جۇما, 12 ءساۋىر 2013 1:37
كيپردەگى قارجى قاسىرەتى ودان قاشقان, بۇدان قاشقان الاياقتاردىڭ اياعىن اسپاننان كەلتىرەتىن ءتۇرى بار. كۇنى كەشە گازەتىمىزدە حابارلاعانىمىزداي, حالىقارالىق جۋرناليست-زەرتتەۋشىلەردىڭ كونسورتسيۋمى (ICIJ) وففشورلىق ايماقتاردا ەسەپ-شوتتارى بار ساياساتكەرلەردىڭ, شەنەۋنىكتەردىڭ جانە باسقا دا ءدۇدامال تۇلعالاردىڭ ءتىزىمىن جاريالاي باستادى. وسى قىلمىستىق جولمەن توناعان اقشاسىن وففشورلىق كومپانيالارعا تىققان حالىقارالىق الاياقتار ءتىزىمىنىڭ بەل ورتاسىنان مۇحتار ءابىلازوۆ ورىن الىپتى. حالىقارالىق جۋرناليست-زەرتتەۋشىلەر كونسورتسيۋمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, قىلمىستىق جولمەن قارجى قىمقىرۋدا الدىنا جان سالمايتىن ءابىلازوۆ سوناۋ 2006 جانە 2007 جىلدارى بىرىككەن كورولدىكتىڭ تىنىق مۇحيتىنداعى يەلىكتەرىندە 31 وففشورلىق كومپانيا اشىپتى.
جۇما, 12 ءساۋىر 2013 1:37
كيپردەگى قارجى قاسىرەتى ودان قاشقان, بۇدان قاشقان الاياقتاردىڭ اياعىن اسپاننان كەلتىرەتىن ءتۇرى بار. كۇنى كەشە گازەتىمىزدە حابارلاعانىمىزداي, حالىقارالىق جۋرناليست-زەرتتەۋشىلەردىڭ كونسورتسيۋمى (ICIJ) وففشورلىق ايماقتاردا ەسەپ-شوتتارى بار ساياساتكەرلەردىڭ, شەنەۋنىكتەردىڭ جانە باسقا دا ءدۇدامال تۇلعالاردىڭ ءتىزىمىن جاريالاي باستادى. وسى قىلمىستىق جولمەن توناعان اقشاسىن وففشورلىق كومپانيالارعا تىققان حالىقارالىق الاياقتار ءتىزىمىنىڭ بەل ورتاسىنان مۇحتار ءابىلازوۆ ورىن الىپتى. حالىقارالىق جۋرناليست-زەرتتەۋشىلەر كونسورتسيۋمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, قىلمىستىق جولمەن قارجى قىمقىرۋدا الدىنا جان سالمايتىن ءابىلازوۆ سوناۋ 2006 جانە 2007 جىلدارى بىرىككەن كورولدىكتىڭ تىنىق مۇحيتىنداعى يەلىكتەرىندە 31 وففشورلىق كومپانيا اشىپتى.
حالىقتى الداپ, ادالدى ارباپ جيعان ارام اقشانىڭ اقىرى قايىرسىز بولاتىنىن ءومىر ءتاجىريبەسى تالاي دالەلدەگەن. بىراق «اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن» وڭاي ولجا تابۋعا قۇنىققاندار حالىق قارجىسىنا سۋىق قولىن سۋماڭداتۋدى تىيار ەمەس. «اسپاننان قۇيماق جاۋعانداي» ءبىر ساتتە جەتى اتاسىنا بىتپەگەن بايلىققا كەنەلىپ, باسى اينالعان ءابىلازوۆ قايىرسىز داۋلەت جولىندا ەلىن دە, جەرىن دە تارك ەتتى. وزدەرىڭىز ويلاپ كورىڭىزدەرشى, تەك 2009 جىلى عانا ءابىلازوۆتىڭ يەلىگىندەگى 924 پاتەر, 12 كوتتەدج, 3 ۇشاق, 80 اۆتوكولىك جانە 136 جەر تەلىمى تاركىلەنگەن. بۇل «قايدان كەلگەن باتپان قۇيرىق؟..». تەگىندە, تەكتىگە بىتكەن بايلىق يگىلىك بولسا, تەكسىزگە بىتكەن بايلىق قاسىرەت-اۋ!
سونىمەن, حالىقارالىق جۋرناليست-زەرتتەۋشىلەر كونسورتسيۋمى جاريالاعان تىزىمدە قاشقىن قارجىگەردىڭ بريتاندىق ۆيرگين ارالدارىندا تىركەلگەن 31 وففشورلىق كومپانياسى ايگىلى بولدى. «جەل بولماسا, ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى» دەگەندەي, بۇل شىندىعىندا دا ءابىلازوۆ قىمقىرعان ميللياردتاردىڭ بەتى اشىلا باستاعاندىعىنىڭ العاشقى نىشانى. ەسكە سالا كەتەتىن بولساق, جاقىندا لوندوندىق سوت بتا بانكتىڭ بۇرىنعى باسشىسى مۇحتار ءابىلازوۆتى الاياقتىق ارەكەتتەرى ءۇشىن كىنالى دەپ تاپتى. بۇعان دەيىن ۇلىبريتانيانىڭ سوت ورگاندارى قاشقىن قارجىگەردى تەك سوتتى سىيلاماعاندىعى ءۇشىن عانا كىنالاپ كەلگەن بولاتىن.
ول ول ما, «بتا بانك» اق-تىڭ باسقارما مۇشەسى – اتقارۋشى ديرەكتورى پاۆەل پروسيانكين انگليانىڭ جوعارعى سوتى 19 ناۋرىزدا «بتا بانكتىڭ» شاعىمى بويىنشا بىرنەشە شەشىمدى جاريا ەتىپ, ءىس جۇزىندە سوت بتا بانكتىڭ شاعىمدىق تالاپتارىن قاناعاتتاندىرعانىن اتاپ كورسەتتى. بتا بانكتىڭ سوتقا بەرگەن شاعىمدارى بويىنشا بانكتىڭ بۇرىنعى باسشىسى مۇحتار ءابىلازوۆ جانە ونىڭ بىرنەشە سىبايلاستارى وزدەرىنىڭ قىلمىستىق ارەكەتتەرىمەن بانكتەن نەسيە الۋ جەلەۋىمەن كوپ كولەمدەگى قارجىنى تالان-تاراجعا سالعاندىعىن ءدالەلدەگەن ەدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋى بويىنشا, انگليا جوعارعى سوتى قابىلداعان سوڭعى شەشىم حالىقارالىق دارەجەدە ءابىلازوۆ پەن ونىڭ سىبايلاستارىن, بانكتىڭ بۇرىنعى توپ-مەنەدجەرلەرىن الاياقتىق قىلمىس جاساۋشىلار دەپ ايىپتاۋدىڭ باسى بولىپ تابىلادى.
«بتا بانك» اق-تىڭ باسقارما مۇشەسى – اتقارۋشى ديرەكتورى پاۆەل پروسيانكين جوعارعى سوت بانككە تيگىزگەن زارداپتاردىڭ وتەۋى ءۇشىن الاياقتاردان 2 ملرد. دوللار اقشانى قايتارۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. بۇل شەشىم ەكى كوزقاراس بويىنشا دا ماڭىزدى. بىرىنشىدەن, بۇل سوت شەشىمى ءابىلازوۆتىڭ جانە ونىڭ سىبايلاستارى, بانكتىڭ بۇرىنعى باسشىلارى تاراپىنان الاياقتىق قىلمىس جاسالعانىن ايعاقتايدى. ياعني سوت بىلاي دەيدى: ءيا, سىزدەر ماعان الاياقتىق قىلمىس جاسالعاندىعىن دالەلدەدىڭىزدەر, ال, مەن بۇل قىلمىستىق ىستەرگە ءابىلازوۆ جانە بانكتىڭ بۇرىنعى باسشىلارى, اتاپ ايتقاندا, جارىمبەتوۆ جانە سولودچەنكو, سونىمەن بىرگە بتا بانكتىڭ رەسەي بويىنشا وكىلى بولعان حوجاەۆ كىنالى دەگەن شەشىمگە كەلدىم.
