– اقمارال, جۇلدە قۇتتى بولسىن!
– قۇتتىقتاۋ سوزدەرىڭىز ءۇشىن, جانە ءبىرىنشى بولىپ مەنىمەن بايلانىسقا شىققانى ءۇشىن گازەت ۇجىمىنا, سىزگە راحمەت! العاشقى سۇحباتىمنىڭ قازاق تىلىندە جارىق كورۋى مەن ءۇشىن اسا ماڭىزدى!
بريتانيا پارلامەنتىنىڭ لوردتار پالاتاسىنىڭ وكىلدەرى سيرياداعى جاساعان رەپورتاجدارىمدى كورىپ, «Astana Times» باسىلىمىندا اعىلشىن تىلىندە شىققان ماقالامنىڭ ءبىرىن وقىپ, باسقا دا جۇمىستارىمدى جىبەرۋىمدى سۇرادى. مەن وتىنىشتەرىن ورىندادىم, ارينە. سودان ولار مەنى حالىقارالىق «WinTrade» ۇيىمىنىڭ جۇلدەسىنە ۇمىتتىلەر قاتارىنا قوستى. بۇل مەن ءۇشىن كۇتپەگەن جاعداي بولدى. ۇيىمنىڭ ءىس-شارالارىنا Masterسard, لوندونداعى بيرجا قورى, Facebook, Natwest bank سىندى ءىرى كومپانيالار دەمەۋشىلىك ەتەدى. سونداي-اق باسقا دا اتاقتى حالىقارالىق كورپوراتسيالار, بۇعان قوسا, بريتانيالىق اسكەر جانە كورولدىك فلوتى دا دەمەۋشىلەر قاتارىندا.
– سيريادان دايىنداعان رەپورتاجدارىڭىزبەن جاقسى تانىسپىز. سوعىس قيمىلدارى ءجۇرىپ جاتقان ەلدە باس اماندىعىنىڭ تاۋەكەلى ومىرىڭىزبەن ولشەنەدى.
– ناعىز قورقىنىشتى سيرياعا بارماي تۇرىپ-اق, سەزىنىپ ۇلگەردىم. 2015 جىلى ستانبۇل مەن يزمير قالالارىنىڭ كوشەسىندە بوسىپ جۇرگەن سيريادان جانە يراكتان قاشىپ كەلگەن بوسقىنداردى كورگەندە بويىمدى ۇرەي بيلەدى. ۇيلەر, قوناقۇيلەر مەن ءدامحانالار لىق تولىپ, ادامدار اشىق اسپان استىندا ۇيىقتاپ جاتتى. وسىنشاما قاپتاپ كەتكەن بالالار مەن ۇلكەندەر, ولاردىڭ ومىردەن وزدەرىن جوعالتىپ العان جانارلارىن كورۋ مەنى جۇرەگىمنىڭ تۇڭعيىعىنا دەيىن تولقىتتى. ميلليونداعان جانداردىڭ ءبىر ساتتە باسپاناسىز قالىپ, سۇيىكتى ادامدارىن جوعالتىپ, تۋعان ەلدەرىنەن ايىرىلىپ, ارتتارىنا قاراۋعا شامالارى كەلمەي بەلگىسىز بولاشاققا جان ساۋعالاپ كەلگەندەرى ساناما سىيمادى.
– بوسقىنداردىڭ داعدارىسى وسى باعىتتاعى تەرەڭ ىزدەنىسىڭىزدى ارتاراپتاندىرۋىڭىزعا اسەر ەتكەن بولار..
– تۇرىكتىڭ جاعالاۋ پوليتسياسىمەن سويلەستىم, ەگەي تەڭىزىن ءجۇزىپ وتۋگە تىرىسىپ باتىپ كەتكەن ادام دەنەلەرىنىڭ سۋدان الىنىپ جاتقان ساتتەرىن كوردىم, گرەك ارالى حيوستا ورنالاسقان بوسقىندار لاگەرىندە بولىپ قايتتىم, اعىلشىن, ورىس, تۇرىك, اراب تىلدەرىندە جازىلعان جاڭالىقتاردى وقىدىم, وسىلايشا سيريادا شىن نە بولىپ جاتقانىن تۇسىنۋگە تىرىستىم.
