التى الاشتىڭ ايدارىنان جەل ەستىرگەن نۇر-سۇلتان قالاسى وتكەن 21 جىلدىڭ ىشىندە شاعىن قالاشىقتان قازاقستاننىڭ مويىندالعان ەلورداسىنا دەيىنگى دامۋ جولىنان ءوتتى. حالقى جيىرما ءبىر جىل ىشىندە 3 ەسە كوبەيدى. بۇگىندە ەلوردادا ەلىمىزدىڭ اكىمشىلىك جانە ىسكەرلىك ورتالىقتارى شوعىرلانعان, اۋقىمدى ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر شەشىلۋدە. ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس يندۋسترياسى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى سالالارىنداعى ءىرى جوبالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. قىزمەت كورسەتۋ سالاسى, ينجەنەرلىك جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم كەڭەيىپ, ون مىڭداعان جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى.
قالاعا سالىنعان جالپى ينۆەستيتسيا 50 ەسە, شاھار تەرريتورياسى 3 ەسە ۇلعايعان. حالقى كوبەيىپ, اۋماعى كەڭىگەن شاھاردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى دە جىل ساناپ كۇشەيىپ, وسىدان 4 جىل بۇرىن بيۋدجەت دونورىنا اينالدى.
سوڭعى 21 جىلدىڭ ىشىندە قالانىڭ جالپى وڭىرلىك ءونىمى 226 ەسەگە ءوسىپ, 5,8 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. استانانىڭ ادام باسىنا شاققانداعى ءوجو كولەمى 5 522,5 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى (ورتاشا رەسپۋبليكالىق كورسەتكىش 3 261,8 مىڭ تەڭگە) جانە رەسپۋبليكا بويىنشا ەكىنشى ورىنعا يە.
2018 جىلى ەلوردانىڭ مەملەكەت بيۋدجەتىنە تۇسكەن ءتۇسىم 80 ەسە ارتىپ, 1 تريلليون تەڭگەگە جەتىپتى. قالالىق بيۋدجەتكە تۇسكەن قارجىنىڭ 70 پايىزى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە بەرىلىپ, قالعان 30 پايىزى ءوز قازىناسىندا قالاتىنى بەلگىلى. ياعني, اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ وبلىستارى, الماتى قالاسى سياقتى دونور ولكەلەردىڭ قاتارىندا استانامىزدىڭ دا اتى اتالادى دەگەن ءسوز.
نۇر-سۇلتان اكىمدىگىنىڭ رەسمي سايتىنان الىنعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2018 جىلى ەلوردادا وندىرىلگەن ونەركاسىپ ءونىمدەرىنىڭ جالپى قۇنى 601,7 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. ياعني, 2017 جىلعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 6,7 پايىز وسىمگە قول جەتكىزىلگەن. بۇگىنگى تاڭدا شاھار ەكونوميكاسىنداعى ءوڭدەۋشى سالانىڭ ۇلەسى جالپى ءوندىرىستىڭ 83,9 پايىزىنا تەڭ.
وڭدەۋشى ونەركاسىپتەگى وسىمگە كيىم شىعارۋ وندىرىسىندەگى ءوسىمنىڭ 49 پايىز, ماشينا جاساۋدىڭ 11 پايىز, سۋسىن شىعارۋ 13 پايىز, جيھاز شىعارۋداعى ءوسىم 0,6 پايىز, ازىق-ت ۇلىك شىعارۋ الەۋەتى 5,4 پايىز جوعارىلاعانىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلدى. بىلتىر قالادا شۇجىق ءوندىرۋ كولەمى 37,9 پايىز, نان ءوندىرۋ 2 پايىز, ۇن جانە ۇن تاعامدارىن شىعارۋ 5,6 پايىزعا ۇلعايدى.
جالپى, سوڭعى ونجىلدىق ەلوردا ەكونوميكاسى ەرەكشە قارقىن العان كەزەڭ بولدى دەسەك ارتىق ەمەس. 2010-2018 جىلدارى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ اياسىندا نۇر-سۇلتاندا 237,2 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنعان 25 ءىرى جوبا تابىستى جۇزەگە اسىرىلىپتى. سونىڭ ارقاسىندا 3,5 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلعان.
وتكەن جىلدىڭ ەسەبىنە ءجۇگىنسەك, ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىندەگى استانانىڭ ۇلەسى 10 پايىزدى قۇرايدى. بۇل الماتى شاھارى مەن اتىراۋ وبلىسىنان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىن. قالانىڭ ءوڭىرلىك جالپى ونىمىندە قىزمەت كورسەتۋ مەن ساۋدا سالاسى باستى ورىن الادى. العاشقىسىنىڭ ۇلەسى 65 پايىزدان اسسا, ساۋدا سالاسىنا 21 پايىزدان ارتىعى تيەسىلى.
جالپى, ەلوردا رەسپۋبليكاداعى كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا ەڭ قولايلى قالالاردىڭ ءبىرى سانالادى. رەسمي دەرەككە ءجۇگىنسەك, بيىلعى جىلدىڭ باسىندا قالاداعى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىساندارىنىڭ سانى 124 685-كە جەتىپتى. ياعني, كاسىپكەرلىك نىساندارىنىڭ سانى بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 28,2 پايىزعا جوعارىلادى دەگەن ءسوز. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا جاسالعان جاعدايدىڭ ارقاسىندا 342 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلعان.
2018 جىلى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىساندارى ءوندىرگەن تاۋارلاردىڭ جالپى سوماسى 3 498,6 ميلليون تەڭگەنى قۇراپ, 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا 21,9 پايىزعا اسىپ ءتۇستى. بۇل دا اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇراتىن ناتيجە.
وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-قاراشا ايلارىندا ەلوردانىڭ سىرتقى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 6 420,9 ميلليون دوللاردى قۇراپ, 2017 جىلعى سايكەس كەزەڭدەگى كورسەتكىشتەن 74 پايىز اسىپ ءتۇستى. اتاپ ايتقاندا, ەكسپورت كولەمى 4 911 ميلليون دوللار بولسا, يمپورتتىڭ ۇلەسى 1 509,7 ميلليون دوللار. ەكسپورتتىڭ ۇلەسى بىلتىر 2 ەسە ۇلعايىپ, يمپورت كەرىسىنشە ءبىر جارىم ەسەگە جۋىق تومەندەگەنى بايقالادى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, قالا ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىندا ەل ەكونوميكاسىن جاڭعىرتۋعا, قازاقستاننىڭ جاھاندىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكپەن كىرىگۋىنە وراسان زور ىقپالىن تيگىزۋدە. جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتا باس قالاعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 9 تريلليون تەڭگەدەن استى.
قالالىق ينۆەستيتسيا جانە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ سوڭعى دەرەكتەرىنە جۇگىنسەك, تەك 2018 جىلدىڭ وزىندە نۇر-سۇلتانعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 1 تريلليون 57 ميلليارد تەڭگەدەن اسىپ ءتۇستى. بۇل 2017 جىلعى كورسەتكىشتەن 100 ميللياردقا, ال 2016 جىلعى كورسەتكىشتەن 200 ميللياردقا جوعارى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, وسى 1 تريلليون 57 ميللياردتىڭ 14 پايىزى بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيانىڭ ۇلەسى ەكەن. قالعان بولىگى جەكە كومپانيالارعا تيەسىلى.
ەلورداعا تارتىلعان قاراجاتتاعى شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ ۇلەسىنە كەلسەك, 2017 جىلى ول 255,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ, بارلىق ينۆەستيتسيانىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن قۇراپتى. شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن قالادا 7 ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا ترانسفورماتور شىعاراتىن فرانتسيالىق Alstom كومپانياسى, مەديتسينالىق ماقساتتاعى جابدىقتار شىعاراتىن «Eira Med» كومپانياسى سىندى الپاۋىتتار بار. «ءابۋ-دابي پلازا» كوپماقساتتى كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىنا بىرىككەن اراب ءامىرلىكتەرىنىڭ, اۆتوكولىكتەرگە ارنالعان لوگيستيكالىق تەرمينال قۇرىلىسىنا جاپونيانىڭ كومپانياسى اتسالىسىپ جاتىر. وسى تەكتەس مىسالداردى ءجيى كەلتىرۋگە بولادى.
جالپى, نۇر-سۇلتاندى شەتەلدىك كاپيتال ءۇشىن تارتىمدى قالالاردىڭ ءبىرى دەۋگە نەگىز بار. بىرىنشىدەن, تۇتىنۋ نارىعى جىل ساناپ قارقىندى ءتۇردە ۇلعايىپ كەلەدى. حالىق سانى قانشالىقتى تەز كوبەيىپ جاتقانىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. وعان قوسا, شاھار ەكونوميكالىق جاعىنان بەلسەندى, ءبىلىمدى قالا بولىپ تابىلادى. ەلىمىزدەگى عىلىمي الەۋەتتىڭ اۋقىمدى بولىگى ەلوردادا شوعىرلانعان. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي تومەن – شامامەن 4,5 پايىز.
ينۆەستورلاردى قىزىقتىراتىن تاڭعى ءبىر ماڭىزدى ارتىقشىلىق – ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ قۇرىلعانى. توقسانىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا قۇرىلىپ قويعان «استانا – جاڭا قالا» جانە «استانا – تەحنوپوليس» سىندى ەكى بىردەي ارنايى ەكونوميكالىق ايماق وعان قاتىسۋشى كومپانيالار ءۇشىن بىرقاتار ارتىقشىلىقتار ۇسىنادى. ماسەلەن, شيكىزات پەن قۇرال-جابدىقتارعا قاتىستى ەركىن كەدەندىك ايماق رەجىمى ورناتىلعان, باسقا دا سالىق جەڭىلدىكتەرى قاراستىرىلعان. دايىن ينفراقۇرىلىم, شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا رۇقسات بەرىلگەن, 10 جىل مەرزىمگە تەگىن جەر تەلىمىن بەرۋ قاراستىرىلعان. مۇنىڭ ءبارى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە قولايلى احۋال تۋعىزاتىنى تۇسىنىكتى.
ەلوردا اكىمدىگى ۇسىنعان دەرەككە جۇگىنە وتىرىپ, قالانىڭ الداعى جىلدارداعى دامۋ جوسپارىنا كوز جۇگىرتىپ كورەيىك.
ءسوز باسىندا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي استانانىڭ حالقى ەسەلەپ ارتىپ, ميلليوندىق مەجەدەن اسىپ ءتۇستى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, كۇن سايىن ەلوردانىڭ حالقى 635 مىڭ توننا الەۋمەتتىك ماڭىزدى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن تۇتىنادى ەكەن. ال ونىڭ 22 پايىزى قالادا وندىرىلەدى. 45 پايىزدان استامى اقمولا, قاراعاندى, پاۆلودار وبلىستارىن قامتيتىن ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنىڭ ۇلەسىندە.
جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە نۇر-سۇلتاندى كوكونىسپەن, جەمىس-جيدەكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قالادا «استانا اگرو» جشس, «استانا-اگرو-اا» جشس, «استانانيۆا» جشس, «كارتوپ جانە كوكونىس» جشس, «Arul Communication» جشس, «تسەلينسەلماش» جشس سىندى ون شاقتى قويما سالىنعان. وسىنداي قويمالاردىڭ جالپى سىيىمدىلىعى 50 مىڭ توننادان اسادى.
جالپى, ساراپشىلار قالانىڭ اۋەلدەن ەكونوميكالىق الەۋەتى زور بولعانىن ايتادى. بىرىنشىدەن, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالىق, لوگيستيكالىق تۇرعىدا نۇر-سۇلتاننىڭ ورنى بولەك. وتكەن عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىنەن باستاپ-اق اقمولا وداقتى كوكتەي ءوتىپ جاتقان تارام-تارام تەمىر جول جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى ورتالىعىنا اينالا باستاعانى بەلگىلى. تىڭ يگەرۋ ناۋقانىندا ەكونوميكالىق الەۋەتى ودان سايىن كۇشەيدى. وداقتىڭ استىقتى وڭىرلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە مويىندالدى. جەرگىلىكتى ءونىم تۇرلەرى مولايىپ, تەمىر جول قاتىناسىنىڭ قۋاتى ارتقان سايىن قالانىڭ ەكونوميكاسى, حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دا جاقسارا بەردى. اقمولا پويىزبەن دە, اۆتوكولىكپەن دە, اۆياتسيامەن دە جەتۋگە ىڭعايلى قالا ەدى, ەلوردا رەتىندە تاڭدالۋىنا وسى فاكتور دا ەرەكشە ىقپال ەتتى.
ودان دا ارىگە وي جۇگىرتسەك, قاراوتكەلدىڭ توڭىرەگىندە كوكتەمگە سالىم جارمەڭكە قىزىپ, قارا كۇزگە دەيىن تولاستامايدى ەكەن. ءاۋ باستان ۇلكەن ساۋدانىڭ باسى قوسىلعان جەر بولعان. قازاقتان شىققان العاشقى كاپيتاليستەر قوسشىعۇلوۆتاردىڭ ءاۋلەتىنىڭ دۇكەن ۇستاعان, كونديتەرلىك فابريكا سالىپ, ءونىمىن پەتەربۋرگكە دەيىن ەكسپورتتاعان, ساۋدا-ساتتىقتى دوڭگەلەتكەن جەر.
ءبىر عاسىر بۇرىن قازاق جەرىندەگى كاپيتاليزمنىڭ ىرگەتاسى قالانعان شاھار بۇگىندە ەلدىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى عانا ەمەس, ەكونوميكالىق لوكوموتيۆىنە اينالىپ كەلەدى دەۋگە نەگىز بار.