كولدەر نەگە سۋالىپ جاتىر؟

جۇما, 11 قاڭتار 2013 7:28

ىرعىز ءوڭىرىنىڭ بالىعى تايداي تۋلاعان, باقاسى قويداي شۋلاعان, اڭ-قۇسى جىرتىلىپ ايىرىلاتىن وزەن-كولدەرگە باي ەكەنىن بىلمەيتىندەر كەمدە-كەم بولار. تالايلاردى تۇمسا تابيعاتىمەن تاڭعالدىرعان وزەن-كولدەرمەن ورنەكتەلگەن ءوڭىردىڭ سوڭعى جىلدارى باسىنان باعى تايا باستاعانى دا شىندىق. وسى وڭىردە رەسمي تىركەلگەن تەرەڭدىگى 1,5-2,5 مەتر بولاتىن 95 ۇلكەندى-كىشىلى كولدىڭ 29-ى ىرعىز, 54-ءى تورعاي جانە 12-ءى ولكەيىك وزەندەرىنىڭ كوكتەمگى تاسقىن سۋىمەن تولىعادى. وسى كولدەردىڭ 28-ءى ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى جانە 38-ءى تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي زوولوگيالىق قاۋمالى سياقتى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردا ورنالاسقان.

جۇما, 11 قاڭتار 2013 7:28

ىرعىز ءوڭىرىنىڭ بالىعى تايداي تۋلاعان, باقاسى قويداي شۋلاعان, اڭ-قۇسى جىرتىلىپ ايىرىلاتىن وزەن-كولدەرگە باي ەكەنىن بىلمەيتىندەر كەمدە-كەم بولار. تالايلاردى تۇمسا تابيعاتىمەن تاڭعالدىرعان وزەن-كولدەرمەن ورنەكتەلگەن ءوڭىردىڭ سوڭعى جىلدارى باسىنان باعى تايا باستاعانى دا شىندىق. وسى وڭىردە رەسمي تىركەلگەن تەرەڭدىگى 1,5-2,5 مەتر بولاتىن 95 ۇلكەندى-كىشىلى كولدىڭ 29-ى ىرعىز, 54-ءى تورعاي جانە 12-ءى ولكەيىك وزەندەرىنىڭ كوكتەمگى تاسقىن سۋىمەن تولىعادى. وسى كولدەردىڭ 28-ءى ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى جانە 38-ءى تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي زوولوگيالىق قاۋمالى سياقتى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردا ورنالاسقان.

2007 جىلدان كەيىن تورعاي جانە ولكەيىك وزەندەرىنىڭ تاسىماۋى سالدارىنان دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزعا يە سۋلى-باتپاقتى ولكە كولدەرىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى كۇرت ناشارلاپ كەتتى. وزەكتەر ارنالارى تارتىلىپ, كول تاباندارى كەۋىپ, سورعا اينالۋدا. قازىر بۇل وڭىردەگى وسىنشاما كولدىڭ سۋى بارى ساۋساقپەن سانارلىق بولىپ قالدى. قىرىندا كيىك ويناعان وڭىردەگى سۋ تاپشىلىعى ولاردى باسقا جاقتارعا جايىلىم اۋىستىرۋعا ءماجبۇر ەتۋدە. 2012 جىلى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاعى كولدەردىڭ 21-نە عانا ىرعىز وزەنىنەن سۋ تۇسكەن, كۇزگە قاراي ولاردىڭ سەگىزىنىڭ عانا تابانىندا جىلتىراپ سۋ قالعان. كۇزگى ساناقتا كولدەر جۇيەسىندە قۇستاردىڭ 37 ءتۇرىنىڭ 6650 داراعى عانا ەسەپكە الىنعان. ال بۇل كولدەر بۇرىن ناعىز قۇس بازارى بولاتىن. كۇزگى جانە كوكتەمگى قۇس قايتۋ جانە كەلۋ كەزىندە وسى كولدەر ۇستىمەن 250 مىڭنان استام قۇس ۇشىپ وتەدى ەكەن. سونىڭ 33-ءى قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن قاۋىرسىن قاناتتىلار. وزەكتەر مەن كولدەرگە سۋ شىقپاعاندىقتان ازعانتاي قار سۋى تەز اشىپ, تۇزدانىپ, مال ولىمىنە دە سوقتىرىپ وتىرعان كورىنەدى. بىلتىر كول ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردە ونشاقتى ءىرى قاراسىن ءولتىرىپ العان وتباسىلار دا بولىپتى.كۇنى كەشە ايدىنى شالقىپ, ايبىنى اسىپ جاتاتىن كولدەردىڭ مۇنداي جاعدايى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ دا كوڭىل-كۇيىنە اسەر ەتەرى ءسوزسىز. بار تىرشىلىگى الدىنداعى ءتورت ت ۇلىك مالىنا تاۋەلدى شالعايداعى ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىن مازاسىزداندىراتىن ماسەلە – وسى وزەن-كولدەردىڭ ارناسى تارتىلىپ, تابانىنان سۋ قاشۋى. ايتپەسە, بۇرىندارى جول ازابىن تارتىپ كەلگەن ىرعىزدىڭ ۇستىمەن «باتىس قىتاي-باتىس ەۋروپا» حالىقارالىق ءدالىزى وتكەلى قاتىناس جاقسارىپ, ەل­دىڭ ەڭسەسى ءبىر كوتەرىلىپ قالىپ ەدى. ىر­عىزدىقتاردىڭ ەندىگى ۋايىمى وزەن-كولدەردى سۋلاندىرۋ جايى. تۋ­عان جەرگە تامىرى بايلانعان ءتول پەر­زەنتتەرى كولدەردىڭ تابانىنا سۋ كەلىپ, ىرعىزدىڭ بالىعى مەن قۇسى, اڭدارى ءوسىپ-ءونىپ, ءوڭىردىڭ شەتەلدىك تۋريستەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىنداي باق جۇلدىزى جانار ءساتتى كۇتۋى دە زاڭدى.بۇعان دەيىن بۇل ماسەلەلەر ءتۇرلى دەڭگەيدە اڭگىمە بولىپ جۇرگەنىمەن شەشىمدى شارا الىنباي, كۇن ءتار­تى­بى­نەن تۇسكەن ەمەس. ەلىمىزدە قابىل­دان­عان مەملەكەتتىك اگرارلىق ونەر­كا­سىپتى دامىتۋ باعدارلاماسىندا سۋ شارۋاشىلىعى جۇيەسىن ءتيىمدى پاي­دالانۋعا كوپ كوڭىل بولىنگەن. باعدارلامانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن انىقتاۋ ماقساتىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ رەسۋرس­تارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى يسلام ابىشەۆ 2012 جىلى كوكتەمدە وڭىرگە كەلگەن جۇمىس ساپارىندا بىرقاتار سۋ شارۋاشىلىعى جۇيەلەرىن سالۋعا قولداۋ كورسەتۋگە ۋادە بەرىپ, سوزىندە تۇردى. اۋماعى 18817 گەكتار بولاتىن ويىل اۋدانىنداعى تامدىكول كولدەتە سۋارۋ جۇيەسىن «قازسۋشار» رمك اقتوبە فيليالى تەز ارادا كۇردەلى جوندەپ بەردى. ەندى فيليال ىرعىز اۋدانىنداعى ەكى بوگەتتىڭ قۇرىلىسىن اياقتاپ وتىر. بۇل وزەگى تالعان وزەن-كولدەردىڭ تابانىنا سۋ جەتكىزۋدىڭ قايتارىمدى قادامى بولعالى تۇر. «قازسۋشار» رمك اقتوبە فيليالىنىڭ ماماندارى وسى بوگەتتەردىڭ قۇرى­لى­سىن بارىپ كورۋدى قولقالاپ جۇرگەن-ءدى. «وزەننىڭ باسىنداعى سۋ ىشەدى, ايا­عىنداعى ۋ ىشەدىنىڭ» كەرىن كيىپ قالعاندارعا ەڭ بولماعاندا ءوزىمىزدىڭ وبلىس اۋماعىنداعى ىرعىز وزەنىنىڭ كوكتەمگى تاسقىن سۋىنىڭ بەي-بەرەكەت اعىپ كەتۋىنە جول بەرمەي, كول تاباندارى مەن وزەكتەرگە تولتىرىپ الساق ۇلكەن ولجا ەمەس پە دەگەن ءسوزىنىڭ جانى بار ەكەنىن جەرگىلىكتى بيلىك تە, تۇرعىندار دا, وسى ماسەلەنى قاۋزاپ جۇرگەن ازاماتتار دا تەرىس كورمەپتى. ونىڭ ۇستىنە بۇل جوبالار سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ ۇنەمدەلگەن قارجىسى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلىپ وتىرعان كورىنەدى. سونداي-اق, بۇل جوبالاردى جاساۋدى جۇزەگە اسىرۋعا الدىن الا ەسەپتەلگەن 500 ميلليون تەڭگەنىڭ ورنىنا وڭتايلاندىرىلعان ادىسپەن نەبارى 200 ميلليون تەڭگە جۇمسالعان. سەبەبى, جوبالاۋ-ەسەپتەۋ جۇمىستارىن قايتا قاراپ, كوپتەگەن وزگەرىستەر ەن­گى­زىپ, ءبىراز قارجى ۇنەمدەۋگە قول جەت­كىزىلىپتى.بۇدان ەكى جىل بۇرىن نۇرا جەرىندەگى تورعاي وزەنىنىڭ بايتاق كولىنە قۇيار تۇسىنداعى قوجا جانە جايساڭباي ەلدى مەكەن تۇسىنداعى قاراكولگە قۇياتىن «قىل» تەلىمىن بوگەپ, سۋ رەتتەگىش قويۋ ماسەلەسى اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيس­تر­لىگىندە قارالىپ, «قوجا» جانە «قىل» بوگەتتەرىن سالۋ ۇكىمەتتەن قولداۋ تاپتى. «قوجا» بوگەتىنىڭ بيىكتىگى 2 مەتر 20 سانتيمەتر. بوگەت قاتتى قوجىر تاس­تار­مەن بەكىتىلدى, 12 مىڭ شارشى مەتر توپىراق ءۇيىندىسى توسەلدى. ۇزىندىعى 45 مەتر, ديامەترى 600 مم. سۋ جىبەرگىش ورناتىلدى. سونداي-اق, ارتىق سۋدى بوگەتتىڭ ۇستىمەن وتكىزۋ دە قارالعان. سوندا مىنا ىرگەدەگى بايتاق كولى تولعانشا كوپتەگەن كولدەرگە سۋ بارادى, وزەكتەردى تولتىرادى. ءبىز وسى ارقىلى 228 ميلليون تەكشە مەتر سۋ ۇستاۋدى كوزدەپ وتىرمىز. بۇل دەگەنىڭ مول بايلىق, مالعا دا, جانعا دا پايدالى. ال «قىل» بوگەتىنىڭ ۇزىندىعى – 620 مەتر. مۇندا 28 ميلليون تەكشە مەتر سۋ جيناقتالادى دەپ كۇتىلۋدە. ەڭ باستىسى, كوكتەمگى تاسقىن سۋ مەن قار سۋى قۇمعا ءسىڭىپ جوق بولىپ كەتپەيدى, وسى ماڭداعى كولدەردىڭ تابانىنا جينالادى. اڭ مەن قۇستىڭ, بالىقتىڭ ورالۋىنا العىشارت جاسايدى, شارۋاعا قولايلى بولادى, مالدىڭ سۋ ىشۋىنە, كول جاعالاۋلارىندا بالاۋسا پىشەن دايىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, دەيدى «قازسۋشار»رمك اقتوبە فيليالىنىڭ ماماندارى.ءبىز وسى ساپارىمىزدا ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىنىڭ قىز­مەتكەرلەرىمەن, تۇرعىندارمەن دە كەزدەسىپ, كول تاباندارىنان سۋدىڭ قاشۋىنىڭ سەبەپتەرىن بىلمەك بولىپ اڭگىمەگە تارتقانبىز. ارينە, ءبىرىن­شى كەزەكتە, ەكولوگيانىڭ بۇزىلۋى, قۋاڭ­شىلىقتىڭ جيىلەپ كەتۋى, قىستا قار مەن توڭنىڭ ءتۇسىپ جارىماۋى سياقتى دالەلدەر العا تارتىلدى. وسى ماسەلەنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەردىڭ توقتامدى ءۋاجى بۇل وبلىسارالىق سۋ بولۋدەگى ادىلەتسىزدىككە سايادى. شىندىعىندا ىرعىز وڭىرىندەگى كولدەرگە سۋى جەتەتىن تورعاي وزەنىنىڭ سۋىن ساعاداعى ەلمەن ءبولىپ پايدالانۋ 20 جىل بۇرىنعى ەسەپپەن جۇرگىزىلۋدە ەكەن. سونىڭ وزىندە وعان باقىلاۋ-قاداعالاۋ كەمشىن. «اركىم كورپەنى وزدەرىنە» تارتاتىنى تاعى بار.وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان باستاپ دۇنيەجۇزىلىك يۋنەسكو, رامسار كونۆەنتسياسى قاۋىمداستىقتارى, وتان­دىق تابيعات قورعاۋ ۇيىمدارى سۋ ەكولوگياسىندا قالىپتاسقان جاعدايعا الاڭ­داۋشىلىق ءبىلدىرىپ, دابىل قاعا باستادى. قاعاز جۇزىندە قالعانى بولماسا 1992 جىلى «سۋ شارۋاشىلىعى گيدروجوبالاۋ ينستيتۋتى»(«كازگيدروۆودحوز») جاساقتاعان ۇسىنىسقا سايكەس تورعاي جانە اقتوبە وبلىسى اراسىندا تورعاي وزەنىنىڭ 786,4 ملن. تەكشە مەتر اعىن سۋىنىڭ 82,2 ملن. تەكشە مەترىن, ياعني 10,5 پايىزىن, ولكەيىك وزەنىنىڭ 61,8 ملن. تەكشە مەتر سۋىنىڭ 19,2 ملن. تەكشە مەترىن اقتوبە وبلىسىنا جىبەرۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى, اقتوبە وبلىسىندا سۋ رەتتەگىش قۇرىلىستار سالۋدىڭ جوبالىق قۇجاتتارى جاساقتالدى. الايدا, ۋاقىت كورسەتكەندەي, ايماقتاعى ەكولوگيالىق جاعداي ودان ءارى ۋشىعىپ, قازىرگى تاڭدا شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى. 2008 جىلدان بەرى اقتوبە وبلىسىنا كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەلمەي, 2012 جىلى ەكى بىردەي ەرەكشە قورعالاتىن اۋماقتاعى (رەزەرۆات جانە زاكازنيك) اتالعان وزەندەرمەن تولىعاتىن كولدەر تۇگەلدەي دەرلىك كەۋىپ قالدى. سوڭعى جىلدارى قالىپتاسقان كليماتتىق جاعداي, قۇرعاقشىلىق وزەن-كولدەردىڭ تارتىلۋىنا سوقتىردى. سوعان قاراماستان تورعاي جانە ولكەيىك وزەندەرىنىڭ ارناسىنا قوستاناي وبلىسى اۋماعىندا جوبامەن, جوباسىز سالىنعان بوگەتتەر كوكتەمگى اعىن سۋدى اقتوبە وبلىسى اۋماعىنا از كولەمدە بولسا دا جىبەرمەي وتىر. وتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا قوستاناي وبلىسىنىڭ جانكەلدين جانە امانگەلدى اۋداندارىنداعى تورعاي جانە ونىڭ سالاسى قابىرعا وزەندەرىنىڭ بويىن زەردەلەۋ بارىسىندا انىقتالعان «ەسەنتاي» جانە «الباربوگەت» بوگەتتەرى بۇعان ايقىن دالەل, دەيدى ىرعىز-تورعاي مەملەكەتتىك رەزەرۆاتىنىڭ كۇزەت ءبولىمىنىڭ باستىعى ومار ساقتاعان ۇلى بىزبەن اڭگىمەسىندە. جوعارىدا كەلتىرىلگەن دايەكتەمەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, قوستاناي جانە اقتوبە وبلىسى اراسىندا تورعاي جانە ولكەيىك وزەندەرىنىڭ سۋىن ءبولىسۋ جانە وسى وزەندەر مەن ونىڭ سالالارى بويىندا سالىنعان بوگەتتەردى الىپ تاستاۋ تۋرالى ءتيىستى ورىندار الدىنا ماسەلە دە قويىلدى.قازىر ىرعىز وڭىرىندە 60 مىڭنان استام كيىك بار ەكەن. بۇدان باسقا قاسقىر, جابايى شوشقا, تۇلكى, قويان جانە باسقا دا اڭدار كەزدەسەدى. الايدا, كول تابانىندا سۋ بولماعان سوڭ ونداتر جوقتىڭ قاسى. قۇستاردىڭ دا تۇرلەرى ازايعان. كيىكتىڭ ءوزى سۋ ىزدەپ كورشىلەس وبلىستار اۋماعىنا اۋا قونىستانۋدا. ازىرگە اڭشىلار كيىكتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلەدى. قىستى كۇندەرى كۇزەتشىلەر ءۇشىن جيىرما ءۇي سالىپ قويىلعان. كۇن سۋىقتا ولار وسىندا جىلىنىپ, تۇستەنىپ الۋلارىنا قولايلى.ءبىز رەزەرۆات قىزمەتكەرلەرىمەن قوش­تاسىپ, كەزىندە ونەركاسىپتىك ماق­ساتتا بالىق اۋلانعان بايتاق كولىن جاعالاي كەلىپ «قوجا» بوگەتىنە ءتى­رەل­­دىك. اۋماعى 5311 گەكتار بولا­تىن بۇل كول دە تارتىلىپ قالعان. كۇ­­نى كەشە مىڭداعان توننا بالىق اۋ­لانعان كول دەگەنگە سەنۋ قيىن. ءمى­نە, سۋ تاپشىلىعىنىڭ سالدارىن وسى­دان-اق اڭعارۋعا بولادى. كولدىڭ قارسى بەتىندەگى بەلشەر اۋىلى جىپ-جيناقى ەلدى مەكەن ەكەن. ۇزاق جىل وسى اۋىلدا فەرما مەڭگەرۋشىسى بولىپ ەڭبەك ەتكەن ءمۇشراپ كوشەرباەۆتىڭ ءۇيىنىڭ جانىندا قايىق قالقيادى. كە­زىندە ىرگەگە سوعىپ جاتاتىن كول تار­تىلعان سوڭ ونىڭ دا قاجەتى بولماي قالعان سىڭايلى. تابانى تارتىلعان كولگە قاراپ, ءمۇشراپ اعا دا كوڭىلسىز كۇرسىنەدى. «سۋلى جەر – نۋلى جەر» دەپ اتا-باباسى قونىس قىلعان بايتاق كولىنە سۋ تولتىرۋ ءۇشىن سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن «قوجا» بوگەتىنە ءۇمىت ارتادى, ارينە. دەگەنمەن, تورعاي وزەنىنىڭ سۋىن جوعارى جاقتاعىلار وندىرىستىك ماقساتقا پايدالانىپ جاتقان جوق پا دەگەن كۇپتى ويىن دا جاسىرمايدى.– ءبىز ەكى بوگەتتىڭ دە ۇقىپتى ۇس­تالۋىن ءوز مىندەتىمىزگە الامىز. ءبو­گەت­تەردىڭ ءبىزدىڭ قۇزىرىمىزعا ءوتۋى­نە ىرعىز اۋدانىنىڭ اكىمدىگى كو­مەك­تەسىپ, ىجداعاتتىق تانىتتى. بار­لىق قۇجاتتارى رەسىمدەلدى. ءبىز بۇل ءبو­­گەت­تەرگە باس-كوز بولاتىن ءبىر-ءبىر ادامدى وسى جەرگىلىكتى جەردەن جۇ­مىسقا الامىز. ولارعا سايلى ۆاگون ءۇي قالدىرىلادى, ەڭبەكاقى تولەيمىز. كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە بوگەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇ­رىن­دىق بولادى, – دەيدى «قازسۋشار» رمك اقتوبە فيليالىنىڭ ديرەكتورى بەكزات نامەتوۆ.«قوجا» بوگەتىن «متس» وندىرىستىك كووپەراتيۆى, ال «قىل» بوگەتىن «ارعىن ي ك» جشس تەز جانە ساپالى سالىپتى. ءبو­گەتتەر وزەن-كولدەردى سۋمەن تولتى­رىپ قانا قويماي, ءوڭىردىڭ تابيعي قال­پىنا كەلۋىنە ىقپال ەتەدى, مال ازى­عىن مول دايىنداۋعا, ەكولوگيانىڭ جاق­سارۋىنا العىشارت جاسايدى دەپ كۇ­تىلۋدە.ساتىبالدى ءساۋىرباي,«ەگەمەن قازاقستان».اقتوبە وبلىسى,ىرعىز اۋدانى.