سەيسەنبى, 5 اقپان 2013 7:31
ۆاگونداردا وسىلاي دەپ جازىلعان
«قازاقتىڭ قولىنان مال باققاننان وزگە تۇك كەلمەيدى», دەگەن كەرتارتپا تار تۇسىنىكتىڭ تامىرىنا بالتا شاپقان ۇلتتىق سانامىز تۇلەپ, جاڭعىرىپ جاتىر. يندۋستريالى ەلگە اينالۋعا بەت العان باعىتىمىز وسىنىڭ ايقىن دالەلى. بۇرىن-سوڭدى پويىزدىڭ جولىن سالسا دا ونىڭ كولىكتەرىن, لوكوموتيۆ شىعارۋدى ويعا الماعان قازاقتار تەپلوۆوز بەن ەلەكتروۆوزدىڭ ءتۇر-ءتۇرىن شىعارىپ, ۆاگوننىڭ دا ءتۇر-ءتۇرىن جاساۋدى قولعا العانى يندۋستريالاندىرۋدىڭ جارقىن كورىنىسى ەمەي نە؟!
سەيسەنبى, 5 اقپان 2013 7:31
ۆاگونداردا وسىلاي دەپ جازىلعان
«قازاقتىڭ قولىنان مال باققاننان وزگە تۇك كەلمەيدى», دەگەن كەرتارتپا تار تۇسىنىكتىڭ تامىرىنا بالتا شاپقان ۇلتتىق سانامىز تۇلەپ, جاڭعىرىپ جاتىر. يندۋستريالى ەلگە اينالۋعا بەت العان باعىتىمىز وسىنىڭ ايقىن دالەلى. بۇرىن-سوڭدى پويىزدىڭ جولىن سالسا دا ونىڭ كولىكتەرىن, لوكوموتيۆ شىعارۋدى ويعا الماعان قازاقتار تەپلوۆوز بەن ەلەكتروۆوزدىڭ ءتۇر-ءتۇرىن شىعارىپ, ۆاگوننىڭ دا ءتۇر-ءتۇرىن جاساۋدى قولعا العانى يندۋستريالاندىرۋدىڭ جارقىن كورىنىسى ەمەي نە؟!
ۆاگون تاپشىلىعى مەن ونىڭ توزىعى جەتىپ, پايدالانۋ مەرزىمى الدەقاشان اياقتالعانى تۋرالى وسى ۋاقىتقا دەيىن تولاسسىز ايتىلىپ كەلگەن اڭگىمەگە ەندى توسقاۋىل قويىلىپ, بۇل سارىنداعى جاعىمسىز «جاراپازان» ساپ تىيىلادى. مۇنى ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن ۆاگون وپەراتورى «قازتەمىرترانس» اق ۆيتسە-پرەزيدەنتى, ۆاگون شارۋاشىلىعىنىڭ كاسىبي مامانى قايراتكەن نىعمەتوۆ ايتىپ وتىر. ول وتكەن جىلى ۆاگون جەتىسپەۋشىلىگى ورىن الماعانىن جەتكىزە وتىرىپ, بولاشاقتىڭ ماقتانىشىنا اينالاتىن ەكىباستۇزداعى ۆاگون قۇراستىرۋ زاۋىتى تۋرالى ۇزاق اڭگىمەلەدى. بىلتىر 1700 دانا ۆاگون قۇراستىرعان زاۋىت, بيىل 2500 ۆاگوندى جولعا سالۋدى جوسپارلاپ وتىر ەكەن. بۇل دەگەنىمىز, بيىلدان باستاپ زاۋىت تولىق قۋاتىمەن جۇمىس ىستەۋدى باستاعانىن بىلدىرەدى.جاڭا سيپاتتاعى پويىز قۇرامدارىن تولىقتىراتىن ۆاگوندار, رەسەي مەن ۋكراينادان ساتىپ الىپ جۇرگەن ۆاگونداردان الدەقايدا ساپالى بولماق. ويتكەنى, ونىڭ قوزعالىس بولىگىن, ياعني دوڭعالاقتارى مەن نەگىزگى قاڭقاسىن قىتاي مەن اقش-تىڭ بىرلەسكەن زاۋىتى جاساعان. ال, دوڭعالاق بىلىگىندەگى بىتىراما مويىنتىرەكتەر (پودشيپنيك) گەرمانيا ءونىمى بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, ءبىزدىڭ ۆاگونداردىڭ بۇرىنعىدان كولەمى دە ۇلكەن. ەسكى ۆاگوندارعا 64-68-70 تونناعا دەيىن جۇك تيەسە, وتاندىق ۆاگونعا 75-80 توننا جۇك ەركىن ورنالاسادى. ايتكەنمەن, مامان بۇل ۆاگونداردىڭ ءالى دە جەتىلدىرىلەتىنىن ايتىپ وتىر. مىسالى, ۆاگون تەجەگىشىن دە كەلەشەكتە گەرمانيادان اكەلىپ سالۋدى جوسپارلاپ جاتىر ەكەن. ويتكەنى, رەسەي مەن ۋكراينداردىڭ تەجەگىشى 2-3 جىلعا عانا توتەپ بەرسە, نەمىس ۆاگوندارىنىڭ تەجەگىشى 5-6 جىلعا قينالماي شىدايدى ەكەن. «ەلىمىزدە وسىلاي يننوۆاتسيالىق ۆاگوندار بارلىق تالاپقا ساي جاسالىپ جاتىر», دەيدى قايراتكەن ساعات ۇلى.