جورعاسى ءسوزدىڭ جاراسباي

بىزدە ەندەشە جازۋشىنىڭ ونە­­گەگە تولى ءومىربايانىنا توق­تالىپ وتىرماي, بىردەن ونىڭ ادەبي-شىعارماشىلىق ەڭبە­گىنە ويىسقاندى ءجون كوردىك. ماقساتكەر زيالى ەكەندىگىن ءوزىنىڭ كوسەمسوزدەرىندە حالىقتىڭ, زا­مان­نىڭ, قوعامنىڭ كوكەيكەستى ءما­سەلەلەرىنىڭ ءمانىسىن اقىل كو­زى­مەن, وي بەزبەنىمەن سارالاپ, تاريحي ادىلەتتىلىك جولىندا, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جاڭ­عىرتۋ-جاڭارتۋ ىسىندە ەرەكشە قۇش­تارلىق, ايرىقشا ىڭكارلىك تا­نىتادى. ءسوز بەن ءىستىڭ جاراسىمدى تۇتاستىعىن, ەل مۇراتىن, «بابا ءتىلىم – بال ءتىلىم! «انا ءتىلىم – التىنىم!» دەپ سابىر اداي ايتقانداي, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن, كەمەل كەلە­شەگىن, وركەندەتۋدىڭ ءورىستى جولىن پايىمدايدى. بۇل ورايدا «مىلتىقسىز مايدان نەمەسە قىزىلجار ءۇشىن كۇرەس» دەيتىن بايىپتاماسىندا «جەرىڭنىڭ اتى – ەلىڭنىڭ حاتى» دەگەن حالىقتىڭ قاعيداتىن بارىنشا وي-تولعام­دارىنىڭ بەلومىرتقاسىنا بالاپ, وتارشىلدىق ساياساتتىڭ زوبا­لاڭىنان بۇرمالانعان با­يىر­عى ەل-جەر اتاۋلارىن قاي­تارۋ, ءسويتىپ ۇلتتىق وي-سانا­مىز­­دى جارىقتاندىرۋ, ەڭ نەگىز­گى تانىم-تۇسىنىكتەرىمىزدى ءتىرىل­تىپ تەرەڭدەتۋ, جاراسباي سۇلەي­مە­نوۆ­تىڭ كورسەتۋىنشە, «ەلتانۋعا جەتەلەيتىن اق جول» دەيدى.

قالامگەردىڭ جان-جۇرەگىن, وي دۇنيەسىن ۇلتجاندىلىق بيلەپ, «تاۋەلسىز ەلدىڭ توپونيميكاسى دا تاۋەلسىز بولۋى كەرەك», «تاريحي اتاۋدان اجىراۋ – ۇلتتىڭ تاريحىنا بالتا شابادى» دەيتىن ماقالالارىندا وسى ءبىر ۇلت تاريحىنداعى ارداقتى شاھاردىڭ قىزىلجار دەپ اتالۋ تاريحىنا توقتالادى. 1925 جىلى رەسمي تۇردە «پراۆدا» گازەتىندە پەتروپاۆلدىڭ «قىزىلجار» بول­عاندىعى تۋرالى مالىمەت بولعان. ناقتىلاپ ايتقاندا, 1925 جىلدىڭ 25 شىلدەسىندە اق­مولا گۋبەرنيالىق اتقارۋ كومي­تەتىنىڭ پرەزيديۋمى وسى قالانى «قىزىلجار» دەپ اتاۋ تۋراسىندا شەشىم قابىلداپ, قازاق رەسپۋبليكاسى اتقارۋ كو­مي­تەتى ماقۇلداعان. قۇجاتتىڭ تۇپنۇسقاسى ماسكەۋدەگى ۆتسيك-كە جىبەرىلگەن. شىنىندا, اۆتور­دىڭ دەرەگىنە جۇگىنسەك, اكادەميك-جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ «اققان جۇلدىز» رومانىندا «بۇل قا­لانىڭ «قىزىلجار» دەپ اتالاتىن سەبەبى – ەسىل وزەنىنىڭ تو­پىراعى قىزعىلت ءتۇستى جارىنا ور­ناعاندىقتان ەكەنىن بىلەمىز» دەپ جازعان-دى.