– سيرياعا بارۋدىڭ جولىن قالاي تاپتىڭىز؟
– ول جاققا رەسمي تۇردە سيريا ۇكىمەتىنىڭ شاقىرتۋىمەن باردىم. ساپارىمىز جايىندا ەلىمىزدىڭ ءسىم جانە قازاقستاننىڭ قورعانىس مينيسترلىگىن ەسكەرتە وتىرىپ, وپەراتور ەۆگەني ماحمەتوۆ ەكەۋىمىز جولعا شىقتىق. ءبىزدىڭ ەرەكشە ءبىر كۇزەتىمىز بولعان جوق, ءبىزدى جانە رەسەيلىك ءبىر توپ جۋرناليستەردى ءبىر اۋدارماشى مەن تۋريزم مينيسترلىگىنىڭ ءبىر شەنەۋنىگى ەرتىپ ءجۇردى. ۇكىمەت باقىلاۋىنداعى ايماقتاردا سالىستىرمالى تۇردە تىنىش جانە قاۋىپسىز. لاڭكەستەر ەڭ الدىمەن بەيبىت تۇرعىنداردى نىساناعا الادى. ماسەلەن, ءبىز كەتە سالىسىمەن, الەپپودا جارىلىس بولعان. تۋرا تسيتادەلدىڭ جانىنداعى الاڭدا, ءبىز بىرنەشە ساعات بۇرىن كوفە ءىشىپ وتىرعان جەردە. سالدارىنان ون ادام كوز جۇمدى, ىشىندە بالالار دا بار.
ۇيگە قايتار كەشتىڭ الدىندا ءبىز سيريالىق دوستارىمىزبەن قوناقۇيدە كەشكى اس ءىشىپ وتىرعاندا, يزرايل داماسكىنىڭ اۋەجايىن بومبىلاي باستادى. مەن سيريالىق تاراپتىڭ تۇنگى اسپاننان بىرنەشە جارىق سارى راكەتالاردى قاعىپ الىپ جاتقانىن كورىپ, سيريالىقتاردىڭ كوڭىل-كۇيىنە تاڭ قالدىم. كورشى ۇستەلدىڭ بىرىندەگى ەر ازاماتتار ناردى ويناۋىن جالعاستىرسا, تاعى ءبىر ۇستەلدەگى قىزدارعا ءدال سول ساتتە ادەمى ارلەنگەن تورت الىپ شىقتى. ءبارى بىرگە «Happy birthday to you!» دەپ اندەتىپ, جارىلىستارعا ءمان بەرگەن دە جوق. كەلەسى كۇنى, ۇشار الدىندا اۋەجايدىڭ تەرەزەلەرى سىنعانىن بايقادىم. بۇل جەردە دە ونداعى قىزمەتكەرلەر مەن كەدەنشىلەردىڭ, شەكاراشىلاردىڭ وزدەرىن ۇستاۋلارى تاڭداندىردى. ولار وتە سابىرلى, ك ۇلىمسىرەگەن كۇيدە, ءوز قىزمەتتەرىن جالعاستىرۋدا. بىزگە ءسات ساپار تىلەپ, تاعى دا كەلۋگە شاقىردى. شىن مانىسىندە, بىزدە بەيبىت كۇننىڭ وزىندە جولاۋشىلارعا دەگەن مۇنداي ءىلتيپاتتى كورە المايسىڭ. ءبىز ۇشىپ كەتتىك, ال ءۇش ساعاتتان كەيىن يزرايلدىكتەر تاعى دا اۋەجايدى اتقىلاپ, رەسەيلىك ۇشاقتى قۇلاتقان. بۇل جايىندا ءبىز ماسكەۋگە جەتكەندە ەستىدىك.
مەن قورقىنىش جايلى ەمەس, سول سيريا ەلىندە ءارى قاراي قالىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامداردى ويلاپ ءجۇردىم. ولار ءارى قاراي دا لاڭكەستەرمەن كۇرەسىپ, جۇمىستارىن جاساپ, ۇرپاق جالعاۋدا. سيريانى قورعاۋ ءۇشىن, وزدەرى ءومىر سۇرگىسى كەلەتىن ەلدى قورعاۋ ءۇشىن قالعان ادامدار جايلى ايتاتىندار از. ال ماعان ەڭ ءبىرىنشى رەتتە سولاردىڭ پىكىرى قىزىق بولدى.
– ءسىز كوپ جىلداردان بەرى شەتەلدە تۇراسىز. ءبىزدىڭ قوعامنىڭ دەڭگەيىن وزگە ەلدەرمەن سالىستىرۋ مۇمكىندىگى بار سىزدە. جاقىندا اتىراۋ, تەڭىزدەگى جاعدايدان سوڭ كوپشىلىك قازاق جۇمىسشىلارى مەن شەتەلدىكتەردىڭ ايلىق جالاقاسىنىڭ ايىرماشىلىقتارىنا نازار اۋداردى. «قازاقتاردىڭ ايلىعى ولاردان كوپ بولۋى كەرەك. جەر قازاقتىكى» دەگەن پىكىر اشىق ايتىلىپ ءجۇر. ماسەلەنىڭ وسىلاي قويىلۋى دۇرىس دەپ ويلايسىز با؟
– تەڭىزدەگى جاعداي ورىن العاندا مەن ۇلىبريتانيادا ەدىم, سول جاقتان ەلىمىزدەگى جاعدايدى ۇلكەن قوبالجۋمەن قاداعالاپ وتىردىم. وسى ساتتە, مەنى «شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ بارىسىنداعى ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ جاعدايى قانداي ەكەن؟» دەگەن ساۋال قىزىقتىردى. ۇلىبريتانيادا كومپانيا شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتقىسى كەلسە, باسشىلىق بۇل شەشىمدەرىن, نەگە ءدال سول جۇمىسشىنى شەت ەلدەن الدىرعىلارى كەلەتىندىگىن, نەگە جەرگىلىكتى ماماندى الماي-تىندىعىن دالەلدەپ, كومپانيا ليتسەنزياعا اقشا تولەۋى كەرەك. ونىڭ قۇنى جىلىنا 3 - 15 مىڭ فۋنت ستەرلينگ شاماسىندا. كەيدە ودان دا جوعارى. بارلىعى ماماننىڭ كاسىبي دارەجەسىنە, ونىڭ ايلىعىنىڭ كولەمىنە, جۇمىس بەرۋشى كومپانيانىڭ بيۋدجەتىنە بايلانىستى.
– لوندوندا قارجى ۇيىمدارىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن قازاق جاستارى جايلى كوپ ايتىلادى. سولارمەن كەزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى مە؟
– حالىقارالىق WinTrade ۇيىمىنىڭ اپتالىعىنىڭ اياسىندا لوندوندىق بيرجادان شىعىپ كەلە جاتقان كەزدە (London Stock Exchange) ءبىر سىنىپتاسىمنىڭ بالاسىن جولىقتىرىپ قالدىم. مەن تاڭقالىپ ودان, «مۇندا نە ىستەپ ءجۇرسىڭ» – دەپ سۇرادىم. ول «جۇمىس. ماعان دەمەۋشىلىك ۆيزاسىن جاساپ جاتىر», دەپ جاۋاپ بەردى. ءوزىڭىز ويلاپ كورىڭىزشى, قازاق بالاسىنىڭ جۇمىستىق ليتسەنزياسى ءۇشىن لوندون بيرجاسى قارجى تولەپ جاتىر! بۇل تەك ءبىر نارسەنى عانا بىلدىرەدى. ول جوعارى كاسىبي قاسيەتتەرگە يە دەگەن ءسوز.
اتىراۋدا ورىن العان جاعدايعا بايلانىستى پىكىرتالاستاردا «قازاقتار وسى جەردىڭ يەسى بولعاندىقتان, شەتەلدىكتەرگە قاراعاندا كوبىرەك ايلىق الۋلارى كەرەك» دەگەن پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. بريتانيادا كەزىندە مەملەكەتتتىك ۋنيۆەرسيتەتتە تەگىن ءبىلىم الۋعا نەمەسە جەكە ءبىلىم مەكەمەسىندە وقۋعا جەڭىلدىكپەن نەسيە الۋعا ەرىنگەن جەرگىلىكتى ازاماتتار جول جوندەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ ءجۇر. بولماسا, تاكسي جۇرگىزۋشىسى قىزمەتىن اتقارادى (ايتا كەتسەم, لوندوندا تاكسي جۇرگىزۋشىسىنە ءۇش جىل وقۋ كەرەك). بۇل ازدىق ەتسە, قىزمەتتى اتقاراتىنداردىڭ باسىم بولىگى جەرگىلىكتى بريتاندىقتار. ولاردىڭ اتا-بابالارى سول جەر ءۇشىن قاندارىن توككەن. ولار وزدەرىن سول جەردىڭ يەسى سانايدى. جوعارىدا ايتىپ وتكەن London Stock Exchange دە جۇمىس جاسايتىن قازاق جىگىتى ولاردان الدەقايدا كوپ ايلىق الادى. ونىڭ ۇستىنە, الەمدەگى ەڭ ءىرى قور, ول سول ەلدە جۇمىس ىستەپ جاتقانى ءۇشىن مەملەكەتكە قارجى تولەيدى. سەبەبى كورولدىكتە ازاماتتىعىنا قاراماستان بارىنە بىردەي جالاقى تولەۋدى تالاپ ەتەتىن زاڭ بار. ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى قىزمەتكە نەمەسە ۇكىمەت بيلىگىندەگى قىزمەتكە, ونىمەن قوسا كومپانيالارداعى بيلىگى بار جۇمىستارعا شەتەلدىك ازامات تاعايىندالا المايدى. الايدا اعىلشىن ەلىنىڭ زاماناۋي تاريحىندا ءبىر ەرەكشە جاعداي ورىن العان. اقش ازاماتى ليۋك كوففي, Heritage قورىنىڭ سىرتقى ساياسات ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن جايى بار.
قازىر شەتەلدىك كومپانيالار قازاقستاندا جۇمىس ىستەۋدى باستاعان ساتتەن-اق, ەكى جاقتان دا قاتەلىك جىبەرىلگەنىن ءتۇسىنىپ وتىر. مەنىڭ ويىمشا, مۇندا بىزگە ءوزىمىزدىڭ مەنتاليتەتىمىز كەرى اسەرىن تيگىزدى. ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن, شەتەلدىك تاجىريبەنىڭ ءبارى وزىمىزدىكىنە قاراعاندا دۇرىس دەپ ويلايمىز. كەڭەس وداعى كەزىندەگى كاسىپقوي كادرلارىمىز ۇمىتىلىپ قالدى. مۇناي ىسىنە ءومىرىن تولىقتاي ارناعان اۋلەتتەر بولدى. ولاردىڭ كوبى جۇمىسسىز قالدى نەمەسە شەتەلدىك ماماندارعا قاراعاندا تومەن ايلىققا جۇمىس جاساۋعا ءماجبۇر بولدى.
– كاسىپقوي ماماندارعا سۇرانىس پەن تازا باسەكەلەستىك ورتا نارىقتىق ەكونوميكا دامۋىنىڭ ينديكاتورى. بىزدە ونىڭ بەلگىلەرىن قانداي سەكتوردان بايقايسىز؟
– قازىر بارلىعى كەز-كەلگەن سالادا جوعارى ايلىق العىسى كەلەدى. ال ءۇيىڭىزدىڭ جوندەۋ جۇمىستارى كەزىندە مىندەتىن جاقسى اتقاراتىن ەلەكتر دانەكەرلەۋشىنى نەمەسە سانتەحنيكا جەلىسىن جاسايتىن ماماندى ىزدەپ كورىڭىزشى, ءسىز ونى زورعا تاباسىز, تابا الساڭىز جاقسى. بىلىكتى مەنەدجەرلەر مەن جوعارى دارەجەلى باسقارۋشىلار جايلى ءسوز قوزعاماي-اق قويايىن.
– گرۋزيادا كەز كەلگەن ءمينيستردىڭ ۇيالى تەلەفونىن جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ تومەنگى كۋرسىنىڭ ستۋدەنتتەرى بىلەدى. ەۋروپادا پرەزيدەنتتەردىڭ سايا باقتاردا قىدىرىپ جۇرگەنىن كورۋگە بولادى. قازاقتاردىڭ شەنەۋنىكتىك سيندرومعا تاۋەلدىلىگىنىڭ سەبەبىن ءسىز نەدەن ىزدەيسىز؟
– مەن گرۋزيادا بولىپ كورمەدىم, سوندىقتان تەك ۇلىبريتانيادا كورگەنىم جايلى ايتا الامىن. بۇل ەلدە شەنەۋنىكتەر حالىققا تىم جاقىن دەپ ايتا المايمىن. بىراق, مۇنىڭ اسا قاجەتتىلىگى دە جوق. بارلىق زاڭدار انىق جانە ناقتى جازىلعان, ولار وزگەرىسكە ۇشىرامايدى جانە ولاردى بۇزۋعا ەشكىمنىڭ ەشقانداي مۇمكىندىگى جوق. تەك زاڭدار عانا ەمەس, ءتىپتى, مەكتەپتەر مەن وقۋ ورىندارىنداعى كيىم كيۋ ەرەجەلەرى دە اۋا رايىنا نەمەسە وقۋشىلاردىڭ كوڭىل-كۇيىنە قاراماستان بۇلجىماي ورىندالۋى كەرەك.
ۇلىبريتانيانىڭ تاعى ءبىر جاقسى جەرى, مۇندا مەملەكەتتىك اپپارات 25 جىل بويىنا وزگەرمەيدى. دەمەك, مينيسترلەر كەلىپ-كەتىپ جاتۋى مۇمكىن. زاڭداردى جانە ساياسي دوكترينالاردى جازۋمەن اينالىساتىن تەحنيكالىق قىزمەتتەردى اتقاراتىن ماماندار – سول وزگەرمەيتىن ناعىز كاسىپقوي ماماندار. قىزمەتتەردىڭ باسىم بولىگى ونلاين تارتىپتە, عالامتور ارقىلى كورسەتىلەدى. بارلىق سايتتاردىڭ جۇمىسى تۇسىنىكتى, قىزمەتتەر قاراپايىم تىلمەن ايقىن جازىلعان, مەملەكەتتىڭ كەز كەلگەن ارەكەتى جايلى بارلىق اقپارات ءاربىر ازاماتقا قولجەتىمدى. سالىق تولەۋشىلەر توقسانىنا ءبىر رەت جەرگىلىكتى كەڭەستەردىڭ ەسەبىن الىپ, سالىقتىڭ قايدا جۇمسالعانىن ءبىلىپ وتىرادى. ازاماتتار مەن شەنەۋنىكتەردىڭ تىكەلەي ارالاسۋىنا دەگەن قاجەتتىلىك تۋىندامايدى.
– دەمەك, قوعامدا بارىنە دە جايلى ءتارتىپ ورناعان عوي.
– داۋنينگ ستريتتاعى پرەمەر مينيستر وفيسىنان, پرەمەرلىك قىزمەتى اياقتالعاننان كەيىن كوشكەن كەزدە ءوز زاتتارىن ءوزى تاسىعان دجەيمس كامەروننىڭ مىسالىنا توقتالساق. ەلدەگى ءمىنسىز ءتارتىپ ونىڭ ءوز اكەسىنىڭ اتىنا وفشورلىق كومپانيا اشۋىنا توقتاۋ سالا العان جوق. كەيىنىرەك, وعان سوت بارىسىندا كومپانيا ەسەبىندەگى قارجىلاردىڭ قاي جاقتان قالاي كەلگەنىن دالەلدەۋگە تۋرا كەلگەن.
ماعان ماراپات تابىستالعاننان كەيىن, مەن قازىلار قۇرامىندا بولعان, جەڭىمپازداردى انىقتاۋعا قاتىسقان بارونەسساعا العىسىمدى ءبىلدىرۋ ءۇشىن قازاقتىڭ ۇلتتىق بۇيىمدارىنىڭ جيناعىن سىيعا تارتتىم. ول سىيلىقتىڭ سۇلۋلىعىنا تامسانا وتىرىپ, سىيلىقتى تىركەپ لوردتار پالاتاسىنا وتكىزۋى كەرەك ەكەندىگىن ايتتى. بىزدە بولسا, كەيدە دەموكراتيا ۇعىمىن, بارىنە رۇقسات ەتۋشىلىكپەن شاتاستىرادى. كورولدىكتە بۇل ۇعىم ادامداردىڭ بارلىعىنىڭ زاڭ الدىندا تەڭ ەكەندىگىن بىلدىرەدى. ادىلدىك پەن تەڭدىك, ەلدە زاڭ ۇستەمدىگى ورناعاندا عانا تۋىندايدى.
– قازىر كاسىپقوي مامانداردىڭ قازاقستاننان كەتۋى جايلى اقپاراتتار ءجيى ايتىلا باستادى. بۇل فاكتوردى قازىرگى زاماننىڭ نەگىزگى اتريبۋتتارىنىڭ ءبىرى دەپ قابىلداۋعا بولا ما؟
– كەز كەلگەن ەل ءۇشىن «اقىلدى ميلاردىڭ» سىرتقا كەتۋى – ۇلكەن شىعىن. ءوز ەكونوميكاسىن دامىتۋعا باعىت العان ەلدەر – بولەك ءبىر سالالاردا عانا جاعداي جاساپ قويا سالماي, ەلدىڭ يميدجىمەن جۇمىس جاساپ, ەلدەگى ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا تىرىسىپ, باعادى. مۇنىڭ بارلىعى ەلگە ءتۇرلى سالالارداعى كاسىپقوي مامانداردى تارتۋ ءۇشىن اسا قاجەت.
– لوندون, ەۋروپا قازاقتاردىڭ جاز جايلاۋىنا اينالدى. مەن تانىسىپ, اڭگىمەلەسكەندەر – لوندوندا ءسىز, شوقان لاۋمۋلين. فرانتسيادا – بەرلين يريشەۆ. قازاقستانعا ورالۋدى ويلاپ جۇرگەن جوقسىز با؟
– ماعان قازاقستانعا قايتا ورالۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. مەن ونسىز دا قازاقستاندامىن. قۇجاتىم قازاقستاندىكى. لوندوندا بىرنەشە جىل تۇردىم. قازىر دە ءجيى بارىپ تۇرامىن. جازعى ۋاقىتتا, قازاقتار جەرگىلىكتى تۇرعىندار سياقتى, لوندوننان تۋريستەر لەگى ارتۋىنا بايلانىستى كەتىپ قالۋعا تىرىسادى. تۇرىكتەر, قىتايلار نەمەسە ەۆرەيلەر الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىندە تۇرادى. بىراق ولاردىڭ بارلىعى, وزگە مەملەكەتتەردىڭ زاڭعا باعىناتىن ازاماتى بولا تۇرا, ءوزى شىققان ەلدىڭ ۇلتتىق يدەياسىن ۇلىقتاۋعا نەمەسە يميدجدىك ابىرويىن ارتتىرىپ جۇرۋگە تىرىسادى. وتاندارى ولاردىڭ باسىم بولىگىمەن تىعىز بايلانىس ۇستايدى. تۇركيا, قىتاي ماسەلەن, ءوز كاسىپكەرلەرىنە قارجىلىق كومەك كورسەتىپ وتىرادى. ەگەر ولار سىرت ەلدە وتاندىق ءونىمدى ساتۋمەن اينالىسسا, مەملەكەت ولارعا دوتاتسيا تولەيدى. وتاندىق ءونىمدى شەتەلدىك نارىققا شىعارۋعا تىرىسقان ۇلكەن جانە شاعىن بيزنەس وكىلدەرىنە بەرىلەتىن سالىقتىق جەڭىلدىكتەر دە بار.
وكىنىشكە قاراي, بىزدە جاعداي, كوبىنە كەرىسىنشە. بىزدە ادامدى ءوز وتانىندا, تەك شەتەلگە بارىپ جەتىستىككە جەتكەننەن كەيىن عانا, باعالاپ جاتادى.
– قازاقستاندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جۋرناليستيكا تەوريا جۇزىندە دامىعان. پراكتيكا از. جۋرناليستەردىڭ مۇمكىندىكتەرى پرەزيدەنتتىڭ نەمەسە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى پۋلىندا تۇرعان جۋرناليستەردىڭ شەتەلدەرگە ساپارلارىنان دايىنداعان رەپورتاجىمەن شەكتەلەدى. ءسىز كاسىپقوي جۋرناليست رەتىندە كەدەرگى نە دەپ ويلايسىز؟
– حالىقارالىق ساپارلار سىرتقى ساياساتتىڭ وتە ماڭىزدى بولىگى بولعاندىقتان, ولاردى باق بەتتەرىندە جاريالاپ وتىرۋ وتە ماڭىزدى. گەوساياسي پروتسەستەردى جاقسى مەڭگەرۋدى, تاريحتى جانە الەۋمەتتانۋدى تەرەڭ ءبىلۋدى, ساراپتامالىق جانە ديپلوماتيالىق بىلىكتىلىكتى, شەتەل تىلدەرىن ءبىلۋدى تالاپ ەتەدى. قازاقستاندىق جۋرناليستيكانىڭ قيىندىعى, ماسەلەن, قازىر عانا سيريالىق كەلىسسوزدەر جايلى ايتىپ تۇرعان ءتىلشى, ءبىر ساعاتتان كەيىن, جۇگىرىپ بارىپ كورەرەمەندەرگە ورتالىق كوشەلەردىڭ ءبىرىن سۋ باسىپ كەتكەندىگىن, سونىمەن قاتار ۇكىمەت ساعاتىنىڭ قالاي وتكەندىگىن حابارلاپ ۇلگەرۋى كەرەك. ناتيجەسىندە, تاقىرىپتى تولىق تۇسىنە الماي قالادى.
حالىقارالىق جۋرناليستيكا الەمنىڭ ءبىر ايماعىنداعى ەلدىڭ تاقىرىبىن تەرەڭ ءتۇسىنۋدى, سول ەلدىڭ ماسەلەسىنە تولىققاندى كوڭىل ءبولۋدى, الايدا بارلىق الەمدىك ساياساتتىڭ دا جالپى سۋرەتىن باقىلاپ وتىرۋدى تالاپ ەتەدى. باتىستاعى جۋرناليستەردىڭ ارقاشاندا ارنايى ءبىر تاقىرىبى, نەمەسە بىرنەشە تاقىرىپتار جيىنتىعى بار. سول بويىنشا ولار تەرەڭ جۇمىس جاسايدى.
ءبىز اقپاراتتىق رەۆوليۋتسيا زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. جاپپاي كوممۋنيكاتسيا قۇرالدارىنىڭ عالامدىق جۇيەسىنىڭ دامۋىنىڭ ارقاسىندا الەم جىلدام وزگەرۋدە. بۇل وزگەرىستەردىڭ اۋقىمىنىڭ ۇلكەندىگى سونشالىقتى, ونىڭ جىلدامدىعى تەز ارتۋدا. زاماناۋي اقپاراتتىق تەحنولوگيالار الەمدىك ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى. ونىڭ ارقاسىندا ەلدەر, قۇرلىقتار اراسىنداعى قاشىقتىق قىسقارىپ, ادامدار ءوز وي ورىستەرىن كەڭەيتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋدا. سوندىقتان دا حالىقارالىق اقپاراتپەن الماسۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قۇرالداردىڭ ماڭىزى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. قازىرگى جەتەكشى دەرجاۆالاردىڭ وزدەرىنىڭ ءيميدجىن قالىپتاستىراتىن اقپاراتتىق كومپانيالاردان, جالپى كوممۋنيكاتسيانىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارىنان قارجىسىن ايامايتىندىعىن بايقايمىز. ءوزىنىڭ حالىقارالىق بەدەلىن جانە ىشكى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىن ويلاعان مەملەكەت ەل ىشىندە ەركىن جانە تاۋەلسىز اقپارات قۇرالدارىنىڭ دامۋىنا جول اشۋى كەرەك.
كوپ ەل باسشىلارى, حالىق ءبىلىمسىز بولعان سايىن, اقپاراتتان كەندە بولعان سايىن ونى باسقارۋ وڭايىراق دەگەن جاڭساق پىكىردە. قازىرگى عالامتور زامانىندا, كەرىسىنشە, ءبىلىمسىز حالىقتى كەز كەلگەن كۇشتىڭ ءۇيىرىپ كەتە الاتىندىعى كورىنىپ قالدى. تەك جوعارى ءبىلىمدى, جانە ءادىل اقپاراتتى بىلگەن ۇلت قانا سىرتتان كەلەتىن نەگاتيۆتى اسەردى دۇرىس قابىلداپ, وعان قارسى يممۋنيتەت قالىپتاستىرا الادى. سونداي-اق ءوزىنىڭ دامۋى ءۇشىن قاجەتتى پايدالى دا ءپوزيتيۆتى اقپاراتتى مەڭگەرۋ قابىلەتىن ساقتايدى.
باق-تىڭ ءرولى اسا ماڭىزدى, ول اقپارات الماسۋىن قامتاماسىز ەتىپ, قوعامنىڭ پىكىرىن قالىپ- تاستىراتىن – الەۋمەتتىك ينستي-تۋت. ناعىز جۋرناليستيكا تىلشىلەرگە يدەولوگيالىق قىسىم كورسەتىلمەيتىن ايماقتاردا جاسالادى. الايدا قازىرگى زاماندا, ءتىپتى ەڭ جوعارى دامىعان ەلدەردە ساياسي توپتاردىڭ نەمەسە بيزنەس ەليتالاردىڭ مۇددەسىن قورعاپ, وزدەرىنە قاجەتتى باعىتتاعى اقپاراتتاردى تاراتىپ جۇرگەنىن كورىپ ءجۇرمىز. مەديا قۇرالدارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى موينىندا ۇلكەن جۇك بار. ولار ءوز جۇمىستارى ادامداردىڭ كوڭىل-كۇيىنە اسەر ەتەتىنىن ءتۇسىنىپ, ادال جانە ساپالى جۋرناليستيكالىق ءونىم شىعارۋعا تىرىسۋلارى كەرەك.
ماسەلەن, مەندە قازۇۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ديپلومى بار. مەن قازاقستاننىڭ جانە ءمادريدتىڭ ءسىم ديپلوماتيالىق اكادەمياسىن اياقتاپ, يسپانيالىق كومپيۋتەنس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار شەبەرى ديپلومىن الدىم, مەملەكەتتىك قىزمەتتە تاجىريبەم بار, قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك ديپلوماتتارمەن, جۋرناليستەرمەن جانە ساراپشىلارمەن ارالاسامىن. وسىلاي بولا تۇرا, مەن الەمدە كۇن سايىن قارقىندى وزگەرىپ جاتقان اقپارات پەن تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى زامانىندا بۇل بىلىكتىلىگىمنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن تۇسىنەمىن. وقۋدى جالعاستىرىپ, تەرەڭ اقپاراتتاردى ىزدەۋدەن شارشاماي, ونى سالىستىرىپ, تالداپ, ساراپتاپ اركەز ءوز بىلىكتىلىگىڭدى ارتتىرۋعا ۇمتىلۋ ماڭىزدى.
– اشىق اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,
الماتى