بۇگىنگى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بوكەي ورداسى ەلىمىزگە ەجەلدەن ەرەكشە قۇتتى قونىس بولىپ ەسەپتەلەدى. بولمىسىنان بىلىمگە قۇشتار بولىپ وسكەن رىستى حالەسقىزى وسىناۋ وڭىردە 1949 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. جالپى, تاريحتى تانىپ-بىلۋگە تۋما تالانتتان بولەك قاجىرلى ەڭبەك پەن تاپتالماس تالاپ قاجەت. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز وسى تۇرعىدا قازاق تاريحىن قۇجات ارقىلى زەردەلەۋدە ۇلكەن ەڭبەك ەتكەن ادام. ىرگەلى مەكتەپتەردىڭ ەسىگىن اشا ءجۇرىپ, ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن قاتار ۇشتايدى. ەڭ الدىمەن ول 1970 جىلى ا.پۋشكين اتىنداعى ورال مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن ءتامامداپ, ورال وبلىسى جانىبەك ورتا مەكتەبىنە ماماندىعى بويىنشا ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ورنالاسادى. جاس ماماننىڭ ىسكەرلىگى مەن بەلسەندىلىگى بايقالىپ, ەكى جىلدان سوڭ ورال وبلىسى ءجانىبەك اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلانادى.
ىزدەنىمپاز, جاڭالىقتىڭ جارشىسى بولا بىلگەن بىلىكتى مامان 1980-1982 جىلدارى الماتى جوعارى پارتيا مەكتەبىندە وقيدى. ءيا, ايتا بەرسەك, رىستى حالەسقىزىنىڭ ءومىر جولى جاس بۋىنعا ۇزدىك ۇلگى, پاراسات پايىمى بارشاعا تاعىلىمدى ونەگە.
قازاقتا «تاريحىڭدى بىلمەسەڭ كەلەشەگىڭدى بولجاي المايسىڭ» دەگەن ناقىل ءسوز بار. سول تاريح ارحيۆ قويناۋىندا جاتقاندىقتان, تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتىپ, ءتاي-ءتاي باسقان تۇستا ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ ارحيۆ سالاسىنا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزىپ, جانداندىرۋ ر.ساريەۆاعا تاپسىرىلىپ, 1997 جىلى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى بويىنشا ەلىمىزدەگى ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنا ديرەكتور بولىپ تاعايىندالدى.
ءدال وسى جەردە ر.ساريەۆانىڭ سوناۋ از ۋاقىت ىشىندە ارحيۆ توڭىرەگىندەگى ماسەلەلەردى مەڭگەرە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى العاشقى 1998 جىلدىڭ 22 جەلتوقسانىنداعى «ۇلتتىق مۇراعات قورى جانە مۇراعاتتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ قابىلدانۋىنا زور ۇلەس قوسقانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. العاش رەت ارحيۆ ءىسىنىڭ مەملەكەتتەگى ورنى مەن اتقاراتىن ءرولى زاڭدى تۇردە انىقتالىپ, ونىڭ قۇزىرىنىڭ شەڭبەرى, قىزمەت ەتۋ جانە باسقا سالالارمەن قاتىناسى تۇجىرىمدالدى.
وسى كەزەڭدە زاڭنان تىس ارحيۆ ءىسى بويىنشا 70-تەن استام نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجات دايىندالدى. ر.ساريەۆانىڭ باسقارۋى مەملەكەتتىك ارحيۆتەر جۇيەسىن ساقتاپ قانا قويماي, جاڭا عيماراتتار اشىلۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى.
وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ەلوردامىزدا 1 ملن ساقتاۋ ءبىرلىگىنە ارنالعان ۇلتتىق ءارحيۆتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ, ۇكىمەتتىڭ 2004 جىلعى 21 ساۋىردەگى №445 قاۋلىسىمەن 5 رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ مەكەمەسىنە جەكە زاڭدى تۇلعا مارتەبەسىن بەرىلگەن وقيعادا دا ءبىزدىڭ كەيىپكەردىڭ ەسەپسىز ەڭبەگى بار.
رىستى ساريەۆا بۇدان ءبولەك ءبىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى ەكەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ونىڭ ىشىندە مامانداردى دايىنداۋعا وقۋ قۇرالى رەتىندە قولدانىلىپ جۇرگەن «وچەركي پو يستوري ورگانيزاتسي ارحيۆنوگو دەلا ۆ كازاحستانە» (1918-1945); «دەلوپرويزۆودستۆو ي ارحيۆنوە دەلو» تەرمينولوگيالىق ءسوزدىگى; مۇراعات ءىسى سالاسىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر مەن عىلىمي-ءادىستەمەلىك قۇجاتتار جيناعى (2001-2009 جج.), سونداي-اق تاريح پەن دەرەكتانۋ ماسەلەلەرى جونىندە 110-نان استام عىلىمي ماقالاسى بۇگىندە ەل يگىلىگىنە ەركىن جاراپ وتىر.
رىستى حالەسقىزىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن «2001-2005 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ارحيۆ ءىسىنىڭ دامۋىنىڭ تۇجىرىمداماسى جانە باعدارلاماسى» دايىندالىپ, حالىقارالىق قاتىناس ورنىعىپ رەسپۋبليكا ءۇشىن عىلىمي, ءمادەني-تاريحي ماڭىزى بار شەتەل مەملەكەتتەرىنىڭ عىلىمي مەكەمەلەرى مەن ارحيۆتەرىنەن XV-XX عاسىرلارداعى قازاقستان تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتاردى ىزدەۋ مەن الۋ باعدارلاماسى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلدى. 2005 جىلى «قازاقستان ارحيۆتەرى» اتتى اقپاراتتىق جانە عىلىمي-تاجىريبەلىك جۋرنالدى شىعارۋعا تىكەلەي اتسالىستى, قازىرگى تاڭدا اتالعان جۋرنال ارحيۆ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ءادىستەمەلىك-تاجىريبەلىك جۋرنال بولدى. سونداي-اق جۇمىس تاجىريبەسىندە عىلىمي-ادىستەمەلىك قۇرالدارمەن الماسۋ, تاريحي-مادەني قۇجاتتىق مۇرانى ساقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك ماسەلەلەر مەن مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن حالىقارالىق ءتاجىريبەدە قولدانىلاتىن قازىرگى زامان تالابىنا ساي اقپاراتتىق تەحنولوگيا ەنگىزدى.
ر.ساريەۆانىڭ يسلانديا (2001), فرانتسيا (2002), اۋستريا (2004), قىتاي (2005) ەلدەرىندەگى باس اسسامبلەيا وتىرىستارىنا, حالىقارالىق مۇراعاتتار كەڭەسىنىڭ كونفەرەنتسيالارىنا قاتىسۋى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق, عىلىمي-ادىستەمەلىك بازالارىن قۇرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جانە مۇراعات ءىسى جونىندە مەكەمەنى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامەن جەتىلدىرۋ, جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيانى ەنگىزۋ, حالىقارالىق ۇيىمدارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە ونىڭ استاناسىنىڭ جەتىستىكتەرى تۋرالى ناسيحاتتاۋى مەملەكەتىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە ۇلەس قوستى.
2001-2008 جىلدار ارالىعىندا ر.ساريەۆا ەكى مارتە حالىقارالىق مۇراعاتتار كەڭەسىنىڭ ەۋرازيالىق ايماقتىق ءبولىمى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلاندى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ استاناسىندا قابىلدانعان قۇجاتتار ەۋرازيالىق ۇعىمنىڭ قالىپتاسۋىنا, ءارىپتەستىكتىڭ نىعايۋىنا, تمد ەلدەرىنىڭ قاتىسۋشى ارحيۆتەر قىزمەتتەرى اراسىندا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ سەنىمدى نەگىزىنە اينالدى.
ءتۇيىپ ايتقاندا, رىستى حالەسقىزىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىندا كوپ جىلعى جانە مۇلتىكسىز اتقارعان ەڭبەگى ارحيۆ سالاسىنا ايرىقشا سەرپىلىس اكەلدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. قاجىرلى ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر, ءوز ىسىنە دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىگى ارقىلى پاراساتتى رۋحى بيىك ءىزباسارلارىن تاربيەلەۋ جولىندا دا دارىندى ۇيىمداستىرۋشى بولىپ تىنباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.
اسيا كەرىمتاەۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ءارحيۆىنىڭ جەكە تەكتىك قۇجاتتارمەن جۇمىس جۇرگىزۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى