سەيسەنبى, 26 اقپان 2013 7:53
تاريحتا تۇڭعىش ءارى وسى كۇنگە دەيىن تەك ءبىر ءوزى اتوم قارۋىنان باس تارتقان جالعىز مەملەكەت – قازاقستان اتومدى بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋدى, جويقىن قارۋدان باس تارتۋدى قانداي مىنبەردەن دە ايتىپ, ادامزات بالاسى ءۇشىن يگىلىگى مول وسى جولدان تايماعان ءبىرىزدى ساياسات ۇستانىپ كەلەدى. سەمەي سىناق الاڭىنىڭ زاردابىن شەككەن قازاق دالاسىنىڭ جاراسى جازىلار, بىراق الەمدە يادرولىق سىناقتار وتكىزۋ توقتالماي جاتقان ۋاقىتتا ونى ايىپتاماي وتىرۋ دا كەشىرىلمەيتىن كۇنا.
سەيسەنبى, 26 اقپان 2013 7:53
تاريحتا تۇڭعىش ءارى وسى كۇنگە دەيىن تەك ءبىر ءوزى اتوم قارۋىنان باس تارتقان جالعىز مەملەكەت – قازاقستان اتومدى بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋدى, جويقىن قارۋدان باس تارتۋدى قانداي مىنبەردەن دە ايتىپ, ادامزات بالاسى ءۇشىن يگىلىگى مول وسى جولدان تايماعان ءبىرىزدى ساياسات ۇستانىپ كەلەدى. سەمەي سىناق الاڭىنىڭ زاردابىن شەككەن قازاق دالاسىنىڭ جاراسى جازىلار, بىراق الەمدە يادرولىق سىناقتار وتكىزۋ توقتالماي جاتقان ۋاقىتتا ونى ايىپتاماي وتىرۋ دا كەشىرىلمەيتىن كۇنا.
تومەندەگى ماقالا اعىلشىن تىلىندە جارىق كورسە, وعان الەمدىك باق-تار نازار اۋدارىپ, جاريالاپ جاتىر. ءبىز ءوز وقىرماندارىمىز ءۇشىن ماقالانىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىن ۇسىنعاندى ءجون كوردىك.
تاريحتان ساباق الماي, ونى ەستەن شىعارۋدىڭ زاردابى اۋىر. سەبەبى, ول قايتالانۋى مۇمكىن.
بىزدەر – «حيباكۋشالار» حيروسيما مەن ناگاساكيگە تاستالعان اتوم بومبالارىنىڭ قۇرباندارى بولعان جانە كوپتەگەن جىلدار بويى تىنىق مۇحيتى مەن قازاقستانداعى يادرولىق قارۋ سىناقتارىنان زارداپ شەككەن جاندارمىز.
بۇگىندە جەر جۇزىندە 19 000 يادرولىق وقتۇمسىققا يە توعىز ەل بار, ياعني الەم يادرولىق قارۋدان كەلەتىن الاپاتتى ءبىر ءسات تە ەستەرىنەن شىعارماۋلارى كەرەك. ءبىز سولتۇستىك كورەيانىڭ يادرولىق قارۋدى سىناقتان وتكىزگەنى تۋرالى ەستىگەنىمىزدە, توبە شاشىمىز تىك تۇردى. بۇل يادرولىق قارۋدى قولدانۋ ىقتيمالدىلىعىن جاقىنداتا تۇسەدى.