دەسەك تە, ەلىمىزدىڭ ۆاگون جاساۋشىلارى 2-3 جىلدىڭ كولەمىندە جۇك ۆاگوندارىن 100 پايىز وزدەرى جاساپ شىعاراتىندارىن نىق سەنىممەن ايتىپ وتىر. وعان العىشارتتار بۇدان 4-5 جىل بۇرىن جاسالعان ەكەن. الەمدەگى ەڭ ءتوزىمدى, پايدالانۋعا ەڭ قولايلى ۆاگونداردىڭ جاسالۋ سىزبالارىن الىپ, تەحنيكالىق سىزباسىن تەرەڭ مەڭگەرگەن ەل ۆاگونشىلارى, بۇگىندە ۆاگون جينايتىن جانە قۇراستىراتىن زاۋىتتاردى جاساقتاپ, دوڭعالاق جانە قاڭقا قۇيۋ تسەحتارىن ىسكە قوستى. وسكەمەندەگى شىعىسماشزاۋىت بۇدان بىلاي قاراعاندىنىڭ تەمىرىن وتاندىق تەحنولوگيامەن ءوزى بالقىتىپ, ۆاگون قاڭقالارىن تولىق ءوزى قۇيىپ شىعاراتىن بولدى. ەكىباستۇزدا ورنالاسقان جاڭا تسەح تا قازاقستاندىق ونىمدەردى پايدالانا وتىرىپ, ۆاگون دوڭعالاقتارىن قۇيۋعا كىرىسىپ كەتكەن. نەگىزى ۆاگوننىڭ 50 پايىزى وسى قوزعالىس بولىگى. ال ونىڭ ۇستىڭگى بولىگىنىڭ قۇراستىرىلۋى تۋرالى بۇعان دەيىن كوپ ايتىلدى. تاعى ءبىر قۋانارلىق تۇسى, بۇل زاۋىتتاردىڭ ەشقايسىسىندا ءبىر دە ءبىر شەتەلدىك مامان جۇمىس ىستەمەيدى ەكەن. بۇل – قازاق ماماندارىنىڭ وزىق ەلدەردەگى تەحنيكالىق-تەحنولوگيالىق ورلەۋدى يگەرگەنىن بىلدىرسە كەرەك.الەمدەگى ەڭ مىقتى كومپانيالاردىڭ ۆاگوندارىن زەرتتەپ-زەردەلەگەن قازاق ينجەنەرلەرى قايراتكەن نىعمەتوۆ پەن ەرعازى كارىبجانوۆ وتاندىق ۆاگوننىڭ سىزباسىن تۇزەپ, سۇلباسىن جاساۋعا كوپ تەر توكتى. ناتيجەسىندە, «قازاقستاندا جاسالعان» دەگەن ماركالىق بەلگىسى بار وتاندىق ۆاگونداردىڭ العاشقى لەگى تەمىر تاباندى جولدار بويىنداعى ءوز ساپارىن باستادى. ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىردىڭ وزىندە وتاندىق ۆاگونداردى ەكسپورتتىق ساتىلىمعا شىعارۋ شارالارى قاراستىرىلىپ جاتىر. وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا تامان قايراتكەن ساعات ۇلى قىرعىزستان مەن وزبەكستاندا ارنايى ءىسساپاردا بولىپ, كورشىلەرگە, قازاق ۆاگوندارىن تانىستىرىپ قايتقان. سول العاشقى كەزدەسۋدە-اق قىزىعۋشىلىعى ويانعان قىرعىز-وزبەك ماماندارى قازاق ارىپتەستەرىمەن كەلىسىمگە كەلۋگە كەتارى ەمەس ەكەندىگىن بىلدىرگەن. دەسەك تە, بۇل ارادا باۋىرلاستىق پەن جاقىن كورشىلىكتىڭ جولى ءجۇرىپ تۇرعان جوق. راسىندا, قازاق ۆاگوندارىنىڭ ساپاسى مىقتى بولۋمەن بىرگە, كولەمى دە بۇرىنعىدان كوپ جۇك سىيدىرا الادى. باعاسى دا, ەركىن رىنوكتا يكەمگە كەلتىرىلەتىن بولادى. شىندىعىنا كەلسەك, رەسەي ۆاگوندارىن شامادان تىس قىمباتتاتسا, ۋكرايندار سانىن كوبەيتەمىز دەپ, ساپاسىن جوعالتىپ العان. وعان قوسا, تەحنولوگيالارى ەسكى, 20-شى عاسىردىڭ «كونەكوز مۇراسى» كورىنەدى. ونىڭ زاردابىن ءبىزدىڭ ەل دە تارتىپ جۇرگەنى ءمالىم. ماسەلەن, وتكەن جىلى ءبۇيىر راماسى سىنعان ون, دوڭعالاق بىلىگى سىنعان ءۇش ۆاگوننىڭ ءبارى دەرلىك ۋكراينا مەن رەسەي زاۋىتتارىنىڭ ونىمدەرى. بۇل سىنۋلار ەل تەمىر جولىنداعى قالىپتى قوزعالىستى بۇزىپ, ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىرگەنى جاسىرىن ەمەس.ەلىمىزدە نەشە جىلدان بەرى امەريكالىق 7 مىڭ ۆاگون ءجۇر. ولار ابدەن سىناقتان ءوتىپ بولدى. ءالى كۇنگە ءبىر دە ءبىرىنىڭ ءبۇيىر راماسى سىنىپ كورمەپتى. سوندىقتان, وتاندىق ينجەنەرلەر قازىر وسى امەريكالىق ۆاگوندى جاساۋدى جوسپارلاپ وتىر. ول تولىق وتاندىق ونىمدەرمەن, ءوز تەحنولوگيامىز بويىنشا جاسالادى. ونى قازاق ماماندارى وزدەرى جاساعاندىقتان باعاسى رەسەي ۆاگوندارىنان 20 پايىزعا ارزان بولادى. ال, ساپاسى الدەقايدا جاقسى بولاتىنىن جوعارىدا تاپتىشتەدىك. وزبەك-قىرعىز اعايىنداردىڭ ءبىزدىڭ ۆاگوندارعا كوزىن ساتىپ, مويىن بۇرۋىنىڭ دا باستى سەبەبى وسىندا جاتىر.بىراق, ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر كىلتيپانى بار. قازاق ۆاگوندارىنىڭ ەل سىرتىندا, رىنوكتا ەركىن قيمىلداۋىنا رەسەي تارابى ءبىرتالاي كەدەرگىلەر جاساۋى ىقتيمال. ءوز ءونىمىنىڭ باعاسىن شامادان تىس قىمبات قويا وتىرىپ, نەگىزگى تۇتىنۋشىسىنان ايىرىلعىسى كەلمەيتىندىگىن بۇعان دەيىن ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت انىق بايقاتقان. كەزىندە قىتايدان اكەلىنگەن قازاق ۆاگوندارىن سەرتيفيكاتى بولا تۇرىپ, ءوز اۋماعىندا جۇرگىزبەي قويعان رەسەي, ىمىراعا كەلەلىك دەگەن قازاق ۆاگونشىلارىنا ءوز سەرتيفيكاتىن دا بەرمەي قيعىلىق سالعان-دى. اقىرىندا قىتاي ۆاگوندارىنا ۋكراين سەرتيفيكاتى الىنعانمەن, رەسەي ونى دا جاراتپاي تاستاعانى جادىمىزدا. «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا» دەگەن وسى. ايتپەسە, وتاندىق ماماندار, قىتاي ۆاگوندارى سول سەرتيفيكاتپەن اقش پەن يرانعا, اۆستريا مەن اۋعانستانعا, تاعى بىرقاتار ەلدەرگە بۇرىننان ساتىلىپ كەلە جاتقانىن ايتادى.بۇرىن ەلىمىزدە لوكوموتيۆ پەن ۆاگوندار قۇراستىرىلىپ, نە جاسالماعاندىقتان ونى سەرتيفيكاتتايتىن مەكەمە دە بولماعان. ەندى عانا, قازاقستاندا لوكوموتيۆ, ۆاگون قۇراستىرۋ, جاساۋ زاۋىتتارى ىسكە قوسىلا باستاعالى بەرى ۇلتتىق سەرتيفيكاتتاۋ مەكەمەسىن قۇرۋ ءىسى قولعا الىندى. ونىڭ حالىقارالىق ءوز تالاپ-ەرەجەلەرى بار. مەكەمە سوعان ساي قۇرىلۋى ءتيىس. بۇيىرتسا, سالالىق بۇل مەكەمە بيىل جۇمىسىن باستايدى دەگەن ءۇمىت بار ەكەن. سونداي-اق, زاماناۋي ۆاگوندارعا زاماناۋي سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن جاڭا ورتالىق بالقاش قالاسىندا وسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ىسكە قوسىلادى. ايتقانداي, بۇرىنعى ۆاگوندار ءار 150 كم. جول جۇرگەن سايىن تەكسەرىلىپ تۇرعان بولسا, وتاندىق ۆاگوندار امەريكالىقتارعا ۇقساپ 300 كم. جۇرگەننەن كەيىن عانا تەكسەرىلەدى. مۇنىڭ ەكونوميكالىق پايداسى زور بولۋمەن قاتار, جىلجىمالى قۇرام جىلدامدىعىن دا ەسەلەپ ارتتىرادى. ال قورشاعان ورتاعا زيانىن تيگىزبەيتىندىگى مەن تابانى تيەتىن تەمىر جولعا قاتتى زارداپ كەلتىرمەيتىن قاسيەتى دە باعاسىن ارتتىرا تۇسەرى انىق.
نۇرباي ەلمۇراتوۆ.