ال ارحەولوگيانىڭ مالىمەتى بويىنشا, سولتۇستىك مۇزدى مۇ­حيت­تىڭ سۋىنان وسى ءبىر جار قا­باق پايدا بولعان. سونىمەن قوسا سابەڭ 1940 جىلدىڭ 7 ناۋرىزىندا جازىلعان «پيسمو جيتەليام پەتروپاۆلوۆسكا!» دەگەن حاتىندا قىزىلجار حاقىندا مول دەرەكتەردى وربىتە وتىرىپ, «قى­زىل­جار» رومانىن باستادىم دەيدى.

سونداي-اق 1935 جىلى ءماجيت داۋلەتباەۆتىڭ «قىزىلجار» رومانى جاريالانعان ەدى.

ءسوز جوق, قازاق تاريحىندا قىزىلجار اتاۋىنىڭ توركىنى تىم ارىدە ەكەندىگى ءمالىم. قاشاندا «جاقسىنىڭ ءىسى – جاريا!».

كوسەمسوزشى ج.سۇلەيمەنوۆ «شىننىڭ ءجۇزى» كىتابىندا زامان­نىڭ ءسوزىن سويلەيدى. مىسالى, تۇل­عاتانۋ (سماعۇل سادۋاقاسوۆ, جۇمابەك تاشەنوۆ تۇلعاسى), رۋحانيات (قوجابەرگەن جىراۋ, شال اقىن, ۇكىلى ىبىراي مۇراسى), ۇلت تاعدىرى, ءباسپاسوز, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ىلەسپە اۋدارمانى دامىتۋ, قوس ازاماتتىق, قازاق مەكتەبىنىڭ جاعدايى, قىتاي ويىن­شىقتارىنىڭ زالالى, بالالار كولونياسىنىڭ جايى (ولار كولونيا ىشىندە اتاسىنىڭ اۋىلىنا دەمالىسقا كەلگەندەي, «شىبىق باسىن سىندىرمايدى­ ەكەن»), الاش قوزعالىسى جانە وزگە دە ماسە­لەلەردىڭ ءمانىسى زەردە­لەنەدى.

ەل ءومىرىنىڭ ءجىتى باقىلاۋشىسى, نەنى بولسىن ادىلەت تۇرعىسىنان باعامدايتىن «اۋىل اكادەميگى» (كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ باعاسى) جاراسباي مىرزا: «اۋىل – قازاق رۋحانياتىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ, ءداستۇرلى شارۋاشىلىقتىڭ قاي­نار كوزى, قازاقتىڭ جانى مەن ءجۇ­رە­گى, ۇلتتىڭ ۇيىسۋىنا قاجەتتى قۇندىلىقتار شوعىرلانعان جەر» – دەپ تولعايدى. جانە دە قازاق اۋىلدارىنىڭ ازعىن-توز­عىن كۇيىنە كۇيزەلگەن اۆتور ەڭ بولماعاندا اقان سەرىنىڭ اۋىلىن ساقتاۋ, دامىتۋ ءجون بولار ەدى دەيدى. بۇدان مىنا­داي پىكىر وربىتۋگە بولادى. رەس­پۋبليكا كو­لە­مىندە ۇلىلار شىق­قان اۋىل­داردى ساقتاپ قالساق, يمان-ادەپ دەگەن وسى بولار ەدى-اۋ! ونىڭ «اۋىلدان كوشپە, اعايىن!» دەۋىنىڭ سىرى دا وسىندا.

«شىننىڭ جۇزىندە» قانى سور­عالاعان قوعام شىندىعى, زا­مان دەرتى, قولدان جاساعان «تاجال­دىق ارەكەتتەر», حا­لىق تاعدىرىن ويىنشىققا اي­نال­دىرۋشىلىق, عاسىرلىق ءتاجىري­بەلەردى جاھاندانۋدى سىلتاۋ ەتىپ جوققا شىعارۋشىلىق, ۇلت­قا, ۇرپاققا, بولاشاققا وپا­سىز­دىق, ۇلى دالا يگىلىكتەرىن ەل كادەسىنە جاراتپاۋشىلىق ءاش­كەرەلەنەدى. ج.سۇلەيمەنوۆ ءوز ويىن ۇلى كەمەڭگەرلەردىڭ كە­لىس­تى تۇجىرىمدارىمەن, ءتام­سىل­دەرىمەن تۇزدىقتاپ وتىرادى. مىسالى, كونفۋتسيدىڭ: «وزگەرىس جەلى سوققاندا اقىماق ادام جەلدەن قالقان بولار قورعانىش تۇرعىزادى, ال اقىلدى ادام جەل ديىرمەنىن تۇرعىزۋعا كىرىسەدى» دەگەن دانالىق ءسوزىن كەلتىرۋىندە گاپ بار. ويىنىڭ ار جاعىندا اقىلدى, تاجىريبەلى, كورەگەن جانداردىڭ باعى جانبادى, «كەسەلدى قۋلار» (اباي) شەگىرتكەدەي قاپتاپ كەتتى دەگەندى مەڭزەيدى.

اقيقات الدىندا ارى تازا, جا­نى جايساڭ جاراسباي سۇلەي­مەنوۆ قالامگەرلىك قابىلەتىمەن, كوركەمدىك ويلاۋ شەبەرلىگىمەن, ەل جايلى, قوعام جايلى ساليقالى وي وربىتەتىندىگىمەن دە ءمالىم. ونىڭ «كومەسكى ءىز» پوۆەسى مەن «كاسىپكەردىڭ ءولىمى», «كوگىلدىر مازدا», «مەزگىلسىز اتىلعان مىل­­تىق», «ءبىر قاپ اقشا», «الا بيەنىڭ الەگى», «قاقپان» دەيتىن اڭگىمەلەرىندەگى قوعام ءومىرى, ادامدار قارىم-قاتىناسىنداعى كورىكسىز كورىنىستەر: ناقاقتان كىسى ولتىرۋشىلىك, جاۋىزدىق, ۇر­لىق, پاراقورلىق, ناشاقورلىق, ءىش­مەرەزدىك كوركەم شىعارماعا ءتان ءادىس-تاسىلدەرمەن شىنايى سيپاتتالادى.

جازۋشى ج.سۇلەيمەنوۆ «ەمەن­­نىڭ ءيىر بۇتاعى» دەيتىن پو­­ۆەسىندە نارىق زامانىنداعى حالىق ءومىرىنىڭ, ەل تۇرمىسىنىڭ حال-احۋالىن وقىرماننىڭ قان تامىرلارىن سولقىلداتا باياندايدى. شىعارمانىڭ قۇلاق كۇيىنىڭ ءوزى نارىقتىڭ قاتالدىعىن تانىتادى: «سىرتتا بوران ۇيىتقىپ تۇر. بۇگىن 4-ءشى كۇن. بوران بولعاندا دا, كادىمگى جىندى بوران اش قاسقىرداي ۇلىپ, ىشقىنا سوعىپ تەرەزەنى سابالاعاندا جانىڭدى قويارعا جەر تاپپايسىڭ. القا-قوتان وتىرعان اۋىلدى جۇتىپ قويعانداي». وسى ءبىر سۋرەتتەن-اق قازاق اۋىلىنىڭ وتىنسىز, جا­رىقسىز, مادەنيەت وشاعىنسىز, پوش­تاسىز قالعانىنان حاباردارسىز. بۇرىنعى داۋلەت, ساۋلەت, اۋلەت جوق. قايشىلىقتار شاش-ەتەكتەن: جەكەشەلەندىرۋ, مال ساتۋ, ايىرباستاۋ, جۇمىسسىزدىق, اراققا ۇيىرلىك, ەنجارلىق.

اۆتور «ەمەننىڭ ءيىر بۇتا­عى» اتتى تۋىندىسىندا نارىق جاع­دايىن­داعى اۋىلدىڭ مو­رالدىق-پسي­حولوگيالىق جانە­ الەۋمەتتىك جاع­داياتتارى شىن­شىل­دىقپەن كور­سەتىلەدى.

ج.سۇلەيمەنوۆتىڭ اڭگىمەلە­رىندە ەل سۋرەتتەرى ايقىن دا قانىق بوياۋلارمەن, بارىنشا كور­كەمدىك قۋاتپەن نانىمدى جىر­لانادى. ايتالىق, «تۋعان ءۇي­دىڭ ءتۇتىنى» اڭگىمەسىندە اتا­جۇرتقا دەيتىن ءىلتيپاتى ماڭگىلىك ساعىنىش, قيماستىق سەزىم, توتەنشە قۇشتارلىق باياندالادى. ال «قۋىرداقتا» سوعىم سويۋ جاپپاي اراق ىشۋگە, قۇرعاق بوسۋگە, داراقىلىققا, رابايسىز دابىراعا ۇلاسىپ, يمان-ادەپ, سالت-ءداستۇردىڭ ءبىر شارتى-ومىرتقا بەرۋدىڭ زىم-زيا, جىم-جىلاس بولعانىن شەبەرلىكپەن جەتكىزەدى. «بۇكىر شال» اڭگىمەسى نامىس تولعاۋى ىسپەتتى. اسىرەسە جاراسبايدىڭ اڭگىمەشىلدىگى «اللەرگيادا» اسەرلى كورىنىس تاپقان. اڭگىمەنىڭ ارقاۋى – ايمان قوناقۇيگە باس سۇققان بەتتە-اق موڭكيدى, «قىزىل كورگەن كۇركەتاۋىق سياقتى كوزى شاتىناپ, بەتى جىبىرلاپ, استان-كەستەن بولادى» دەپ جازادى. قىزمەتتەن كەلگەن بەتتە «كيىم ىلگىشتى ءبىر ءسۇزىپ وتەدى». بوتەن كيىم كوزىنە تۇسسە, ءاپ-ساتتە تۇپكى بولمەگە زىپ بەرەدى. قازاق بوپ تۋسا دا قوناق كەل­مەگەن ۇيگە پەرىشتە جولامايدى دەگەن ۇعىم-تۇسىنىك مۇلدە جوق. قوناق كەلسە باسىنىڭ ساقيناسى ۇستايتىنىن قىزىقتى ەتىپ كورسەتۋى – جازۋشىنىڭ كور­كەمدىك لوگيكاسىن تانىتادى.

سونىمەن قاتار «داۋاسىز دەرت­تە» پاراقورلىق, «جالعىزدىق ءۇنىن­دە» زامانا زارى, «ىشتەگى قازاق­تاردا» بەيباۋىرمالدىق, «ايلى تۇندە» سۇيىسپەنشىلىك ءمانىسى كورسەتىلەدى.

ج.سۇلەيمەنوۆتىڭ «دالا-بە­­سىك» دەيتىن ەڭبەگىندە التى الاش­­قا اتى ءماشھۇر كوسەم قول­باس­شىلار, ءدۇلدۇل ءدىلمارلار, سال-سەرىلەر ءومىرى, حالىققا قىز­مەتى, تاعدىر-تالايى, دانالىق ونەگەسى سيرەك تاريحي-مادەني دە­رەك­تەر نەگىزىندە باياندالعان. اي­تالىق, تاريحي-تانىمدىق ءمانى زور «سىرىمبەت» ەسسەسىندە ۇلى وقىمىستى شوقان ءۋاليحانوۆ قۇبىلىسىن سارالاۋ ماقساتىندا گ.ن.ءپوتانيننىڭ, ن.م.يادرين­تسەۆتىڭ, ن.م.اننەنسكيدىڭ, دا­­لا كوميسسياسىنىڭ ءمۇ­شە­سى, باس شتابتىڭ وفيتسەرى ا.ك.گەينستىڭ, پ.پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكيدىڭ, م.ك.يۋراسوۆانىڭ, ف.م.دوستوەۆسكيدىڭ, ءا.مار­عۇ­لان­نىڭ, س.مۇقانوۆتىڭ باعالى ايعاق-دەرەكتەرىنە ءجۇ­گىنىپ, مىڭ قىرلى ەرەن تۇلعا­نىڭ كەسەك-جاراتىلىسىنان مە­يىر­لەنىپ سىر شەرتەدى. ۇلت رۋ­حا­نياتى تاريحىندا جارقىن ءىز قالدىرعان قوجابەرگەن جىراۋ, سەگىز سەرى, شال اقىن, ۇكى­لى ىبى­راي, ماعجان, قازاق ادە­بيەتىنىڭ ەلبرۋستارى ءسابيت مۇ­قانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆ جايلى دەرەكتى ەسسەلەرى مازمۇن سىر-سە­زىم بايلىعىمەن قىزىقتىرادى.

توقەتەرى, ج.سۇلەيمەنوۆتىڭ شىعار­ماشىلىق ەڭبەگىنىڭ نەگىزگى سارىنى – سولتۇستىك وڭىردەن شىق­قان حالىقتىڭ, رۋحاني كەمەل­دەنۋىنە وراسان زور ۇلەس قوسقان ۇلىلاردىڭ كوركەم ىستەرى مەن ۇلىق ويلارىمەن سۋسىنداتىپ ءاڭ­گىمەلەۋ دەسەك بولادى.

«جاقسىنىڭ جۇرگەن جەرى – ابات» دەگەندەي, ونىڭ بەرەكەلى, كوركەم ىستەرى, كوكەيكەستى ويلارى سان الۋان قوعامدىق قىزمەتىندە جارقىن كورىنىس تاۋىپ وتىرادى. ماسەلەن, ول حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى سولتۇستىك قازاقستان وبلىس­تىق فيليالىنىڭ جە­تەك­­­­شىسى, «شاپاعات» قورى­نىڭ­ ۇيىم­داستىرۋشىسى بول­عا­­­­نىن­دا, «وي تولقىن», «وي قام­­شى» اۆتورلىق تەلەباع­دار­­لاما­لا­رىن­دا ەسەسى كەتكەن قازاق­تىڭ مۇ­رات-مۇددەسىن, ارمان-تىلەگىن پا­راسات بيىگىنەن تولعاپ جەت­كىزدى. اكادەميك جا­باي­حان ءابدىل­دين­نىڭ ءار ىسىنە, ءسو­زىنە جاۋاپتى ونى «پاراساتتى ازامات, تالانتتى تۇل­عا» دەۋى وسىدان بولسا كەرەك. نەمەسە:

شىندىقتى ىزدەپ, تىنبادىڭ,

شاربولات مىنەز شىڭدادىڭ.

مايىسقان جوقسىڭ ەش جەردە

ەشقاشان دا شورت سىنبادىڭ.

تىرشىلىك زاڭىن ۇعىنىپ,

تاڭىرگە عانا جۇگىنىپ.

تەكەتىرەستە تاعدىرمەن

كورگەن جوق تىزەڭ بۇگىلىپ –

دەپ, ادىلەت, شىنشىلدىق, ەلشىل­دىك تۇرعىسىنان كارىباي مۇسىر­ماننىڭ تولعاۋى دالمە-ءدال بايسالدى سيپاتتاما.

جازۋشى, جىرشى-ماناسشى بايانعالي ءالىمجانوۆتىڭ:

قازاق دەپ سوققان جۇرەگى,

جورعاسى ءسوزدىڭ جاراسباي! – دەپ ايتقانىنداي, جاراسبايداي جايساڭ جاننىڭ جالىندى جۇرەگى مەن جاڭاشىلدىققا باستاعان قايىرلى قادامدارى ازات ەلدىڭ, ابات جەردىڭ ودان ءارى جايناپ گۇل­دە­نۋىنە سونى سەرپىن سىيلارى حاق.

سەرىك نەگيموۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور