بەيسەنبى, 10 قاڭتار 2013 7:26
تورتكۇل دۇنيەنى ەكونوميكالىق تىعىرىق قۇرساۋىنا العان جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسىنىڭ اياقتالار كەزەڭىن كورۋدىڭ اۋىلى الىس سياقتى. قۇرلىقتاردىڭ ءبارىن قۇرساۋلاعان بۇل ەكونوميكالىق كۇيزەلىستى ساراپشىلار سان-ساققا جۇگىرتىپ, داعدارىستىڭ ءبىرىنشى تولقىنى, داعدارىستىڭ ەكىنشى تولقىنى, داعدارىستىڭ سوزىلمالى سالدارى دەگەن سياقتى بولجامدار جاسادى.
بەيسەنبى, 10 قاڭتار 2013 7:26
تورتكۇل دۇنيەنى ەكونوميكالىق تىعىرىق قۇرساۋىنا العان جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسىنىڭ اياقتالار كەزەڭىن كورۋدىڭ اۋىلى الىس سياقتى. قۇرلىقتاردىڭ ءبارىن قۇرساۋلاعان بۇل ەكونوميكالىق كۇيزەلىستى ساراپشىلار سان-ساققا جۇگىرتىپ, داعدارىستىڭ ءبىرىنشى تولقىنى, داعدارىستىڭ ەكىنشى تولقىنى, داعدارىستىڭ سوزىلمالى سالدارى دەگەن سياقتى بولجامدار جاسادى. بىرقاتار دۋالى اۋىز ساراپشىلار تاريح تابالدىرىعىن اتتاعان جىلان جىلى جاھاندىق داعدارىس قۇرىقتالىپ, دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەكونوميكاسى جاڭا دامۋ سوقپاعىنا تۇسەدى دەگەن سارىنداعى پىكىرلەرىن العا تارتقان ەدى. الايدا, ەكونوميستەردىڭ ەكىنشى ءبىر توبى بۇل پىكىردى جوققا شىعارىپ, «قۋىرداقتىڭ كوكەسىن تۇيە سويعاندا كورەسىڭ» دەگەندەي, ەكونوميكالىق كۇيزەلىستىڭ كەرەمەتى ءالى الدا دەگەن تۇجىرىمدارىن دالەلدەپ باعۋدا.
ولاردىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك ەكونوميكانىڭ بۇرىنعى قوزعاۋشى كۇشى بوپ سانالاتىن اقش جانە ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ الەۋەتتەرى السىرەپ, جاھاندىق ەكونوميكانى بارعان سايىن كەرى تارتاتىن تەجەگىشكە اينالۋدا. سوڭعى جىلدارى بەلەڭ العان داعدارىس كەزەڭىندە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ءبىرشاما جوعارى قارقىنىن كورسەتكەن قىتاي, ءۇندىستان, برازيليا جانە رەسەيدىڭ الەمدىك ەكونوميكانى دامۋدىڭ جاڭا سوقپاعىنا شىعارۋعا مۇمكىندىكتەرى جەتپەيدى. ءسويتىپ, ناقتى داۋاسى تابىلماي تۇرعان جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىس جىلان جىلى دا ۋشىعا تۇسەتىن سياقتى. قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس 2013 جىلى بارلىق دارەجەدەگى ەكونوميكالار ءۇشىن كۇرمەۋى كۇردەلى قۇقايعا اينالاتىن ءتۇرى بار. ەڭ الاڭداتارلىعى سول, دۋالى اۋىز ساراپشىلار دا, عۇلاما عالىم ەكونوميستەر دە بۇل داعدارىستىڭ 2013 جىلى قانداي سيپاتتا بولاتىندىعىن ءدال بولجاپ ايتا الماي وتىر. وتكەن جىلدىڭ سوڭىنداعى جانە باستالعان جىلدىڭ العاشقى اپتالارىنداعى بارلىق دەرەك كوزدەرىن زەرتتەي شۇيلىكسەك تە, بىردە-ءبىر ساراپتاۋ كومپانيالارىنىڭ اعىمداعى جاعدايدى تاپ باسىپ, ناقتى بولجام جاساعان تۇجىرىمدارىن تابا المادىق.بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 2012 جىلعى جەلتوقسان ايىنداعى ساراپتامالىق بايانداماسى دا كوڭىلگە مەدەۋ بولار وڭ دەرەكتەر كەلتىرە المادى. بۇۇ-نىڭ بايانداماسى بويىنشا, الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنى 2012 جىلى وتە باياۋلاعان, سوعان سايكەس الداعى ەكى جىلدا دا سىلبىر بولماق. بۇۇ-نىڭ بولجامى بويىنشا, 2013 جىلى جاھاندىق ەكونوميكا 2,4 پايىز, ال 2014 جىلى 3,2 پايىز ءوسىم كورسەتپەك. ونىڭ ۇستىنە ەۋروايماق قازىردىڭ وزىندە رەتسەسسياعا تۇسكەن. «الەمدىك ەكونوميكالىق احۋال جانە 2013 جىلعا ارنالعان بولجامدار» اتتى بۇل باياندامانى نيۋ-يوركتە وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا جان-جاقتى تانىستىرعان بۇۇ-نىڭ ەكونوميكا جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى روب ۆوس 2013 جىلى الەمدىك ەكونوميكانىڭ جاقساراتىندىعى تۋرالى ەشبىر جىلى لەبىز ايتا المايتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن بىرگە, ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرى باستان كەشىپ وتىرعان جۇمىسسىزدىق كەسەلىنىڭ تامىرىنا بالتا شابىلمايدى. ەۋروپادا جانە اقش-تا ورىن العان قازىرگى ەكونوميكالىق احۋال 2008-2009 جىلدارداعى ءۇلكەن رەتسەسسيا كەزىندە جويىلعان جۇمىس ورىندارىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كەمىندە ءالى بەس جىل ۋاقىت كەرەك ەكەنىن كورسەتەدى. بايانداما اۆتورلارى ەكونوميكالىق كۇيزەلىستىڭ تامىرى بىرقاتار دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنداعى تەرەڭ پروبلەمالاردا جاتقاندىعىن العا تارتادى. اسىرەسە, ەۋروپاداعى ەرەكشە بەلەڭ العان جۇمىسسىزدىق, قارجى سەكتورىنداعى تۇراقسىزدىق, ءبۇيىرى سولعان بيۋدجەتتى ۇنەمدەۋ ءۇشىن ءشومىشتەن قىسۋ ادىستەرى دامىعان ەلدەردى ساڭىلاۋى جوق تۇيىققا تىرەگەن. وسىنىڭ سالدارىنان ەۋروايماقتاعى بىرقاتار ەلدەر ناقتى رەتسەسسيا جاعدايىندا وتىر. ەۋروايماقتاعى جۇمىسسىزدىق بۇرىن-سوڭدى بولماعان جوعارى دەڭگەيگە جەتكەن. سونداي-اق, 2012 جىلى اقش-تىڭ ەكونوميكاسى ابدەن السىرەدى. بولجام بويىنشا, 2013 جىلى اقش ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى 1,7 پايىز كولەمىندە عانا بولادى دەپ كۇتىلۋدە.مامانداردىڭ پىكىرىنشە, الەمدىك ەكونوميكانىڭ الدىندا تۇرعان قاۋىپتى تاۋەكەلدەردىڭ ەڭ باستىسى – دامۋشى ەكونوميكالاردان كاپيتالداردىڭ شەتكە كەتۋى, ەۋروپالىق ۆاليۋتا وداعىنىڭ ىدىراۋ قاۋپىنىڭ كۇشەيۋى, جاھاندىق ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشتەرىنىڭ السىرەۋى بولىپ وتىر. سونىمەن دامۋشى ەكونوميكالاردان كاپيتالدىڭ شەتكە كەتۋىنىڭ قاۋپى دەگەنىمىز نە؟ ماسەلەن, رەسەي, برازيليا, ءۇندىستان جانە قىتاي سياقتى ەلدەردىڭ دامۋشى ەكونوميكالارىنا قىزمەت كورسەتەتىن شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ بۇل ەلدەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ازاياتىن بولسا, ەكونوميكاعا ءنار بەرىپ تۇرعان قارجى تاسقىنى تىيىلادى. كاپيتالدىڭ كوپتەپ شەتكە كەتۋى ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىنىڭ تومەندەۋىنە, ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنىنىڭ تەجەلۋىنە اكەپ سوعادى. وسىنىڭ ءبارى تۇپتەپ كەلگەندە, ادامداردىڭ تۇرمىس دارەجەسىنىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتەدى. ال ول تۇتىنۋ سۇرانىسىن تومەندەتەدى. ەگەر ەكونوميكاسى دامىعان ەلدەردىڭ تاۋارلارىن دامۋشى ەلدەردىڭ تۇتىناتىنىن ەسكەرسەك, مۇنداي احۋال دامىعان ەلدەر ەكسپورتىنىڭ ازايۋىنا اكەپ سوقتىرادى. ەندەشە, دامۋشى ەلدەردىڭ كاپيتالىنىڭ سىرتقا كەتۋى ۇلتتىق ەكونوميكالاردى قۇردىمعا ءتىرەيدى. الەمدىك ەكونوميكادا قالىپتاسقان مۇنداي جاعداي 2013 جىلى جاڭا قارجى داعدارىسىنىڭ بەلەڭ الۋىنا جول اشادى. كەز كەلگەن ءىرى ەكونوميكالاردا ورىن العان دەفولت بۇكىل جاھاندىق ەكونوميكاعا اسەر ەتەتىندىگى داۋسىز.وتكەن جىلدىڭ سوڭعى ايلارىندا جانە جاڭا جىلدىڭ باسىندا قالىپتاسقان جاعداي ەۋروايماقتىڭ ىدىراۋ قاۋپىن جاقىنداتا تۇسكەن سياقتى. بۇل جەردەگى تولعاندىرار ءتۇيىن – وتكەن جىلى عالىمدار كوپ داۋلاسقان گرەكيا ەۋروايماقتا قالا ما, الدە دراحماعا قايتا كوشە مە دەگەن ماسەلە عانا ەمەس, ودان دا اۋقىمدى بولىپ وتىر. 2013 جىلى ەۋروپالىق وداق وسى ۋاقىتقا دەيىن ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن دارەجەسىن ساقتاپ قالا الا ما؟ بۇل رەتتە شىعىس ەۋروپا ەلدەرى باتىس ەلدەرىنىڭ تاۋارلارىن وتكىزەتىن قولايلى رىنوك بولعىسى كەلمەيدى. ولار ءوز تاۋار وندىرۋشىلەرىن قورعاۋ ماقساتىندا كەدەندىك كەدەرگىلەر ورناتۋدى ويلاۋدا. بۇرىن شىعىس ەۋروپا ەلدەرى ءۇشىن بىرىڭعاي وداق ارزان نەسيەلەر الۋعا, تۇرعىنداردىڭ دامىعان باتىس ەلدەرىندە جۇمىس ىستەپ, مول پايدا تابۋىنا جاعداي جاساعان بولسا, ەندى مۇنداي ءمۇمكىندىكتەر تولىق جويىلدى. سوندىقتان شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ دە بىرىڭعاي وداققا دەگەن كوڭىلدەرى سۋي باستادى. بۇگىندە ەۋروپالىق وداق – الەمدەگى ءىرى ەكونوميكالاردىڭ ءبىرى. ەگەر, كەيبىر ساراپشىلاردىڭ ساۋەگەيلىگى كەلىپ, 2013 جىلى ەۋرووداق قۇردىمعا قۇلايتىن بولسا, وندا جاھاندىق ەكونوميكا دا وڭالماستاي ەسەڭگىرەيتىندىگى داۋسىز. سوندىقتان 2013 جىلى جاھاندىق ەكونوميكالىق دامۋ ءۇردىسى قالاي بولاتىندىعىن بولجاۋدىڭ ماڭىزى زور.دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن 2007-2009 جىلدارداعى الەمدىك قارجى داعدارىسىن الدىن الا ءدال بولجاعان امەريكالىق ەكونوميست نۋريەل رۋبيني ءوزىنىڭ باتىل بولجامدارىمەن تاعى دا نازار اۋدارتتى. جاقىندا ول Reuters اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا قىتاي ەكونوميكاسىندا 2013 جىلى «قاتقىل قونۋ» جاعدايىنىڭ ورىن الاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. «قاتقىل قونۋ» دەگەن تەرمين ۇشقىشتارعا ءتان, ياعني ۇشاقتىڭ ءالدەبىر قاۋىپتى جاعدايدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن شۇعىل قونۋ ءتاسىلىن ءبىلدىرەدى. ال ەكونوميكادا «قاتقىل قونۋ» ۇعىمى دامۋدىڭ تەجەلگەندىگىن, جەكەلەگەن ءتىپتى جالپى ەكونوميكاداعى داعدارىستىڭ ورىن العاندىعىن ايعاقتايدى. قحر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قارقىنىنىڭ تەجەلەتىندىگى تۋرالى بۇرىننان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. الايدا, نۋريەل رۋبيني اتاپ كورسەتكەندەي, داعدارىستى جاعدايدىڭ ورىن الاتىندىعى ءالى ايتىلا قويعان جوق ەدى.جالپىعا بەلگىلى, بۇگىندە قىتاي الەمدەگى №1 ەكسپورتتاۋشى ەل بولىپ سانالادى. سوڭعى جىلدارى قحر-داعى ءىجو-ءنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى 10 پايىزدان تومەندەپ كورگەن ەمەس. ەل ەكونوميكاسىنىڭ جىلدىق ءوسۋ قارقىنىنىڭ 3/1-ءىن ەكسپورتتىق ءوسۋ ديناميكاسى قۇرايدى. قىتاي بانكىندەگى قاۋىپسىزدىك قورىندا 3,5 تريلليون دوللار قارجى جيناقتالعان. ەۋرووداق ەلدەرىن تىعىرىققا تىرەگەن داعدارىستىڭ قىتاي ەكونوميكاسىنا كەلتىرىپ وتىرعان زالالى زور. كارى قۇرىلىقتى قۇرساۋلاعان داعدارىس تەرەڭدەي بەرەتىن بولسا, اسپاناستى ەلىنىڭ ەكونوميكاسى دا كۇرت كەرى كەتپەك.وتكەن جىلدىڭ سوڭعى توقساندارىنداعى قحر ەكونوميكاسىنداعى تەجەلۋ ۇدەرىستەرى الەمنىڭ كوپتەگەن ينۆەستورلارىن ەرەكشە الاڭداتتى. ساراپشىلار بولجاپ وتىرعانىنداي, قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 8 پايىزدان تومەندەيتىن بولسا, اسپاناستى ەلىندەگى كوپتەگەن ءوندىرىس وشاقتارى توقتايدى. الەمنىڭ ەڭ ءىرى ەكونوميكاسىنداعى مۇنداي تەجەلۋ جاھاندىق داعدارىستىڭ قالىڭداۋىنا اكەپ سوعادى. سوندىقتان قىتاي ءۇشىن ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ قارىز قۇرساۋىنان شىعىپ, ەكونوميكالارىن وڭالتا باستاۋىنىڭ ماڭىزى زور.نۋريەل رۋبيني ءوزىنىڭ سۇحباتىندا شىعىس قىتايعا بارعان ساپارىنداعى شانحايدان حانچجوۋعا دەيىنگى ءجۇرىپ وتكەن جولىنداعى ءوزىنىڭ كورگەن اسەرلەرىمەن بولىسەدى. ول ءوزى مىنگەن ءجۇردەك پويىزدىڭ جارتىلاي بوس بولعاندىعىن ايتا كەلىپ, جولدا كەزدەسكەن ستانسالارداعى جولاۋشىلاردىڭ دا قاراسى تىم از ەكەنىن بايقاعان. تەمىر جول بويىمەن قاتارلاسا سالىنعان اۆتوباننىڭ دا تولىق قۋاتىندا پايدالانبايتىندىعىن كورگەن. سونىمەن ءبىرگە, بۇل ەكى قالا اۋە بايلانىسىمەن دە تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. مىنە, وسىلاردىڭ ءبارىن كوكەيىنە تۇيگەن رۋبيني جۇردەك پويىز, تاماشا اۆتوبان, ۇشاق باعىتتارى جوعارى سۇرانىسقا يە بولماي وتىرعاندىعىن العا تارتىپ, ارتىقشىلىق ورىن العاندىعىن ءدالەلدەيدى. ءبىر جاعىنان العاندا, تاماشا ينفراقۇرىلىمدار ءتۇزىلىپ, قولايلى تۇرعىن ۇيلەر بوي كوتەرگەن. ەكىنشى جاعىنان العاندا, حالىق ءۇشىن اۋاداي قاجەت وسى يگىلىكتەردىڭ ءبارى قىمباتشىلىققا بايلانىستى سۇرانىسقا يە بولا الماي قاڭىراپ قالعان. بۇنىڭ قۇپياسى قىتاي باسشىلىعىنىڭ ەكونوميكانى بارىنشا مودەرنيزاتسيالاۋ ساياساتىندا جاتىر. ياعني ەل بيلىگى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا باسىمدىق بەرە وتىرىپ, تۇرعىنداردىڭ جاپپاي جۇمىسپەن قامتىلۋىنا ءبىرىنشى كەزەكتە جاعداي جاسايدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ميلليونداعان شارۋالار اۋىلداردى تاستاپ, قالاداعى ارزان جۇمىس كۇشىنىڭ قاتارىن تولتىرۋدا.ەكونوميست عالىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە الەمدەگى ەڭ ۇزىن كوپىر قىتايدا سالىنعان, ەڭ بيىكتىكتى باعىندىرعان تەمىر جول تورابى وسى ەلدىڭ ۇلەسىندە. قازىر قىتاي الەمدە وندىرىلەتىن بارلىق تسەمەنتتىڭ جارتىسىنان استامىن شىعارادى. ياعني قازىر بۇل ەلدەگى قۇرىلىس قارقىنى بۇكىل الەمدى تۇتاستاي العانداعى قۇرىلىس قارقىنىنىڭ كولەمىمەن بىردەي. قۇرىلىس سالاسىنداعى سوڭعى جىلدارداعى بۇكىل رەكوردتىق كورسەتكىشتەر دە تەك اسپاناستى ەلىنە ءتان. بۇلاي ۇزاق جالعاسا بەرۋى ءمۇمكىن ەمەس. سوندىقتان رۋبيني 2013 جىلى قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قارقىنىنىڭ باياۋلايتىندىعى ءسوزسىز ەكەندىگىن دالەلدەيدى.جاھاندىق ەكونوميكا جاعدايىندا قالىپتاسقان وسىنداي كوڭىلسىز كورىنىستىڭ ىشىندە كوڭىلگە دەمەۋ بولاتىن ءبىر عانا ماسەلە, اقش كونگرەسىنىڭ سوڭعى شەشىمى بولىپ وتىر. جاڭا جىل قارساڭىندا اقش ەكونوميكاسىنىڭ تەحنيكالىق رەتسەسسياعا ۇرىناتىندىعى تۋرالى ۇزاق ايتىلدى. الىپ ەكونوميكانى بۇل اۋىر قاتەردەن اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ تاباندىلىعى قۇتقاردى. روجدەستۆو مەرەكەسى قارساڭىندا باراك وباما امەريكالىقتاردىڭ الدىندا ەكونوميكا تۋرالى بايانداما جاسادى. ول بيۋدجەت تاپشىلىعىن تەجەۋدىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن ايتا كەلىپ, ەل ەكونوميكاسىن تىعىرىقتان الىپ شىعۋ ءۇشىن بايلارعا سالىناتىن سالىق مولشەرىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. «مەن سياقتى 250 مىڭ دوللاردان ارتىق تابىس تاباتىن ادامدارعا از سالىق سالىپ, ستۋدەنتتەرگە جانە زەينەتكەرلەرگە كوپ سالىق سالۋ جاعدايىمەن كەلىسە المايمىن. اۋقاتتى ادامدارعا بايلىعىنىڭ كولەمىنە قاراي كوپ سالىق سالىنۋعا ءتيىس», – دەدى ول. اقىرى اقش كونگرەسىندە باراك وبامانىڭ قارسىلاستارى – رەسپۋبليكالىق پارتيا وكىلدەرى پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسىن قابىلداۋعا ءماجبۇر بولدى. ءسويتىپ, اۋقاتتى امەريكالىقتاردىڭ بايلىعىنا قاراي جوعارى سالىق سالۋ ۇسىنىسى قابىلدانىپ, بيۋدجەت شىعىنىن 109 ملرد. دوللارعا قىسقارتۋ ۇسىنىسى 2 اي مەرزىمگە كەيىن شەگەرىلدى. وبامانىڭ بۇل جەڭىسى اقش ەكونوميكاسىن تىعىرىقتان تولىق الىپ شىعا المايدى. دەگەنمەن, قارىزعا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان امەريكالىقتارعا ەكونوميكانى وڭالتۋ ءۇشىن بايلاردىڭ دا بارىمەن ءبولىسۋى كەرەك ەكەندىگىن ۇقتىرعانداي بولدى.جاھاندىق ەكونوميكانىڭ قازىرگى جاعدايىن سارالاعاندا, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ جاريالانعان سوڭعى ەسەبى دە الدا كەلەڭسىزدىكتىڭ كۇتىپ تۇرعانىن كورسەتەدى. وندا الەمدىك ءىجو-ءنىڭ 2 پايىزعا تومەندەيتىندىگى تۋرالى ايتىلادى. سونىمەن بىرگە, حۆق 2013 جىلى رەتسەسسيانىڭ ورىن الاتىندىعىن اتاپ كورسەتەدى. الەمدىك ەكونوميكانىڭ تومەندەۋىنىڭ كەسىرى تەك دامۋشى ەلدەردى عانا ەمەس, تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋ جاعدايىنداعى ەلدەرگە دە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. 2013 جىلعى جاڭا ەكونوميكالىق داعدارىس رەسەي ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى ىقپال ەتپەك. جالپى العاندا بيىلعى داعدارىستىڭ سالقىنى ەكونوميكالارى شيكىزات ەكسپورتىنا ءتاۋەلدى ەلدەرگە قاتتى تيەدى. حۆق-نىڭ مالىمدەۋىنشە, بارلىق ماركاداعى مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى بۇرىن بولجالىنعان 4 پايىز ەمەس, 2,1 پايىزعا عانا كوتەرىلەدى. وسىعان بايلانىستى بۇكىلالەمدىك بانك رەسەيدىڭ 2013 جىلعا بولجالىنعان ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشىن 4,2 پايىزدان 3,6 پايىزعا دەيىن تومەندەتتى. 2013 جىلى مۇنداي رەتسەسسيا سالقىنى بارلىق دامۋشى ەكونوميكالاردى قامتيتىن بولادى. ەۋرووداق ەلدەرى جانە اقش ەكونوميكاسىنداعى 2013 جىلعى رەتسەسسيا سالقىنى تەرەڭ بولادى. قورىتا ايتقاندا, حۆق بولجامى بويىنشا 2013 جىلعى داعدارىس اۋىرتپالىعى 2008 جىلعى جاعدايدان دا كۇردەلى بولماق.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».