قيالعا ەرىك بەرسەڭىز ارالدىڭ سونداي شات-شادىمان كەزىنە وسىلاي ساپار شەگەسىز. سول تەڭىزشىلەر كۇندەردىڭ كۇنىندە تولقىنى جاعالاۋدى سوعىپ جاتاتىن ۇلى تەڭىزدىڭ تارتىلىپ, دۇنيەجۇزىلىك اپاتقا ۇرىندىراتىنىن ءۇش ۇيىقتاسا دا تۇستەرىندە كورگەن جوق-اۋ, ءسىرا.
بۇگىندە ارال تەك جاعالاۋىندا وتىرعان قازاقستان, وزبەكستان سياقتى مەملەكەتتەردىڭ عانا ەمەس, الەمنىڭ باس اۋرۋىنا اينالدى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەكولوگتارى ارالدان ۇشقان تۇز ماڭگى مۇزداق اركتيكانىڭ, گيمالاي مەن قاراقورىم تاۋلارىنىڭ مۇزدارىن ەرىتىپ جاتىر دەپ دابىل قاعۋدا. ءبىر كەزدەرى پەندەنىڭ قولىمەن جاسالعان بىلمەستىك, قاتىگەزدىكتىڭ زاردابى سول ادامداردىڭ وزىنە تابيعي اپات بولىپ اينالىپ سوققان جايى بار.
ايتسە دە بۇگىندە ارالدى ساقتاپ قالۋدىڭ شاراسى الەمدىك دەڭگەيدە جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعى كوڭىل قۋانتادى.
ورتالىق ازياداعى ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ باعدارلاماسى اياسىندا جاقىندا قىزىلوردادا حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ ەلىمىزدەگى اتقارۋشى ديرەكتسياسى, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى گەرمانيا قوعامدىق قورى (GIZ) جانە قىزىلوردا وبلىسى اكىمدىگى اراسىندا «سولتۇستىك ارال تەڭىزىنىڭ بالىق قورىن ساقتاۋ, قورعاۋ جانە ونى دامىتۋ, ارال-سىرداريا باسسەيندىك كەڭەسىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى ۇشجاقتى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى باقىتجان ناماەۆ GIZ «ورتالىق ازياداعى سۋ رەسۋرستارىن ترانسشەكارالىق باسقارۋ» باعدارلاماسىنىڭ باسشىسى كارولينا ميلوۆ پەن حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ ەلىمىزدەگى اتقارۋشى ديرەكتسياسىنىڭ ديرەكتورى بولات بەكنيازبەن كەزدەسىپ, سىر ءوڭىرىنىڭ ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالارىن شەشۋگە قوسقان ەلەۋلى ۇلەستەرى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى.
«كوكارال بوگەتىندە بالىقتى قورعاۋ قۇرىلعىسىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى جىل سايىن بالىقتار جاپپاي قىرىلۋدا. سونىڭ سالدارىنان 2017 جىلى 200 توننا بالىق شاباقتارى قىرىلدى. سول سەبەپتى «سولتۇستىك ارال تەڭىزىنىڭ بالىق قورىن ساقتاۋ, قورعاۋ جانە ونى دامىتۋ. ارال-سىرداريا باسسەيندىك كەڭەسىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ» جوباسى ايماعىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىز الداعى ۋاقىتتا دا تابىستى بولىپ, ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋدا جانە ايماق تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋدا قاجەتتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزەتىنىمىزگە سەنىمدىمىز», دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى سولتۇستىك ارال ءوڭىرى بالىق قورلارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ساقتاۋ جانە دامىتۋ, سۋ رەسۋرستارىن ينتەگراتسيالانعان باسقارۋ پرينتسيپتەرىن ودان ءارى دامىتۋ جانە تاجىريبەگە ەنگىزۋ, سۋ شارۋاشىلىعى جانە باسسەيندىك قۇرىلىمداردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىن جاسقارتۋ, ارال-سىرداريا باسسەيندىك كەڭەسىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ, قىزمەتىن جانداندىرۋ, سونداي-اق حالىقتىڭ ەكولوگيالىق ساۋاتتىلىعىن جوعارىلاتۋ جانە جوبا اياسىندا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتۋ بولىپ وتىر.
مەموراندۋمعا سايكەس, حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ قازاقستانداعى اتقارۋشى ديرەكتسياسى بالىق قورعاۋ قوندىرعىسىنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن ازىرلەيدى, گەرمانيالىق قور جوبانى قارجىلاندىرۋمەن اينالىسادى. ال وبلىس اكىمدىگى جوبانى ىسكە اسىرۋدى قولداۋ شارالارىن جانە اقپاراتتىق سۇيەمەلدەۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
قازاق «ورنىندا بار وڭالادى» دەيدى. جاعالاۋدان شىعانداپ كەتكەن ارال تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىنە مەملەكەتتىك قولداۋ ارقىلى جان ءبىتىپ جاتىر. جاقىندا قامباش كولى جاعاسىندا بالىقشىلاردىڭ سلەتى ءوتتى. 2015 جىلدان بەرى ۇيىمداستىرىلىپ جۇرگەن سلەتكە رەسپۋبليكامىزدىڭ بىرقاتار وڭىرىنەن وكىلدەر كەلدى. ارالدىق جۇمابەك تابىنباەۆ سلەت قارساڭىندا تەڭىز تاعدىرى جايلى ونىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىن قوسىپ تولعاعان ەكەن.«تەڭىز تارتىلعان توقىراۋ كەزەڭ ارال پەرزەنتتەرىنىڭ جادىندا قورقىنىشتى تۇستەي ساقتالىپ قالدى. سول قيىن-قىستاۋ تۇستا بالىق شارۋاشىلىعى وراسان كۇيزەلىسكە ۇشىرادى. بالىق وڭدەيتىن كاسىپورىندار, بالىق اۋلايتىن شارۋاشىلىقتار جاپپاي جۇمىسىن توقتاتتى. تەڭىز سۋىنىڭ تۇزدىلىعى كوبەيىپ, بالىق اۋلاۋ مۇلدەم تۇرالادى. ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىگىنەن بار-جوعى 400 توننا كامبالا گلوسسا اتالاتىن ءبىر عانا ءتۇرى اۋلاناتىن حالگە جەتتى. اتا كاسىبىنەن قول ۇزگەن ءوڭىر تۇرعىندارى ءتىرشىلىك قامىن جاساپ, جان-جاققا امالسىزدان قونىس اۋداردى. «ولمەگەنگە ءولى بالىق جولىعادى» دەگەن بار. تورعايداي توزىپ كەتكەن تەڭىز پەرزەنتتەرىنىڭ كوڭىلىنە ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جۇزەگە اسقان ساراتس جوباسىنىڭ العاشقى كەزەڭى ءۇمىت وتىن جاقتى. كىشى تەڭىزدىڭ قالپىنا كەلۋى, كوكارال بوگەتىنىڭ سالىنۋى, اقلاق توسپاسىن جاساۋ اتا ءوڭىردى قايتا تۇلەتتى. تەڭىزدەگى بالىق قورى مولايدى. سىرداريا وزەنىنەن كىشى ارالعا قۇيىلاتىن سۋدىڭ كولەمى ارتتى. تەڭىز دەڭگەيى ارال قالاسىنا ءبىرشاما جاقىندادى. سىرداريا وزەنىنەن بيولوگيالىق تۇرلەر, جان-جانۋارلار مەن بالىق ءمولشەرى قالپىنا كەلە باستادى.
سونداي-اق كوپتەگەن ءىرى كولدەردىڭ قالپىنا كەلۋى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ جاندانۋىنا جول اشتى. تەڭىزدە بۇرىن جويىلىپ كەتكەن بالىقتىڭ 14 ءتۇرى قايتادان وسە باستادى. بالىق اۋلاۋ كولەمى 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا 20 ەسەگە ءوستى. بيىل كىشى ارال تەڭىزىنەن 6678 توننا, قامىستىباس كولدەر جۇيەسىنەن 335 توننا, اقشاتاۋ كولدەر جۇيەسىنەن 23 توننا, پريمورسكي كولدەر جۇيەسىنە 31 توننا بالىق اۋلاۋعا رۇقسات بەرىلىپ, اۋدان بويىنشا بارلىق ليميت 7067 توننا بولىپ بەكىتىلگەن.
بۇگىنگى تاڭدا ارال وڭىرىندە 7 بالىق وڭدەۋ زاۋىتى جۇمىس ىستەيدى. «ارال بالىق وڭدەۋ زاۋىتى», «ارال سدو», «كامبالا بالىق», «سدو قاراشالاڭ» جشس-ءنىڭ بالىق وڭدەۋ زاۋىتتارى بالىقتى تەرەڭ وڭدەۋمەن اينالىسسا, «بوگەن سدو», «قۋانىش», «ار-م-كون» شاعىن بالىق وڭدەۋ زاۋىتتارى بالىقتى قاتىرۋ, مۇزداتۋ جانە ىستاۋ سياقتى جەڭىل وڭدەۋمەن شۇعىلدانادى. بالىق وڭدەۋ سالاسىنداعى 31 بالىقشى بريگاداسىندا 405 ادام ەڭبەك ەتەدى. بالىقشىلار بريگاداسى وزدىگىنەن جۇرەتىن, وزدىگىنەن جۇرمەيتىن فلوت, ۇلكەن جانە شاعىن كەمەلەر, قۇرما, كەرمەشە اۋ, جىلىممەن قامتاماسىز ەتىلگەن. سلەت بارىسىندا كەمەلەردىڭ شەرۋىن تاماشالاعان جان كەرەمەت كورىنىسكە كۋا بولارى انىق», دەيدى ول.
قامباشتا وتكەن سلەتتىڭ ءبىرىنشى كۇنى «بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى» جشس ارال فيليالى بازاسىندا «تاۋارلىق بالىق شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى» اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى.
ەكىنشى كۇنى سلەتكە قاتىسۋشىلار بالىق ونىمدەرى كورمەسىمەن جانە ايماقتىڭ بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ تاريحىنان سىر شەرتەتىن جادىگەرلەرمەن تانىسىپ, سالانىڭ ۇزدىكتەرى مەن ارداگەرلەرىن ماراپاتتاۋ راسىمىنە قاتىستى.
V بالىقشىلار سلەتىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى باقىتجان ناماەۆ وڭىردەگى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى تۋرالى ايتتى.
«كەڭەس زامانىندا ارال ءوڭىرىنەن 8 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, 21 سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, 2 مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى شىققانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. بۇگىندە دە تەڭىز داۋىلىنا جەلكەنىن جىقپاي, ءومىر سوقپاعىنا مويىماي اتا كاسىپتى جالعاستىرىپ جۇرگەن بالىقشىلار بارشىلىق. وسى رەتتە, نارىقتىق ەكونوميكا زامانىندا بالىقشىلاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن نۇربەك ءايىمبەتوۆ, امانباي ەرحاتوۆ, تورەبەك يگىلىكوۆ, باتىرحان ءپىرەكەەۆ, تابىن الەنوۆ, ءشۇكىرباي ابدۋاليەۆ, اقىلبەك بايقوشقاروۆ, سارسەنباي قوشقارباەۆ سياقتى ەل ازاماتتارىنىڭ, كاسىپكەرلەردىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاپ ءوتكىم كەلەدى. ارقايسىسى ءجۇزدەگەن جۇمىس ورىندارىن اشىپ, ونىمدەرىن الىس-جاقىن شەتەلدەرگە شىعارىپ, وبلىس ەكونوميكاسىنا قوماقتى ۇلەستەرىن قوسىپ وتىر», دەدى ب.ناماەۆ.سلەتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى قايىر رىسكەلدينوۆ پەن قازاق كسر بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ەكس-ءمينيسترى قۇدايبەرگەن سارجانوۆ ءسوز سويلەدى.
قىزىلوردا وبلىسى رەسپۋبليكادا بالىق شارۋاشىلىعى دامىعان وڭىرلەردىڭ ءبىرى. وبلىس بالىق اۋلاۋ, وڭدەۋ كولەمى بويىنشا رەسپۋبليكادا 3 ورىندا كەلەدى. 2019 جىلدىڭ 6 ايىندا وبلىس بويىنشا 2397 توننا بالىق اۋلانىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 53 ملن تەڭگە قارجى ءتۇستى. بۇگىندە وبلىس بويىنشا جىلدىق قۋاتى 11 مىڭ توننادان اساتىن 8 بالىق وڭدەۋ زاۋىتى جۇمىس ىستەپ تۇر. بالىق ءونىمدەرىنىڭ 13 ءتۇرى شىعارىلىپ جاتىر.
سوڭعى 5 جىلدا بالىق ءونىمدەرى ەكسپورتىنىڭ كولەمى 9 ەسەگە ارتتى. 2018 جىلى وبلىستان 3804 توننا بالىق ونىمدەرى ەكسپورتتالسا, وسى جىلدىڭ 6 ايىندا ەكسپورت كولەمى 2406,5 توننانى قۇرادى. بالىق ونىمدەرىن رەسەي, پولشا, گوللانديا, ۋكراينا, ازەربايجان, قىتاي ەلدەرىنە ەكسپورتتاۋدا.
سلەتتە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ارال اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى قۇدايبەرگەن سارجانوۆ «مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سىر ەلىنە ساپارىندا ارال تەڭىزىنە كوڭىل اۋداراتىنىن ايتتى. كەلەشەك ارالدىڭ جاعدايى جاقسى. ول ءۇشىن ءبىز قولىمىزدان كەلگەن كومەگىمىزدى كورسەتۋىمىز كەرەك. وبلىس باسشىلارىنىڭ ارقاسىندا اتالعان سلەت 5-ءىنشى رەت وتكىزىلىپ وتىر. سونداي-اق وبلىس اكىمدىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ارال تەڭىزىنىڭ كۇنى دە 2 رەت اتالىپ ءوتتى. مۇنىڭ ءبارى – ارال قاسىرەتىنە الەمنىڭ نازارىن اۋدارتۋ دەگەن ءسوز. قازىر جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر, مۇنداي سلەتتىڭ بالاماسى جوق» دەدى.
تەڭىز جاعالاي ورنالاسقان قامباشتاعى توعاندا بالىقتىڭ بىرنەشە ءتۇرىنىڭ تۇقىمى كوبەيتىلىپ جاتىر. باسشىسى كەزىندە ايتۋلى بالۋان بولعان, ازيا چەمپيوناتىنىڭ جەڭىمپازى, حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى نۇرعابىل قۇلانوۆ. جاعالاۋداعى بىرنەشە كانالداردا ءوسىرىلىپ, شىناشاقتاي بولعان كەزىندە ملرد-تاعان شاباقتار كىشى ارالعا جىبەرىلەدى.
«كىشى ارالدىڭ قالپىنا كەلۋىنە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى-ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىردى. مەملەكەتتىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى بولعان, بۇگىندە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆ ەلەۋلى ەڭبەك ەتتى. بۇگىندە وسى جۇمىستار وبلىس اكىمى قۋانىشبەك ىسقاقوۆتىڭ تاراپىنان جاقسى ناتيجەسىن تابۋدا. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ سىر ەلىنە كەلگەن ساپارىندا ارال تەڭىزى ماسەلەسى كۇن ءتاربىنەن تۇسپەيتىندىگىن ايتتى. ياعني, بولاشاقتا ارال ەلىمىزدىڭ كوز قۋانىشى بولادى», دەيدى نۇرعابىل قۇلانوۆ.
«كوكارال» بوگەتىندەگى كۇرمەۋلى ماسەلەلەر شەشىلسە تەڭىزدە بالىق كوبەيەدى. «باقاسى قويداي شۋلاعان, بالىعى تايداي تۋلاعان» ارال تەڭىزى قالپىنا وسىلاي كەلىپ جاتىر. قىزىلوردا وبلىسى