قارا بالتالى قاراشا ءۇي

الاتاۋدىڭ ەتەگىندە اسپانمەن تالاسقان ءزاۋلىم ۇيلەردىڭ تاساسىندا تاريحى ەرەكشە قاراشا ءۇي بار. اياداي عانا اۋلادا ورنالاسقان تەمىر كورىكتە جارتى عاسىرعا جۋىق بولات بالقىتىپ, تەمىرشىلىك ونەردى كاسىپ ەتىپ كەلە جاتقان  اعايىندى ۇستالار ماحمۇت, ايتبەرگەن, تۇرسىنجان قۇلمەنتەگىلەردىڭ شەبەرلىگىنە بۇگىندە شارتاراپ ءتانتى.  كاسىبىنەن پايدا تابۋدى ەمەس, اتا كاسىپكە ادالدىقتى مىسە تۇتقان شەبەرلەر تەمىر بالقىتىپ, بۇيىم جاساۋمەن قاتار ونى عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋمەن دە اينالىسىپ كەلەدى.

بولات جونىپ, تەمىر كۇزەگەن كورىكتىڭ بۇگىندە ءارى كەتكەنمەن دە قاسيەتى ارتا تۇسكەندەي. شاعىن ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا تىزىلە سالاتانات قۇرعان قۇندى جادىگەرلەردىڭ سانىندا شەك جوق دەرسىز. جاۋىنگەردىڭ بەس قارۋىنان باستاپ  مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ سان-الۋان تۇرلەرى مەن تۇرمىستىق بۇيىمداردىڭ ارقايسىسىنىڭ ەرەكشە تاريحى بار.  اڭىز-اڭگىمەلەر, ميفتەر مەن كوسمولوگيا ۇعىمدارىنىڭ عىلىمي نەگىزىن تەرەڭنەن مەڭگەرگەن ۇستاشىلاردىڭ شەبەرحاناسى وتاندىق ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ قاينار كوزى ىسپەتتى. ءار بۇيىمنىڭ تاريحىنا قاراپ, مۋزەي ەكسپوناتتارىن ارالاپ جۇرگەندەي كۇي كەشەسىز. وسى تۇستا قاراشا ۇيگە ءجيى باس سۇعاتىن شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەرگە العىستان باسقا ايتارىمىز جوق, دەيدى ۇستالار. ويتكەنى, ولار تۇركىلەردىڭ تاريحىنا قاتىستى تۇسىرگەن فيلمدەرىندە تەمىرشىلىك ونەردىڭ قاسيەتىن جەر-اھانعا پاش ەتىپ كەلەدى.

بۇگىندە تەمىرشى ۇستالاردىڭ ەڭبەگىن تۇركيا مويىنداپ, گەرمانياداعى كەلن ەتنوگرافيالىق مۋزەيىنىڭ الەمدىك كاتالوگىنا ەسىمدەرى بەدەرلەنگەن. قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە تەمىرشىلىك ونەردىڭ قىر-سىنرىنا قاتىستى ءۇش جۇزگە جۋىق زەرتتەۋلەرى مەن ماقالالارىن جاريالاعان  ۇستالاردىڭ عىلىم سالاسىنداعى ىزدەنىستەرىنە وراي پولشادان كەلگەن ستۋدەنت قازاق ەلىنىڭ شاماندىق اسپاپتارى تۋرالى ماعۇلمات جيناپ, عىلىمي جۇمىسىنا ارقاۋ ەتسە,  ۆەنگر زەرتەۋشىسى قازاق قارۋى تۋرالى دەرەكتەرگە ءتانتى بولىپ قايتقان. ال ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ماقالالارىنا ۇستاحانا تاپتىرماس ىزدەنىس الاڭى.

جاقىندا ورتالىق مۇراجايدا الماتى قالاسى جەتىسۋ اۋداندىق اكىمشىلىگى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلاماسىنا وراي ۇيىمداستىرعان «مۇزداي تەمىر قۇرسانىپ...» كورمەدە اعايىندى ۇستاشىلاردىڭ قولىنان شىققا ۇلى دالا مادەنيەتىنىڭ ايعاعىنداي قۇندى جادىگەرلەرگە تاعى دا ءتانتى بولا تۇستىك. بۇل كورمەگە اۋەلەتتىڭ اناسى نۇرىمقاندى ۇزاتقاندا اجەلەرى كۇنجەكە داركەنقىزى شوقپار كەلىنىنىڭ جاساۋ رەتىندە تىككەن, تاريحى 90 جىلدىق 2 تۇسكيىز, راۋشان داركەنقىزىنىڭ اسكەري بايراعى, اكەلەرى جەتەنىڭ اكەسى ومار ۇستانىڭ قولدان سوققان تۇلپاردىڭ كىسەنى مەن ەكى ۇزەڭگىسى, ۇستالاردىڭ قولىنان شىققان سەكسەننەن استام جادىگەرلەر كورمە كەلۋشىلەرىنىڭ زور قىزىعۋشىلىعىن وياتتى.

كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ساف ونەردى دامىتۋعا سانالى عۇمىرىن ارناعان ۇستالار ەلىمىزدە وسىناۋ باي مۇرامىزعا كوڭىل ءبولۋ جاعى كەمشىن ەكەنىن ايتادى. قاستەرلى ونەردى دامىتۋ وي ەڭبەگى مەن قارا كۇشتى, ىزدەنىس پەن ۋاقىتتى تالاپ ەتەتىندىكتەن, تابىسى وتباسىنىڭ سۇرانىسىنان ارتىلمايتىن ونەر يەلەرى قولداۋ بولسا ەل يگىلىگى ءۇشىن ىستەلەتىن شارۋا شاش ەتەكتەن دەيدى. اعايىندى تەمىرشىلەردىڭ تاۋەلسىز ەلدىڭ قارۋ-جاراق پالاتاسىن اشۋ تۋرالى باستاماسى ءالى كۇنگە قاعاز جۇزىندە قالىپ كەلەدى.ال وسى يگى ءىستىڭ كىرىسپەسى ىسپەتتى 2006 جىلى جارىققا شىققان  «تەمىرشى-ۇستالار» كىتابىندا اسىل قارۋ جاساۋ ءتاسىلى, تەمىردى دانەكەرلەۋ, ءپىسىرۋ, سونداي-اق كوپتەگەن تەمىر تۇرلەرىنە قاتىستى ماعۇلماتتار كەلتىرىلگەن. «ونەردى تانۋ ءۇشىن تەرەڭ ءبىلىم كەرەك. دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىندە بۇل ماسەلەگە جەتە كوڭىل ءبولىنىپ, ونەر تانۋدىڭ قادىر-قاسيەتىنە ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. تىپتەن, كورشى ەلدەر تاجىريبەسىندە ۇلتتىق ونەردى قورعايتىن ارنايى زاڭ بار. ءبىر عانا وزبەك ەلىندە ۇلتتىق ونەردەن مەملەكەتكە تۇسەتىن پايدا قىرىق پايىزدان اسادى. وندا شەبەرحانا جۇمىسى جاقسى جولعا قويىلعان ءارى ساتۋ ماسەلەسىنە دە قولايلى جاعدايلار جاسالعان.  ال بىزدە كەرىسىنشە, ونەردى كادەسىيدان اجىراتا المايتىندار قاتارى كوبەيىپ, قولونەر دەكوراتسيالىق سيپاتتا قالىپ بارادى.  بايقاپ جۇرگەنىمىزدەي, سۋۆەنيرلىك بۇيىمدار مۋزەي تورىندە سالتانات قۇرىپ,  قازاقى ويۋدىڭ قادىرى قاشقانداي. قازاقتىڭ كيىم ءداستۇرى ءوز ستيلىنەن اۋىتقىپ, ەكلەتيكالىق ءۇردىس بەلەڭ الىپ بارادى» دەپ قىنجىلادى ماحمۇت قۇلمەنتەگى. 

«مەنىڭ قولىم ەمەس, ءتاڭىرىمنىڭ قولى» دەپ بار ىنتا-جىگەرىمەن ىسكە كىرىسەتىن تەمىرشىلەر كاسىپكە بەرىلگەندىكتىڭ جەتەگىندە ۋاقىت وزدىردى. اتاق-داڭق قۋماي, شەبەرحانا مەن كورمە سورەلەرىنىڭ ماڭىندا كيەلى ونەرگە يەلىك ەتكەن ۇستالاردىڭ دەنساۋلىقتارى دا سىر بەرە باستاعان. ۇستالاردىڭ ۇلكەنى تۇرسىنجان قۇلمەنتەگى جۇرەگىنە بىرنەشە رەت وتا جاساتسا, وتباسىنىڭ ورتانشىسى ايتبەرگەن سوڭعى جىلدارى بۇيرەكتىڭ سوزىلمالى دەرتىنە شالدىققان. ال كورىك پەن توستىكتىڭ بار سالماعى ماحمۇت ۇستانىڭ موينىنا ءتۇسىپ وتىر.

قازاقستان ديزاينەرلەرى وداعىنىڭ مۇشەلەرى, قازاقستاننىڭ مادەنيەت سىڭىرگەن قايتارتكەرلەرى, وتاندىق قارۋ-جاراق ونەرىنىڭ نەگىزىن سالعان اعايىندى ۇستالار كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ساف ونەردى كەلەر ۇرپاققا ۇيرەتۋدى كاسىبىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدىرعان. عىلىمي-تانىمدىق جۇمىستارى اياسىندا «كوك ءبورى» رەسپۋبليكالىق-عىلىمي زەرتتەۋ جانە قولونەر شەبەرحاناسىن قۇرىپ, وندا ستۋدەنت جاستاردى ساندىك-قولدانبالى ونەر بۇيىمدارىن دايىنداۋدىڭ قىر-سىرىنا ۇيرەتىپ, مەتال وڭدەۋدىڭ ەجەلگى ءادىس-تاسىلدەرىن جاڭعىرتۋ ادىستەمەسىن زەرتتەپ كەلەدى. بۇگىندە مۋزەيلەردەگى كونە جادىگەرلەردى كۇتىپ باپتاۋدا قايتا وڭدەيتىن ماماندار تاپشى ەكەندىگىن ەسكەرەتىن بولساق, قايتا وڭدەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ تاسىلدەرىن ۇيرەتۋ ماقساتىندا ۇستاشىلار ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىنىڭ اكىمشىلىكتەرىنە جاستاردى ۇيرەتۋ ماسەلەسىنە وراي ارنايى حات تا جولداعان. ۇسىنىستارىنا قولداۋ بولماعانىنا قاراماستان,  ۇستالار ءوز بىلگەنىن ۇيرەتۋدەن جالىققان ەمەس. «كەزىندە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, سونداي-اق  مونعوليا, قىتايدان كەلىپ ۇيرەنۋگە قۇلشىنىس بىلدىرگەندەر كوپ بولاتىن. كەيىننەن ولاردىڭ دا قاتارى سيرەدى»,- دەيدى ماحمۇت قۇلمەنتەگى.

 «قازاقتىڭ قاستەرلى ونەرىنىڭ جولىندا ءولىپ كەتسەك, ارمانىمىز جوق», بىراق وسىعان ءتيىستى ورىندار مويىن بۇرىپ, ماماندار دايارلاپ,  ۇستالىق ونەركاسىپتى دامىتساق دەپ  ارماندايتىن ۇستاشىلار بۇل كاسىپتە اتا-بابا رۋحى بار دەپ سانايدى. رۋحى بيىك ادام ەشقاشان قۇل بولمايدى. ال تۇركى الەمىنىڭ بولشەگىندەي بولعان قارا بالتالى قاراشا ءۇيدى قۇلاتپاي ۇستاپ تۇرعان وسى بيىك رۋح بولسا كەرەك-ءتى.

الماتى