Thomson Reuters اگەنتتىگى 2020 جىلعا قاراي حالال يندۋسترياسىنىڭ الەمدىك نارىقتاعى كولەمى 2,6 ترلن دوللارعا جەتەدى دەگەن بولجام جاسادى. ساراپشىلار اسىرەسە بۇل ستاندارتتاعى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە سۇرانىستىڭ كۇشەيە تۇسەتىنىن ايتادى.
قازىردىڭ وزىندە يسلام ەلدەرىنەن بولەك, بىرقاتار فرانكوتىلدى ەۋروپا مەملەكەتىندە حالال تاعامدار «organic food», ياعني ورگانيكالىق ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن الماستىرۋعا جاقىن قالدى. ادال ءارى ساپالى ءونىم نارىعىندا قازاقستاننىڭ ۇلەسى قانداي؟ وتاندىق كومپانيالار وسى سالانىڭ الەمدىك كوشباسشىلارىمەن يىق تىرەسىپ, باسەكەلەسۋگە قانشالىقتى قاۋقارلى؟ بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابىنا باس شاھاردا وتكەن حالال يندۋستريانى دامىتۋعا ارنالعان حالىقارالىق قۇرىلتايدا قانىقتىق.
تاماقتان باستاپ, دالاپقا دەيىن
اتالعان يندۋستريانىڭ جايىن تارقاتپاس بۇرىن الدىمەن حالال ۇعىمىنا قىسقاشا تۇسىنىك بەرە كەتكەندى ءجون كوردىك. سۋپەرماركەت نەمەسە دۇكەن سورەلەرىنەن كەز كەلگەن ازىق-ت ۇلىك ءونىمىن الاردا اۋەلى وسى سوزبەن تاڭبالانعان تاۋاردى ىزدەيتىنىمىز انىق. سەبەبى بۇل ءونىمنىڭ قۇرامىنان يسلام دىنىندە تىيىم سالىنعان زياندى كومپونەنتتەردىڭ تابىلمايتىنىنا كۇمان كەلتىرمەيمىز. دەمەك, حالال – يسلام شارتتارىنا قايشى كەلمەيتىن ساپا ستاندارتى. اسىل دىندەگى حالال ءسوزىن اراب تىلىنەن اۋدارعاندا, «رۇقسات ەتىلگەن, قۇپتالعان» دەگەن ماعىنانى بىلدىرسە كەرەك.
دەسەك تە ونىڭ اۋقىمى تەك تاعاممەن شەكتەلىپ, مۇسىلماندارعا عانا ارنالعان دەگەن جاڭساق پىكىر. تۇتاستاي العاندا, حالال ستاندارتىنىڭ قامتىماعان سالالارى از. ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, اشەكەي بۇيىمدار, كوسمەتيكا, پارفيۋمەريالىق جانە جەكە گيگيەنا زاتتارى, سونداي-اق قارجى سالاسى, م ۇلىكتى پايدالانۋ جانە ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى رەتتەۋدە دە وسى حالال تالاپتارى كەڭ قولدانىسقا ەنگىزىلگەن.
ايتسە دە ادال نارىقتىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى – تاماق ونەركاسىبى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى. سوڭعى جىلدارى پارسى شىعاناعى مەن وڭتۇستىك شىعىس ازيا ايماعىندا ەت ونىمدەرىن تۇتىنۋ كولەمى وسە تۇسكەن. Green Point Marketing اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ءباا-دە ونىڭ مولشەرى 30%-دان اسىپتى. مىسىر ەلىندە ءوسىم 28%-عا جەتسە, ماروككودا 20%-عا جەتەعابىل. ال ازيا-تىنىق مۇحيت ايماعى مەملەكەتتەرىندە حالال ەتتى تۇتىنۋ كولەمى 54%-دى قۇرادى.
شۆەيتساريالىق «Nestle SA» كومپانياسىنىڭ مالايزياداعى بولىمشەسى اراب تۇبەگىن جاۋلاماق نيەتتە. تاعام تۇرلەرىنىڭ ءىرى ءوندىرۋشىسى دۋبايدا حالال-كوفە جەلىسى مەن تاماقتانۋ نۇكتەلەرىن ىسكە قوسپاق. قازىر بۇل يندۋستريانىڭ اۋقىمى مۇسىلمان ەلدەرى اۋماعىنان اسىپ كەتكەن. ۇلىبريتانيا, فرانتسيا جانە وڭتۇستىك كورەيا اتالعان نارىققا قوسىلۋدىڭ امالىن ويلاستىرعالى قاشان؟! ەۋروپاداعى ءىرى ساۋدا جەلىلەرى حالال تاڭباسىمەن ونىمدەردى ساتۋدى جولعا قويىپتى. كورشىلەس رەسەيدە حالال ەتتىڭ ساۋداسى 10%-دان اسقان ەكەن.
ءالى كۇنگە اۋىزبىرلىك جوق
الايدا تىڭ سالانى شاتقاياقتاتقان ماسەلە از ەمەس. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمى باس ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ەرلان بايداۋلەت يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ەلدەرىنىڭ وزىندە حالال ستاندارتىن قالاۋىنشا بەكىتەتىن كومپانيالاردىڭ سانىندا ەسەپ جوق ەكەنىن العا تارتتى.
– ءار ۇيىم ءوز بەتىنشە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ءالى كۇنگە دەيىن اۋىزبىرلىككە قول جەتكىزۋ قيىنعا سوعىپ تۇر. ءوزارا بايلانىس جوقتىڭ قاسى. بۇل ماسەلە ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە عانا شەشىلە سالمايدى. وسى ماسەلەنى يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ كۇن تارتىبىنە قويۋ قاجەت. مۇنى تالاپ ەتۋگە تولىق حاقىمىز بار. قازاقستاندا حالال ءوندىرىستى دامىتقىمىز كەلسە, بىرىڭعاي سەرتيفيكاتتى تاعايىندايتىن ۇلتتىق ورگان قۇرۋ قاجەت.
مۇنىمەن كىم اينالىسادى؟ وتاندىق ونىمدەر نارىققا قانداي جولمەن شىعارىلادى؟ وسىعان كەلگەندە دۇرىس جۇيەلى جۇمىستىڭ جوقتىعىن بايقايمىز. بۇل ماسەلەنى قولعا الىپ, تەزدەتىپ رەتتەگەنىمىز ابزال. جوعارىدا ايتىلعانداردى نەگىزگە الا وتىرىپ, يسلام ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ۇيىمى ارنايى دەكلاراتسيانىڭ جوباسىن ۇسىنىپ وتىر. سوعان سايكەس, جۇمىس توبىن قۇرۋعا ۇسىنىس بىلدىرەمىز. وسى توپ تمد اۋماعىندا حالال جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە بايلانىستى ۇسىنىستاردى ازىرلەيتىن بولادى. ەكىنشىدەن, ءىس-ارەكەت جوسپارىمىزدى ايقىندايتىن جول كارتاسىن دايىنداۋ قاجەت. ۇشىنشىدەن, وسى باعىتقا ارنالعان مەموراندۋمعا قول قويىلادى. تورتىنشىدەن, يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى جانىنان ارنايى ورگان قۇرىلسا دەگەن ۇسىنىسىمىز بار. اتالعان ورگان سەرتيفيكاتتاۋ جانە اككرەديتتەۋمەن اينالىساتىن دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق ۇيىمداردى ەسەپكە تۇرعىزۋدى قولعا الاتىن بولادى. بۇل يىۇ ەلدەرىندە بىرىڭعاي حالال جۇيەسىنىڭ قۇرىلۋىنا سەپتەسەدى دەگەن سەنىمدەمىز. بەسىنشىدەن, بۇل دەكلاراتسيانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قۇزىرلى ورگاندارىنا حاتتاما جولدانادى, – دەيدى ەرلان بايداۋلەت.
حالال ءونىمىن سەرتيفيكاتتايتىن 5 ۇيىم جۇمىس ىستەيدى
قازاقستاندا حالال ونىمدەرىن سەرتيفيكاتتاۋمەن اينالىساتىن 5 ۇيىم بار. ولاردىڭ جۇمىسىن ءبىر ىزگە كەلتىرۋ ءۇشىن جىل سوڭىنا دەيىن بەس ۇلتتىق «حالال» ستاندارتى قابىلدانادى دەپ كوزدەلۋدە. ال ونى ازىرلەۋدى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى, سونداي-اق حالال ونىمدەردى سەرتيفيكاتتايتىن بىرنەشە جەكە كومپانيا قولعا الدى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمى وكىلدەرى بۇل قۇجاتتى دايىنداۋدا بارلىق الەمدىك تالاپتار ەسكەرىلگەنىن ناقتىلادى. ەندى اتالعان بىرىڭعاي ستاندارتتى قۇرامىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى, سول سەكىلدى وزگە دە جاۋاپتى ۆەدومستۆولاردىڭ ماماندارىنان جاساقتالعان ارنايى كوميسسيا باعالاماق. جاڭا قۇجاتتا مالدى سويۋ تەحنولوگياسىنان باستاپ, لوگيستيكا, ءونىمدى ساقتاۋ تالاپتارى ءارى تاڭبالاۋعا قاتىستى نەگىزگى ماسەلەلەر قامتىلادى دەپ سەندىردى يسلام ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ۇيىمى. بۇگىندە حالىقارالىق ۇيىمنىڭ قاتارىنا 33 مەملەكەت كىرەدى ەكەن. ونىڭ ىشىندە 10 ەل فرانكوتىلدى.
جول كارتاسى جاسالادى
جاقىندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ەل پرەمەر-ءمينيسترى اسقار مامين اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترىنە 15 تامىزعا دەيىن حالال ءوندىرىسىن دامىتۋعا ارنالعان جول كارتاسىن ازىرلەۋگە قاتىستى تاپسىرما جۇكتەگەن ەدى.
«حالال ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن ارتتىرۋ قاجەت. وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ مۇسىلمان نارىعىندا باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن نىعايتۋ ءۇشىن الدىمەن حالىقارالىق تالاپتى كۇشەيتۋ كەرەك. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن 15 تامىزعا دەيىن حالال ونىمدەرىن دامىتۋعا باعىتتالعان جول كارتاسىمەن قامتۋدى تاپسىرامىن», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
تۇيىندەي كەلگەندە, حالال يندۋسترياسىنىڭ ءورىس الۋى وتاندىق اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتەرى داۋسىز. ءبىر عانا ۇلىبريتانيانىڭ وزىندە جىل سايىن حالال ءونىمدى 6 ملن-داي ادام تۇتىنادى ەكەن. ال بىرىككەن كورولدىكتە مۇسىلمانداردىڭ ۇزىن-سانى 2 ملن-نىڭ اينالاسىندا. وسىدان-اق ادال ءارى ساپالى تاعامعا دەگەن سۇرانىستىڭ وزگە ءدىني ۇستانىمداعى جانە ناسىلدەگى تۇرعىنداردىڭ اراسىندا ارتىپ بارا جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.