گۋمانيتارلىق اپات
قازىرگى تاڭداعى يادرولىق قارۋدىڭ كوپشىلىگى 1945 جىلعى حيروسيمانى كۇلگە اينالدىرعان يادرولىق بومبادان گورى قۋاتتىراق. حيروسيماعا تاستالعان يادرولىق قارۋدىڭ قۋاتتىلىعى شامامەن 13 كيلوتونناداي بولىپ, 118 661 ادامنىڭ ءاپ-ساتتە باسىن جۇتتى, شامامەن 78 000-نان استام ادامدى اۋىر جاراقاتتادى. 1945 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي تاعى دا 140 000-نان استام ادام قازا تاپتى. وسى قازا مەن اۋرۋلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى اسپانعا كوتەرىلگەن اۋقىمدى وتتى شاردىڭ تىكەلەي اسەرىنەن بولدى. قاتتى قىزعان الاۋ ادامداردى تۇرعان ورىندارىندا كولەڭكەلەرىن قابىرعالارعا سالىپ كۇيدىرىپ ءوتتى, قالانىڭ ۇلكەن بولىگىن كۇلگە اينالدىردى. جارىلىس ادامداردىڭ دەنەلەرىن كيىمدەرىمەن بىرگە بولشەك-بولشەك ەتىپ اۋاعا ۇشىرىپ ءجىبەردى. ۇيلەر مەن دۇكەندەر, وفيستەر قيراعان ۇيىندىلەرگە اينالىپ, ادامدار مەرت بولىپ, جۇتىلىپ كەتە باردى. ارتىنان مىڭداعان جاندى تۇنشىقتىرىپ ۋلاعان, وتقا وراعان الاپات ءورت داۋىلى باستالدى. مۇنىڭ سوڭى مايلى قارا جاۋىنعا ۇقساعان الىپ ساڭىراۋقۇلاق بۇلتىنان تۇزىلگەن راديواكتيۆتى قالدىقتارعا ۇلاستى.
تىنىق مۇحيتى ارالدارىنداعى بىرقاتار اتموسفەرالىق سىناقتاردان كەيىن رادياتسيا قالدىقتارى اپپاق ۇلپا قار سەكىلدى بولىپ جەرگە ءتۇستى. بالالار ءماز-مەيرام بولىپ قىزىقتاپ, سولارمەن ويناپ كەتتى. حيروسيما مەن ناگاساكي ءتارىزدى باسقا دا ارالداردىڭ جاپا شەككەن تۇرعىندارى ۇيلەرىنە دەيىن جايلاپ, ءسىڭىپ كەتكەن كورىنبەيتىن راديواكتيۆتى ساۋلەلەرمەن دەمالىپ, ءىشىپ-جەپ, تاماقتانىپ, ۋلاندى, قازا بولدى. بالالاردىڭ شاشتارى ءتۇسىپ قالدى. ولاردىڭ تەرىلەرى تىرتىقتى ىسىك اۋرۋلارىنا ۇشىرادى. ايەلدەر تۇسىك تاستادى نەمەسە ءولى سابيلەر تۋدى.
سەمەي يادرولىق پوليگونىندا كەڭەس وداعى 450-دەن استام يادرولىق سىناق جاساسا, ونىڭ 120-سىن جەر بەتىندە سىناقتان وتكىزدى. وسى سىناقتاردىڭ جالپى قۋاتى حيروسيماعا تاستالعان 2500 بومباعا تەڭ ەدى. سىناقتىڭ كەسىرىنەن 1,5 ميلليونعا جۋىق قازاقستاندىق زارداپ شەگىپ, اۋرۋعا جانە قازاعا ۇشىرادى, اسا اۋقىمدى جەر كولەمى رادياتسيامەن لاستاندى. يادرولىق قارۋدىڭ زارداپتارى ءالى كۇنگە دەيىن جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ كەلەدى, امان قالعانداردىڭ 70 پايىزعا جۋىعى ساۋلەلەنۋگە ۇشىراعان اتا-انادان تۋعان زارداپ شەگۋشىلەردىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بۋىن ۇرپاقتارى.
بۇگىندە ءبىز راديواكتيۆتى لاستانعان ماتەريالداردىڭ از عانا مولشەرىنىڭ ءوزى گەنەتيكالىق اۋىتقۋشىلىققا اكەلىپ, كوپتەگەن قاتەرلى ىسىك-وبىر اۋرۋىنىڭ تۇرلەرىنە ۇشىراتاتىنىن بىلەمىز. بۇل زاقىمداۋشى فاكتورلار ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلەدى.
يادرولىق جارىلىستان كەيىن اسپانعا كوتەرىلگەن شاڭ تارىزدەس بۇلتتان بىرنەشە كۇن بويى اسپان كۇڭگىرتتەنىپ, قىزارىپ تۇرادى. ەگەر قازىرگى قورداعى جۇزدەگەن يادرولىق قارۋدى – ال بۇل قازىرگى ارسەنالداردىڭ از عانا بولىگى – پايدالاناتىن يادرولىق سوعىس بولا قالعان جاعدايدا, كۇلگە اينالعان قالالاردان كوتەرىلگەن ءتۇتىن مەن توزاڭ الەمگە تاراپ, جەر بەتىنىڭ كوپ بولىگى ادەتتەن تىس قاراڭعى ءارى سۋىق بولار ەدى. جاھاندىق سول سۋىنۋ كوپتەگەن جىلعا سوزىلىپ, جاۋىن-شاشىن مەن ماۋسىمدىق تسيكلدى بۇزىپ, ەگىندى جويىپ جىبەرەر ەدى. «شەكتەلگەن يادرولىق سوعىستان» كەيىنگى العاشقى ونجىلدىقتا ميللياردقا جۋىق ادام اشتىقتان قىرىلۋى مۇمكىن. مۇنداي يادرولىق سىناقتىڭ سالدارىنان بولعان اشتىقتىڭ قۇرباندارىنا افريكا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا جانە لاتىن امەريكاسى ءتارىزدى يادرولىق قارۋدان ازات ەلدەردەگى ايماق تۇرعىندارى كوپتەپ ۇشىرايدى. «قىزىل كرەست» پەن باسقا دا گۋمانيتارلىق كومەك ۇيىمدارىنىڭ قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگى شەكتەلىپ, قورى تەز تاۋسىلىپ قالاتىن بولادى.
ەگەر يادرولىق قارۋمەن جاراقتانعان 9 ەلدىڭ بىرەۋى يادرولىق بومبانىڭ كەز كەلگەن بىرەۋىن جارۋعا شەشىم قابىلداسا, پلانەتامىزداعى بىردە-ءبىر ادام امان قالمايدى. ادامزاتقا زيانىن تيگىزەتىن اپاتتىڭ ومىرىمىزدە ورىن الماۋىنا قالاي توسقاۋىل قويا الامىز؟ «قىزىل كرەست» ۇيىمى يادرولىق قارۋسىز الەمدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن الەم حالقى «يادرولىق قارۋدى قولدانۋعا تىيىم سالۋ مەن ونى تۇتاستاي جويۋ تۋرالى كەلىسىمدى تەز ارادا ەرىكتى تۇردە ىسكە اسىرۋى كەرەك» دەپ ەسەپتەيدى.
ارەكەت ەتەتىن ۋاقىت كەلدى
4-5 ناۋرىزدا جۇزدەن اسا مەملەكەت وسلودا (نورۆەگيا) يادرولىق قارۋدىڭ گۋمانيتارلىق سالدارىنا باعىتتالعان بۇۇ مەكەمەلەرى مەن ازاماتتىق قوعام مەملەكەتتەرىنىڭ تۇڭعىش جاھاندىق كەڭەسىنە جينالادى. گۋمانيتارلىق سالدارى مەن جاپا شەككەندەرگە ءتيىمدى گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن قاراستىرا وتىرىپ, مەملەكەت باسشىلارى يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ بۇل اپاتتىڭ قايتالانباۋى ءۇشىن وتە قاجەت ەكەنىن ءتۇسىنۋى ءتيىس.
ءبىز مەملەكەتتەردىڭ جانە ازاماتتىق قوعامنىڭ كوشباسشىلارىن جاپپاي قىرىپ-جويۋعا اكەلەتىن يادرولىق اپاتتى كۇتپەستەن, وعان قازىردەن تىيىم سالۋ كەرەكتىگىنە ۇندەيمىز. ءبىزدىڭ ءوتىنىشىمىز بەن ۇندەۋىمىز باسىمىزدان وتكەن سىناقتان تۋىنداپ وتىر. يادرولىق قارۋعا تىيىم سالاتىن ۋاقىت كەلدى.
سەتسۋكو تەرلوۋ,
«حيباكۋشا» – جاپونياداعى يادرولىق بومبالاۋدىڭ قۇربانى.
كەننەت ماكگينلي,
بريتانيا يادرولىق سىناق ارداگەرلەرى اسسوتسياتسياسى.
كارىپبەك كۇيىكوۆ,
«اتوم» جوباسىنىڭ قۇرمەتتى ەلشىسى.
رولاند ولدەم,
مۋرۋروا مەن تاتۋ قۇرباندارى اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى.