سارسەنبى, 15 مامىر 2013 2:29
نافتا تاجىريبەسى ارقىلى كەدەن وداعىنىڭ كەلەشەگىنە ءۇڭىلۋ
سونىمەن كەدەن وداعى اياسىنداعى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە ءومىر سۇرگەن العاشقى جىلدى دا ارتقا تاستادىق. ونىڭ قورىتىندىسى نە دەيدى؟ كەدەن وداعى قازاقستان قولايىنا قانشالىقتى جاعىمدى بولىپ شىقتى؟ جاقپاسا, بۇل ۇدەرىستىڭ ارتى قايدا اپارىپ سوعۋى مۇمكىن؟
سارسەنبى, 15 مامىر 2013 2:29
نافتا تاجىريبەسى ارقىلى كەدەن وداعىنىڭ كەلەشەگىنە ءۇڭىلۋ
سونىمەن كەدەن وداعى اياسىنداعى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە ءومىر سۇرگەن العاشقى جىلدى دا ارتقا تاستادىق. ونىڭ قورىتىندىسى نە دەيدى؟ كەدەن وداعى قازاقستان قولايىنا قانشالىقتى جاعىمدى بولىپ شىقتى؟ جاقپاسا, بۇل ۇدەرىستىڭ ارتى قايدا اپارىپ سوعۋى مۇمكىن؟
وسىنداي سۇراقتاردى العا تارتا وتىرىپ, وسى ماقالانى جازۋعا كىرىسىپ كەتكەنىمىزدە, بالكىم, اتالعان ماسەلەدەن جاۋاپ ىزدەۋگە ءالى ەرتەرەك شىعار دەگەن تاعى ءبىر كۇدىكتى وي كوڭىلىمىزدە كولدەنەڭدەپ تۇرىپ العانى دا راس. ويتكەنى, بىزدەگى ەڭ بىلىكتى ورگان قازاقستان ۇكىمەتى بولسا, بۇل ءماسەلە جونىندە ءالى جاق اشپاي وتىر.
ۇكىمەتتىڭ وسى ۇنسىزدىگى اتالعان ماسەلە جونىندە قوعامدىق كوڭىل كۇيدى تۇيىققا تىرەپ, ءتۇرلى جەلبۋاز سوزدەر مەن الىپ-قاشتى داقپىرتتاردىڭ قويۋلانا تۇسۋىنە اسەر ەتىپ وتىرعانى سەزىلەدى. ساراپشىلاردىڭ ءبىرقاتارى ءوز بولجامدارىن جاساپ تا قويدى. ماسەلەن, ساياساتتانۋشى راسۋل جۇمالى «ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىنداعى العاشقى جىلدىڭ باسەكەسىندە قازاقستان كاسىپكەرلەرىنىڭ جەڭىلىس تاپقاندىعىن مويىنداۋىمىز كەرەك. مۇنى بازارلار مەن ساۋدا دۇكەندەرىنەن-اق انىق بايقاۋعا بولادى. سورەلەردىڭ بارلىعىن رەسەي مەن بەلارۋس تاۋارلارى جاۋلاپ الدى», دەسە, سەرگەي اكيموۆ, مۇحتار تايجان, تولەگەن اسقاروۆ, تيمۋر نازحانوۆ سەكىلدى تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ پىكىرلەرى دە وسىعان كەلىپ سايادى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا نە دەيدى؟
ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىندا قازىرگى ءجۇرىپ جاتقان ۇدەرىستەر جايلى قازاقستان ۇكىمەتى تاراپىنان ناقتى قورىتىندى ەسەپ پەن مالىمدەمە, ارنايى تالداۋ ماتەريالدارىن تابا الماعاننان كەيىن بۇل ماسەلە جونىندە نەعۇرلىم بىلىكتى ورگان بولىپ تابىلاتىن كەدەن وداعىنىڭ اتقارۋشى قۇرىلىمى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا جاريالاعان كەيبىر دەرەكتەرگە نازار اۋداردىق. بۇل دەرەكتەردە ءبىز ءۇشىن جاعىمدى دا, جاعىمسىز دا جاڭالىقتار بار ەكەن. ەگەر جاعىمدىسىنان باستاساق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا جالپىلاي العاندا, وداققا بىرىگۋ رەسەي, قازاقستان, بەلارۋس ءۇشىن دە پايدالى بولىپ شىققاندىعىن, سونىڭ ىشىندە ءوزارا ساۋدا اينالىمىنىڭ بارىنشا جوعارى ءوسىمى قازاقستان مەن بەلارۋس اراسىندا قالىپتاسىپ, مۇنىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 15,1 پايىزعا كوتەرىلگەندىگىن, ال رەسەي تارابىنان مۇنداي ءوسىم بايقالماعاندىعىن ايتا كەلە, مۇنىڭ سەبەبىن رەسەيدەگى سالىق پەن ساقتاندىرۋ جارنالارىنىڭ جانە جالاقى دەڭگەيىنىڭ قازاقستان مەن بەلارۋسكە قاراعاندا جوعارى بولىپ وتىرعاندىعىمەن تۇسىندىرەدى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا ەسەبىندەگى تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق, ءبىز وتكەن جىلى اۆتوكولىك شىعارۋ ىسىندە تاماشا كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزگەن ەكەنبىز. رەسەيدە بۇل كورسەتكىش سوڭعى ءبىر جىلدا 13,3 پايىزعا, بەلارۋستە 76 پايىزعا وسكەندە, قازاقستاندا 2,3 ەسە وسكەن. بىراق بۇل ۇدەرىستىڭ الداعى ۋاقىتتا قانشالىقتى تۇراقتى بولا الاتىندىعى بەلگىسىز. ويتكەنى بەلارۋستە اۆتوكولىك قۇراستىرۋ ەندى عانا باستالىپ وتىرسا, رەسەي اۆتوونەركاسىبى قازاقستانعا قاراعاندا ابدەن قالىپتاسقان ءارى تىنىسى دا وتە كەڭ.
ال ەندى ءبىز ءۇشىن جاعىمسىز جاڭالىققا كەلەر بولساق, ەۋرازيالىق كوميسسيانىڭ 2012 جىل قورىتىندىسىنا قاتىستى ەسەبىندە: «سىرتقى ساۋداداعى ەڭ قولايسىز جاعداي قازاقستاندا قالىپتاستى. 2012 جىلى بۇل ەلدىڭ ەكسپورتى 6,1 پايىز ارتىپ, 85,5 ملرد. دوللاردى قۇراسا, يمپورتى 26,6 پايىزعا ءوسىپ, 26,8 ملرد. دوللاردى قۇرادى» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن.
قازاقستاننىڭ كەدەن وداعى اياسىنداعى بولاشاعى ءۇشىن يمپورتتىڭ ءوسۋى قاۋىپتى اعىم بولىپ تابىلاتىندىعىن ەكونوميكادان ازداپ بولسىن حابارى بار كەز كەلگەن ادام جاقسى تۇسىنەدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل قولايسىز اعىم ودان ءارى كۇشەيە ءتۇسۋى مۇمكىن دەگەن بولجامدار بار. ويتكەنى, رەسەي مەن بەلارۋس ەكونوميكاسى بىزدىكىنە قاراعاندا كەڭەس وداعى جىلدارىنىڭ وزىندە جاقسى دامىپ, جەتىلگەنى بەلگىلى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىز كەدەن وداعىنىڭ اياسىنا بىرىكپەي تۇرىپ-اق بۇل ەلدەردىڭ ونەركاسىپتىك تاۋارلارى مەن تاعام ونەركاسىبىنىڭ ءونىمدەرى ءبىزدىڭ رىنوگىمىزعا مولىنان كەلىپ جاتاتىن. وسىعان قاراپ-اق رەسەي مەن بەلارۋستىڭ وندىرىستىك سالالارىنىڭ قازاقستانعا قاراعاندا باسەكەگە نەعۇرلىم قابىلەتتى ەكەندىگىن توپشىلاۋدىڭ ءوزى ونشاما قيىن ەمەس ەدى. وسىنى كورىپ-بىلە وتىرىپ, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ بولاتىن جاعدايدى الدىن الا بولجاپ, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە بىرىگۋ قارساڭىندا قازاقستان ءۇشىن ءتيىستى جەڭىلدىكتەردى جەتكىلىكتى دارەجەدە سۇرايتىن ءجونى بار-اق ەدى. وكىنىشكە وراي, ولاي بولعان جوق.
وزگەگە قاراپ وي تۇزەۋ
كەدەن وداعى اياسىندا قانداي ۇدەرىستەردىڭ ءجۇرۋى, قوعامدا قانداي قوزعالىستاردىڭ بايقالۋى مۇمكىن؟ وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ, شەتەلدىك تاجىريبەلەردى زەرتتەپ كورگەنىمىزدە ءبىزدىڭ نازارىمىزعا ەۋروپالىق وداق, نافتا, مەركوسۋر سەكىلدى ۇيىمدار ىلىكتى. سونىڭ ىشىندە, كەدەن وداعىنا سايكەس كەلەتىنى نافتا بولار دەگەن توقتامعا كەلدىك. سەبەبى, بۇل دا كەدەن وداعى سەكىلدى ءۇش مۇشە ەلدەن تۇراتىن ۇيىم ەكەن. ياعني ورتالارىندا ەكونوميكاسىنىڭ كولەمى جاعىنان باسقالارىنان ون ەسەدەي ۇلكەن ءبىر مەملەكەت بار. قالعان ەكى مەملەكەت سونىڭ ىڭعايىنا بايلانىستى جۇمىس ىستەپ وتىرعان. ەندەشە, بىزدەن جيىرما جىلداي بۇرىن قۇرىلعان نافتا تاجىريبەسىن زەرتتەۋ كەدەن وداعىنا بىرىگىپ وتىرعان ءبىزدىڭ قازاقستان ءۇشىن پايدالى بولار دەپ ويلايمىز.
ارينە, نافتا مەن كەدەن وداعىنىڭ اراسىندا ايىرماشىلىقتار دا از ەمەس. نافتا-نىڭ جالپى ءونىم كولەمىنىڭ ءوزى كەدەن وداعىنىكىنەن ون ەسەدەي ۇلكەن. بىراق ءبىز ءۇشىن بۇل جەردە ەڭ قاجەتتىسى وسى ۇيىم اياسىندا جۇرگەن ۇدەرىستەر. بۇل ۇدەرىستەر قالاي باستالعان جانە قايدان بارىپ شىققان؟
سونىمەن نافتا دەپ قىسقارتىلعان ءسوز تىركەستەرىمەن اتالاتىن اقش, كانادا, مەكسيكا اراسىندا قۇرىلعان سولتۇستىكامەريكالىق ەركىن ساۋدا كەلىسىمىنىڭ ۇيىمى 1994 جىلى ءوز قىزمەتىن باستاپتى. ۇيىم قۇرامىندا 406 ملن. ادام بولعان. ۇيىم قۇرىلعان ۋاقىتتا ول شىعاراتىن جالپى جيىنتىق ءونىم كولەمى 10,3 ترلن. دوللار شاماسىندا بولىپتى.
نافتا مەن كەدەن وداعىنىڭ ۇقساستىقتارىن سالىستىرىپ كورەيىك. نافتا-عا مۇشە اقش-تىڭ ىشكى جالپى ءونىمى قازىرگى كۇنى شامامەن العاندا 15 تريلليون دوللاردى, كانادانىكى 1,7 تريلليون دوللاردى, مەكسيكانىكى 1,1 تريلليون دوللاردى قۇرايدى. ياعني اقش ەكونوميكاسى كانادانىكىنەن 9 ەسەدەي, مەكسيكانىكىنەن 15 ەسەدەي ۇلكەن. كەدەن وداعىنا مۇشە رەسەيدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 1,8 تريلليون دوللاردى, قازاقستاندىكى 186 ميلليارد دوللاردى, بەلارۋستىكى 55 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى. ياعني رەسەي ەكونوميكاسى قازاقستاننان 10 ەسە, بەلارۋستەن 30 ەسە ۇلكەن. بۇل جاعىنان الىپ قاراعاندا, ءبىز بۇل ەكى وداقتىڭ دا ءبىر جەتەكشىسى بارلىعىنا كوز جەتكىزەمىز.
سول سەكىلدى, نافتا-دا ەكونوميكالارىنىڭ يندۋستريالاندىرۋى جاعىنان اقش پەن كانادانىڭ اراقاتىناسى شامالاس بولسا, مەكسيكانىكى ولاردان ەداۋىر ءتومەن. سونداي-اق, كەدەن وداعىندا رەسەي مەن بەلارۋستىڭ يندۋستريالاندىرۋ دەڭگەيى شامالاس بولسا, قازاقستاننىڭ جاعدايى بۇلاردان ەداۋىر تومەن. بىزدە ەلباسىنىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءىسى ەندى عانا باستالىپ وتىر. ەلىمىزدە جاڭا يندۋستريالاندىرۋ ساياساتى بەلسەندى جۇرگىزىلۋدە.
نافتا قۇرامىنداعى مەكسيكا ەكونوميكاسىنىڭ كەنجەلەپ دامۋىمەن قاتار ءبىزدىڭ قازاقستانعا ءبىر ۇقساستىعى بۇل ەل دە ءبىز سەكىلدى جەر مەن مۇنايعا باي. 2011 جىلى بۇل ەلدە 127,5 ميلليون توننا مۇناي وندىرىلگەن. سونداي-اق, ءبىز سەكىلدى استىققا باي. بيداي مەن ارپا, كۇرىش اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى نەگىزگى ەكسپورتتىق ونىمدەر بولىپ تابىلادى. ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كولەمى دە قازاقستانعا سايكەس. بىزدە 13 مىڭ دوللاردى قۇراسا, ولاردا 14,2 مىڭ دوللار. بىلايشا ايتقاندا, حالقىنىڭ تابىسى شامالاس.
ادەتتە, شيكىزات شىلاۋىنداعى ەل وزىنە قاراعاندا ونەركاسىپتىك تۇرعىدان ەداۋىر دامىعان ەلدەرمەن ءبىر وداق اياسىندا بىرىككەندە كوپ جاعدايدا سولارعا جەم بولادى. اسىرەسە, باستاپقى كەزدە وسىلاي بولاتىندىعى اقيقات. وسى اقيقات 1994 جىلى اقش, كانادا, مەكسيكا نافتا اياسىندا بىرىككەن كەزدە, مۇنايعا باي مەكسيكانىڭ الدىنان شىقتى. مەكسيكا بىرىگۋ ۇدەرىسىنەن كوپ زارداپ شەكتى. ءبىراز شىعىنعا باتتى. نافتا-عا بىرىگۋگە دەيىن ءار جىل سايىن ەكونوميكاسى 6-7 پايىزدىق كورسەتكىشپەن دامىپ كەلە جاتقان ەل مۇنان كەيىن دامۋدىڭ 2,2 پايىزدىق كورسەتكىشىنە ءتۇسىپ, ءوز قارقىنىن 3 ەسەدەي تومەندەتىپ الدى.
ەندى وسىنداي قاتەر قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ الدىنان دا شىقپاق پا؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ءدال وسىلاي بولا قويماس. بىراق, وسىعان دەيىنگى ءوز دامۋ قارقىنىمىزدى جوعالتۋىمىز دا ابدەن مۇمكىن ەكەن. مۇنى ءتىپتى العاشقى جىلدىڭ تاجىريبەسىنەن دە بايقاۋعا بولاتىنداي. ماسەلەن, مۇنىڭ الدىندا 7 پايىزدىق كورسەتكىشپەن دامىپ كەلە جاتقان ەدىك, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىندا ءومىر سۇرە باستاعان العاشقى جىلدىڭ وزىندە 5 پايىزدىق كورسەتكىشكە ءتۇسىپ قالدىق. ۇكىمەت مۇنىڭ سەبەبىن وندىرىلگەن مۇناي كولەمىنىڭ ازايىپ كەتۋىمەن تۇسىندىرۋدە. لايىم, سولاي بولسىن دەيىك. قازاقستان دا مەكسيكا سەكىلدى مۇنايعا باي ەل. دەمەك ونىڭ وندىرىسىندەگى ءبىر جىلدىق ولقىلىقتى كەلەسى جىلدار ەسەبىنەن تولتىرۋ ءبىز ءۇشىن قيىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, بيىلعى جىلى الەمدە سوڭعى وتىز جىلدىڭ ىشىندە اشىلعان ەڭ ۇلكەن كەن ورنى – قاشاعان جوباسى ىسكە قوسىلماق. بىراق, بۇل ماسەلەدەگى ساراپشى ماماندار ەسكەرتىپ وتىرعان ءبىر ۇلكەن قاۋىپ, سول مۇنايدان تۇسكەن پايدانىڭ ۇلكەن بولىگى ەندى قازاقستان شيكىزاتىنىڭ ەسەبىنەن ءوز دامۋلارىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى تۇردە ۇمتىلىس تانىتاتىن رەسەي مەن بەلارۋس قورجىنىنا ءتۇسىپ كەتپەي مە ەكەن؟! ساراپشىلار ءبىزدى قازىردىڭ وزىندە وسىنداي قاۋىپتەن ساقتاندىرىپ وتىر.
نافتا-نى قۇرۋداعى نەگىزگى ماقسات – ىرگەلەس وتىرعان ءۇش ەلدىڭ اراسىندا ساۋدانى ورىستەتە وتىرىپ, ءوزارا پايداعا كەنەلۋ. سونىڭ ىشىندە ەلدەر اراسىنداعى كەدەندىك, تولقۇجاتتىق كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋ ارقىلى قىزمەتتەر مەن تاۋارلاردىڭ قوزعالىسىن كۇشەيتۋ, تازا دا شىنايى باسەكەگە قولايلى جاعداي تۋعىزۋ, ينۆەستيتسيالار تارتۋدى جاقسارتۋ, زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ءۇش ەلدىڭ حالىقارالىق تۇرعىدان ءوزارا كووپەراتسيالانۋىن بەكىتۋ, ءوزارا الىپ ورتاق رىنوك قۇرۋ سەكىلدى مىندەتتەردى العا قويعان. بىلايشا ايتقاندا, قۇرىلۋ ماقساتى ءبىزدىڭ كەدەن وداعىنا ابدەن ۇقساس دەپ ايتۋعا بولادى.
سونىمەن بۇل ۇيىم دۇنيەگە كەلىپ ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا كەدەرگىلەرى الىنىپ تاستالىسىمەن, باسەكەگە توتەپ بەرە الماعان مەكسيكانىڭ ورتا جانە شاعىن بيزنەسى كوپتەگەن كۇيزەلىستى جاعدايدى باستان كەشىرگەن. سونىڭ سالدارىنان مەكسيكا ەكونوميكاسىندا شاعىن داعدارىستى جاعداي قالىپتاسقان. جاعدايدى تۇزەتۋ ءۇشىن اقش مەكسيكاعا بيلل كلينتون اكىمشىلىگىنىڭ تۇسىندا 50 ملرد. دوللار قارجىلاي كومەك پاكەتىن, بىلايشا ايتقاندا, جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ۇسىنعان. ونىڭ 20 ملرد. دوللارى اقش-تىڭ ءوز قارجىسى بولسا, قالعانىن حالىقارالىق بانك پەن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنان العان.
ەكونوميكاسى ءاپ دەگەننەن-اق جەڭىلىسكە ۇشىراپ, ابدىراپ قالعان مەكسيكا حالقى باستاپقىدا وسى كومەكتىڭ وزىنە كوپ كۇدىكپەن قاراعان كورىنەدى. قوعامدا «اقش ەندى وسى قارجى ارقىلى ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزگە تۇساۋ سالادى» دەگەن بايبالامدار باستالعان. قوعامداعى وسىنداي الاڭداۋشىلىقتى پايدالانىپ, ەلدەگى وپپوزيتسيالىق كۇشتەردىڭ ىقپالى كۇشەيگەن. ءىستى دۇرىس ۇيىمداستىرا الماعانىنا ءوزىن كىنالى سەزىنگەن ەل ۇكىمەتىنىڭ ءجۇنى جىعىلىپ, وپپوزيتسيادان تايساقتايتىن بولعان. وپپوزيتسيا وكىلدەرىن ديالوگقا شاقىرىپ, سولاردىڭ ىڭعايىنا بايلانىستى ءوز ارەكەتتەرىنە ءبىرشاما تۇزەتۋلەر ەنگىزگەن.
ارينە, بۇل ەلدە دە كەيبىر جاعدايلاردا العا باسۋلار بايقالعان. ماسەلەن, مەكسيكادان اقش-قا جۇمىس ءىزدەپ بارعان ەميگرانتتاردىڭ سانى ارتىپ, ولاردىڭ ەلگە جىبەرگەن قارجىسىنىڭ ارقاسىندا قارجىلىق جاعداي ءبىرشاما جاقسارعان. سونىمەن قاتار امەريكا كاپيتالىنىڭ قوسىلۋىمەن جۇمىس ىستەيتىن جەڭىل ونەركاسىپ, اۆتوكولىك قۇراستىرۋ, مەتاللۋرگيا, ەكسپورت باعىتىنداعى اگرارلىق يندۋستريا سالالارىنىڭ ءىرى كاسىپورىندارىنىڭ جۇمىسى ءبىرشاما جاقسارعان. ونىڭ ەسەسىنە, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىك كۇيرەگەن.
سونداي-اق, اقش-تىڭ اسا قۋاتتى بانكتەرىنىڭ مەكسيكا ەكونوميكاسىنا ەكسپانسياسىنىڭ باستالۋىنا بايلانىستى باسىندا بىرقاتار وتاندىق بانكتەر داعدارىسقا ءتۇسىپ, مەكسيكا بانكتەرىنەن شوت اشقان ساياساتكەرلەر مەن جۇمىسشىلاردىڭ, (سونىڭ ىشىندە مەكسيكا بانكتەرىنىڭ دەپوزيتتىك ستاۆكالارىنىڭ جوعارى بولۋىنا قىزىققان اقش ازاماتتارى دا بار ەكەن) جاعدايى ءبىرشاما اۋىرلاپ, ولار دا قاتتى زارداپ شەككەن. وسى جەردە رەسەيدىڭ سبەربانكىنىڭ وتكەن جىلى قازاقستاندا ۇزدىك كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەندىگىن ەسكە سالا كەتەيىك. 2011 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا بۇل بانكتىڭ قازاقستانداعى قىزمەتى ءوز پايداسىن 4 ەسە ارتتىرىپ ۇلگەرگەن بولاتىن.
نافتا اياسىندا اقش ەكونوميكاسىنا ينتەگراتسيالانۋدان, اسىرەسە, مەكسيكانىڭ اگرارلىق سەكتورى ۇلكەن زارداپ شەكتى. وسى ۇيىمعا بىرىككەنگە دەيىن مەكسيكا ازىق-ت ۇلىك ەكسپورتتاۋشى ەلدەر قاتارىندا بولاتىن. ال, ءححى عاسىردىڭ باسىندا ول ەندى حالىق ءۇشىن اسا ماڭىزدى نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن يمپورتتاۋشى ەلدەرگە اينالىپ شىعا كەلدى. ەلدە داعدارىسقا ءتۇسىپ كۇيرەگەن فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار قاتارى جىلدان-جىلعا ارتا تۇسۋدە. ول فەرمەرلەر ەندى جۇمىسسىزدار ارمياسىنا بارىپ قوسىلىپ, اۋىلدارداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدى شيەلەنىستىرە تۇسۋدە. ساراپشىلاردىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, بۇل سالاداعى بايقالىپ وتىرعان ءبىر اعىم, مەكسيكادا ەندى حالىق ءۇشىن ونشا ماڭىزدى بولىپ سانالمايتىن ەكىنشى قاتارداعى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن شىعارۋ ءىسى ارتا تۇسكەن كورىنەدى. ال ەلدەگى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى 1996 جىلعى 6,5 پايىزدان 2008 جىلى 4 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. ەكونوميكانىڭ وسى سالاسىنداعى جۇمىسپەن قامتىلعان ادامداردىڭ ۇلەسى 2001 جىلى 17,5 پايىزدى قۇراسا, 2008 جىلى ول 14 پايىزعا دەيىن ازايعان.
اقش ەكونوميكاسىنا ينتەگراتسيالانعاننان كەيىن مەكسيكانىڭ ونەركاسىپتىك سالاسى ءبىرشاما دامىدى دەپ ەسەپتەلگەنىمەن, بۇل دامۋدىڭ دا وزىندىك قىرلارى بار ەكەن. ماسەلەن, مەكسيكادا امەريكالىق ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ فيليالى بولىپ ەسەپتەلەتىن قۇراستىرۋشى كاسىپورىندار قاتارى ارتا تۇسكەن. ولار, ماسەلەن, اۆتوكولىك نەمەسە باسقا دا تەحنيكالاردى قۇراستىرۋ ىسىمەن شۇعىلدانادى. ال ولاردىڭ بولشەكتەرى امەريكادان جەتكىزىلەدى. مەكسيكانىڭ اقش-تان يمپورتتالاتىن جالپى زاتتارىنىڭ 75 پايىزىنىڭ ۇلەسى وسى بولشەكتەرگە تيەسىلى ەكەن. قىسقاسىن ايتقاندا, مەكسيكا ونەركاسىبى دامۋىنىڭ ءوزى ساپالىق تۇرعىدان ەمەس, قايتا اقش ەكونوميكاسىنا ءماجبۇرلىكتىڭ ارتۋى ەسەبىنەن قالىپتاسىپ كەلە جاتقان كورىنەدى.
مەكسيكا ەكونوميكاسىنىڭ, اسىرەسە, ونىڭ ونەركاسىپتىك سەكتورىنىڭ جىلدار وتكەن سايىن امەريكاداعى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار جۇرگىزەتىن ساياساتقا تاۋەلدى بولا ءتۇسۋى اقىر اياعىندا مەكسيكانىڭ تاۋەلسىز ەل رەتىندە دەربەس يندۋستريالىق ساياسات جۇرگىزۋىنە كوپ كەدەرگى كەلتىرۋدە. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, ءدال قازىرگى ساتتە مەكسيكانىڭ تولىق تسيكلدى يندۋستريالىق باعدارلاما قابىلداپ, ونى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىگى جوق. ويتكەنى, مۇندا اقش ونەركاسىبىنىڭ قوسالقى وندىرىستەرىنىڭ ءرولى باسىم.
دەگەنمەن ەل باسشىلىعى سوڭعى جىلداردىڭ ناتيجەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, نافتا-نىڭ ەل ەكونوميكاسىنا جالپىلاي العاندا جاعىمدى اسەر ەتكەندىگىن اتاپ كورسەتۋدە. ماسەلەن, قازىرگى كۇنى مەكسيكانىڭ جالپى ەكسپورتىنىڭ 70 پايىزى, يمپورتتىڭ 65 پايىزى اقش ۇلەسىنە تيسە, اقش-تان كەلگەن ينۆەستيتسيالار كولەمى دە بۇرىنعىدان كوپ ارتىپ, جالپى ينۆەستيتسيانىڭ 60 پايىزىنا دەيىن جەتكەن كورىنەدى.
ورتاق ۆاليۋتا قۇرۋ جوباسى
اقش-پەن ەكونوميكالىق جاعدايى ءبىرشاما سايكەس كەلەتىن كانادا بۇل بىرىگۋدەن جاقسى ناتيجەگە جەتكەندىگى بايقالادى. جەر مەن شيكىزات رەسۋرستارىنا باي ەل ءىجو كولەمى جاعىنان قازىر الەم بويىنشا العاندا 11-ورىندا تۇر. ساراپشىلار مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبىن اتالعان ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق قاتىناستىڭ ەرتەرەك ورنىققاندىعىمەن جانە ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيلەرىنىڭ سايكەس كەلۋىمەن تۇسىندىرەدى. دەگەنمەن, الىپپەن بىرىگۋدىڭ استارىندا نە جاتقاندىعىن كوپ ۇعا بەرمەيتىن قاراپايىم حالىقتىڭ باسىن قاتىراتىن ءارتۇرلى الىپ-قاشپا اڭگىمەلەر بۇل ەلدە دە باس كوتەرىپ, ءالى كۇنگە دەيىن تىنشىماي كەلە جاتقاندىعى سەزىلەدى. ويتكەنى ءۇش ەلدىڭ باسشىلىعى ءوز ەلدەرىنىڭ ورتاسىندا قالىپتاسقان ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى كۇشەيتە ءتۇسۋ جونىندە اۋىق-اۋىق اڭگىمە قوزعاپ, جەكەلەگەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ قوياتىن كورىنەدى. سونىڭ ءبىرى – ءبىر ۆاليۋتالىق وداققا بىرىگۋ ماسەلەسى. ماسەلەن, سول كەزدەگى ەل باسشىلارى – اقش پرەزيدەنتى دجورج بۋش, كانادا پرەمەر-ءمينيسترى ستيۆ مارتين, مەكسيكا پرەزيدەنتى ۆيسەنتە فوكس 2005 جىلى تەحاستا كەزدەسىپ, وسى ءۇش ەلدىڭ نەگىزىندە سولتۇستىكامەريكالىق ساياسي-ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ ماسەلەسىن تالقىلاپ كورگەن. كەلىسسوزدەر قورىتىندىسىندا ارنايى مالىمدەمە قابىلداپ, وندا «سولتۇستىك امەريكانىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن گۇلدەنۋى جولىنداعى ارىپتەستىك» اتالاتىن اليانس قۇرۋدىڭ ءبىرىنشى ساتىسى تۋرالى كەلىسىمدەر جاسالعاندىعى تۋرالى حابارلاعان. مۇنان كەيىن ءۇش ەلدىڭ باسشىلارى 2007 جىلدىڭ 20 تامىزىندا كۆەبەك قالاسىندا كەزدەسىپ, كونتينەنتتىك ينتەگراتسيالانۋدى ودان ءارى كۇشەيتە ءتۇسۋ, ونى ەۋروپالىق وداققا بالاما بولا الاتىنداي دەڭگەيگە جەتكىزۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاعان. وندا شەكارالاردى بىرىكتىرىپ, ورتاق ۆاليۋتا قۇرۋ, ونى امەرو دەپ اتاۋ جايىندا اڭگىمە بولعان.
مىنە, وسى جاعدايلار كانادا مەن مەكسيكا تاراپىنان ءبىرشاما دۇربەلەڭ تۋدىرعان. بۇل ەلدەردىڭ وكىلدەرى مۇنداي ۆاليۋتا وداعى پايدا بولعان جاعدايدا ءبىزدى اقش جۇتىپ قويادى, تاۋەلسىزدىگىمىزدەن ايىرىلىپ قالامىز دەپ قورقاتىن كورىنەدى. سوندىقتان ءۇش ەلدىڭ باسشىلىعى دا ورتاق ۆاليۋتا قۇرۋ ماسەلەسىن كەيىنگە سىرعىتىپ, ول الىس بولاشاقتىڭ اڭگىمەسى, ازىرگە ايتىلعان ءسوز, قيالداعى ءماسەلە دەگەندەي ءوز حالىقتارىن جۇباتىپ, بۇل ماسەلە جونىندە كوپ ءتىس جارا بەرمەيدى ەكەن.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, ءۇش ەلدە دە ورتاق ۆاليۋتا قۇرۋدىڭ جاقتاۋشىلارى از, ءتىپتى جوقتىڭ قاسىندا كورىنەدى. ماسەلەن, حالىقارالىق ۆاليۋتا رەتىندە دوللاردىڭ اينالىستا جۇرە بەرۋى ەڭ الدىمەن اقش حالقىنىڭ وزىنە پايدالى ەكەن.
مەكسيكا نەدەن ۇتتى, نەدەن ۇتىلدى؟
كەدەن وداعىنا قوسىلعان قازاقستانعا قاراعاندا, مەكسيكانىڭ ۇتقان ءبىر ۇلكەن ۇتىسى ونىڭ اقش ەكونوميكاسىنا ينتەگراتسيالانۋى بولدى. اقش – الەمنىڭ الىپ ەلى. ونىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى رەسەيگە قاراعاندا قازىردىڭ وزىندە 8-9 ەسە زور. ونىڭ ۇستىنە تەحنولوگيالىق دامۋ تۇرعىسىنان دا رەسەيدەن الدەقايدا الدا. الەمنىڭ ەڭ قۋاتتى ەكونوميكاسىنا ينتەگراتسيالانۋى مەكسيكا ءۇشىن بىرقاتار ارتىقشىلىقتار بەردى.
بىرىنشىدەن, مەكسيكا ءوز ەكونوميكاسىن ليبەرالدى نارىق زاڭدىلىقتارىنا سايكەس رەفورمالاۋعا جەدەلدەتىپ كىرىستى. بۇل ەلدە بۇرىن مەملەكەتتىك كاپيتاليزم ۇستەمدىك قۇرىپ كەلگەن بولاتىن. مۇنان كەيىن ءوز ەكونوميكاسىن اقش ەكونوميكاسىنا بەيىمدەۋ ماقساتىندا جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىستەرى باستالدى. ونەركاسىپتىك تۇرعىدان دامۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلدى. وسى ماسەلەدە مەكسيكاعا اقش اكىمشىلىگى ۇلكەن كومەك جاسادى. پرەزيدەنت بيلل كلينتون اكىمشىلىگىنىڭ تۇسىندا مەكسيكا ەكونوميكاسىن رەفورمالاۋعا 50 ميلليارد دوللار قارجى كومەگىنىڭ ۇسىنىلۋى سونىڭ ءبىر ايعاعى.
مەكسيكاعا اقش-تىڭ ءىرى ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالارى كەلدى. ولار جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشتى. مەكسيكا ەكونوميكاسىن يندۋستريالاندىرۋدا ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزدى. ماسەلەن, قازىرگى كۇنى مەكسيكاداعى ەڭ ۇلكەن جۇمىس بەرۋشى اقش-تىڭ «دجەنەرال موتورس» كورپوراتسياسى بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, دجينسى كيىمدەرىن شىعارۋ جونىندەگى الەمدەگى اسا ءىرى كومپانيا بولىپ تابىلاتىن امەريكالىق «گەسس» 1990 جىلدارى ءوز وندىرىستىك قۋاتىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىن مەكسيكاعا كوشىردى. سەبەبى, مەكسيكادا جۇمىس قولى كوپ, ەسەسىنە ەڭبەك كۇشى ارزان. امەريكالىق ءىرى كومپانيالار وسىعان قىزىعىپ, مەكسيكا ەكونوميكاسىنا كوپ ينۆەستيتسيا سالدى. ماسەلەن, 2001-2008 جىلدار ارالىعىندا مەكسيكا ەكونوميكاسىنا 143,8 ميلليارد دوللار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا كەلسە, مۇنىڭ 60 پايىزىن اقش ينۆەستيتسيالارى قۇرادى.
سونىمەن مەكسيكانىڭ وسىدان جيىرما جىلداي ۋاقىت بۇرىن اقش جانە كانادامەن ەركىن ساۋدا كەلىسىمىنە بىرىگۋىنىڭ پايداسى دا, زيانى دا بارشىلىق ەكەن. پايداسى, ەكونوميكاسى ءبىرشاما جەتىلىپ, الەمدىك دەڭگەيدە العاندا باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەڭگەيى ارتقاندىعى. اقش-تىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, ەڭسە تىكتەپ, سول ارقىلى الەمدىك ينتەگراتسيالىق ۇدەرىسكە قوسىلعاندىعى. ال زيانى وسى ۇيىم اياسىندا جەڭىلىسكە ۇشىراپ, باسىندا سودان قاتتى زارداپ كورگەندىگى جانە دەربەس تە تاۋەلسىز يندۋستريالاندىرۋ ساياساتىن جۇرگىزە الماي وتىرعاندىعى.
بىراق, مەكسيكا حالقىنىڭ وتكەنگە ءبارىبىر ورالعىسى جوق. وسىنداعى اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ اراسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالداماعا قاراعاندا, مەكسيكا حالقى وزدەرىنىڭ قازىرگى تىرلىكتەرىن دۇرىس دەپ ەسەپتەيتىن كورىنەدى. ويتكەنى سوڭعى 15 جىلدىڭ ىشىندە ەلدەگى جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 4 مىڭ دوللاردان 14 مىڭ دوللارعا دەيىن وسكەن.
ەكىنشىدەن, مەكسيكانىڭ نافتا اياسىندا اقش ەكونوميكاسىنا ينتەگراتسيالانۋى مەكسيكالىقتاردىڭ اقش-قا بارىپ, جۇمىس ىستەۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزعان. سوڭعى ۋاقىتتارى ءار جىل سايىن 300 مىڭ مەكسيكالىق اقش-قا بارىپ, جۇمىسقا ورنالاسادى ەكەن.
قورىتىندى
سونىمەن قازاقستاننىڭ ءدال ىرگەمىزدەن اشىلعان الىپ كەدەن وداعىنا قوسىلۋى, ءتىپتى ونىڭ باستاماشىلارىنىڭ ءبىرى بولۋى ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق ماقسات تۇرعىسىنان العاندا دۇرىس شەشىم ەكەندىگى اقيقات. ويتكەنى جاھاندانۋ ۇدەرىسى بارعان سايىن ۇدەي بەرەتىن الداعى ۋاقىتتارى ەشبىر ەل وڭىرلىك ەكونوميكالىق وداقتاردان تىس ءومىر سۇرە المايتىن بولادى. بۇل ۇدەرىس اقىر اياعىندا كەز كەلگەن ەلدەگى ءاربىر كاسىپكەردىڭ باسەكەلەستىككە قانشالىقتى قابىلەتتى ەكەندىگىن ايقىنداۋعا دەيىن جەتەدى. ءسويتىپ, ءتۇپتىڭ-تۇبىندە بارلىق سالماق كاسىپكەردىڭ وزىنە كەلىپ تۇسەتىن بولادى. نافتا-عا قوسىلعان مەكسيكا تاجىريبەسى وسىنى دالەلدەي تۇسەدى.
دەمەك, قازاقستاننىڭ كەدەن وداعىنا قوسىلۋى, بۇل – كاسىپكەرلەرىمىز ءۇشىن ۇلكەن شىڭدالۋ مەكتەبى. بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا قوسىلۋ قارساڭىنداعى دايىندىق. ەگەر ءاربىر كاسىپكەر وسىنى دۇرىس ۇقپاسا, ءوزىن-ءوزى شىڭداماسا, وندا وعان ۇكىمەتتىڭ ءوزى تۇك ىستەي المايتىندىعى جانە اقيقات.
دەگەنمەن, قازاقستان رەسەيمەن, بەلارۋسپەن بىرىگىپ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە ءومىر سۇرە باستاعان قازىرگى ساتتە ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ەڭ ۇلكەن سالماعى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ موينىنا تۇسەتىندىگىن ەشكىم جوققا شىعارماسا كەرەك.
وسى ماقالادا ءسوز بولعان مەكسيكا قاتەلىكتەرىن قايتالاماس ءۇشىن قازاقستان ۇكىمەتى بولاتىن وقيعالاردى كۇنى بۇرىن بولجاپ, سولاردىڭ الدىن الاتىنداي بىلىكتىلىكپەن جۇمىس ىستەۋى كەرەك.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».