بولاتىن ەڭ تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارتتار مەن كەپىلدىكتەر بەلگىلەۋىمىز كەرەك» دەپ, اتالمىش سالا بويىنشا اتقارىلاتىن كەلەلى ىستەردى تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتەدى.
تۇيىندەي ايتقاندا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇل ستراتەگياسىن كەمەل كەلەشەككە جاسالعان تىڭ قادام, الدىنان ءۇمىت كۇتەر ادامدى قاناتتاندىرىپ, ويىن وياتىپ, ساناسىن سەرگىتىپ, جاھاندانۋ كەزىندە مەملەكەتتى قالىبىندا ساقتاپ قالاتىن ۇلتتىڭ تامىرىن بەكىتىپ, تالابىن ۇشتايتىن اداستىرماس باعىت-باعدار دەپ بىلەمىز. بۇل ءىستى ورىنداۋ كەزىندە «جەتپەسە, بىرىڭدىكىن ءبىرىڭ جەتكىز», دەپ دانىشپان اباي ايتقانداي, باردى ۇقساتىپ, كەمدى تۇگەندەپ, ورتانى تولتىرىپ, جوقتى تاۋىپ, ارقايسىمىز قارىز بەن پارىزدى ۇعىپ, ۇدەدەن شىعىپ, بۇكىل ەل بىرىگىپ بىلەك, جۇمىلىپ جۇدىرىق بولۋ ەنشىمىزگە ءتيىپ وتىر. وسىنداي جاۋاپتى مىندەتتى جاقسى اتقارساق, قازاق ەلىنىڭ بولاشاعى جارقىن, كەلەشەگى كەمەل بولارى ءسوزسىز.
ەرتارعىن استاەۆ,
سەناتور, سەناتتىڭ قارجى جانە
بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ حاتشىسى.