اقيقاتىن ايتار بولساق, سوت شەشىمىمەن بانك پايداسىنا ءابىلازوۆتان ءوندىرىلىپ الىنۋعا ءتيىس 2 ملرد. دوللار قارجى بۇل ايسبەرگتىڭ ۇشى عانا. 2008 جىلى جۇرگىزىلگەن ءاۋديتتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ءابىلازوۆ باستاعان قىلمىسكەرلەردىڭ بتا بانكتەن توناعان قارجىلارىنىڭ كولەمى 9 ملرد. دوللار دەپ بەلگىلەنگەن. بانك شاعىمىندا الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ سالدارلارى ەسكەرىلە كەلىپ, قىلمىسكەرلەردەن 6 ملرد. دوللار قارجى ءوندىرىلىپ الۋى كەرەكتىگى جونىندە 10 شاعىم تۇسىرىلگەن. بتا بانكتىڭ قازىرگى باسشىلارىنىڭ ەسەبى بويىنشا مۇحتار ءابىلازوۆتىڭ قىمقىرعان قارجىسىنىڭ كولەمى وسى شاماعا تەڭ كورىنەدى.
قىلمىسكەرلەردىڭ بانك قارجىسىن تالان-تاراجعا سالۋ ءتاسىلدەرىنە ادام ويى بويلامايدى. ولار جەكە پايدالارىنا قارجى قىمقىرۋ ءۇشىن بانكتەن الدىن الا ءتيىمسىز نەسيەلەر العان. بانك قارجىلارىن بەلگىسىز ءدۇدامال ەسەپ-شوتتارعا اۋدارعان. بانك اكتيۆتەرىن قيتۇرقى جولدارمەن تالان-تاراجعا سالعان. بتا بانكتىڭ قازىرگى باسشىلارىنىڭ باستاماسىمەن قىلمىسكەرلەرگە قارسى نەگىزىنەن 3 شاعىم جاسالدى. ءبىرىنشى – «Drey» اتتى شاعىم, ياعني رەسەي, ۋكراينا جانە بەلورۋسسيانىڭ اففيليرلەنگەن بانكتەرىنەن بتا بانك ەسەبىنە اكتسيا ساتىپ الىندى دەگەن جەلەۋمەن 400 ملن. اقش دوللارىنان استام قارجىعا جالعان وتەمدەر جاسالعان. ال شىن مانىندە بۇل قارجى جاسىرىن جولمەن ءابىلازوۆ مىرزاعا تيەسىلى وففشورلىق كومپانيالارعا اۋدارىلعان. ەكىنشى – «Granton» اتتى شاعىم, بۇل زاڭسىز جولمەن تالان-تاراجعا تۇسكەن 1 ملرد. دوللاردان استام قارجىعا جاسالىنعان وتەمدەر. ياعني بانك تاراپىنان كومپانيالارعا بەرىلگەن بۇرىنعى نەسيەلەردى جابۋ ءۇشىن پايدالانىلعان. اقيقاتىندا, بۇل قارجى تاعى دا ءابىلازوۆتىڭ يەلىگىندەگى كومپانيالارعا اۋدارىلعان. ءۇشىنشى – «ۆيتينو» نەمەسە «Chrysope ءىسى» دەپ اتالادى. بۇل شاعىم بويىنشا, 2008 جىلى قىلمىسكەرلەر رەسەيدىڭ اق تەڭىزدەگى ۆيتينو پورتىن ساتىپ الۋ ءۇشىن دەگەن جالعان جەلەۋمەن بانكتەن زاڭسىز تۇردە 120 ملن. دوللار نەسيە العان. بۇل نىساندى باسقارۋشى كومپانيانى كيپرلىك Usarel فيرماسى ساتىپ العان-مىس. كەيىننەن بەلگىلى بولعانىنداي, Usarel فيرماسى دا ءابىلازوۆ مەنشىگىندەگى جاسىرىن فيرما بولىپ شىقتى.
«ەر تۋعان جەرىندە, يت تويعان جەرىندە» دەگەندەي, قايىرسىز بايلىققا قۇنىققان الاياقتار قىلمىستىق جولمەن تاپقان قارجىلارىن قۇتقارىپ قالۋ ءۇشىن قانداي دا قيتۇرقى قادامداردان تايىنبايتىندىعى انىق. قازاقستان قارجىسىن تالان-تاراجعا سالىپ, شەتەل اسقان قىلمىسكەر وليگارحتار قايىرسىز قارجىسىن ساقتاپ قالۋ جولىندا تۋعان ەلىن, كەشەگى قىزمەتتەس بولعان ءارىپتەستەرىن دە عايباتتاۋدان تايىنبايدى. وعان سوڭعى ۋاقىتتا قاشقىن وليگارحتاردىڭ شەتەل باسپاسوزدەرىندە قازاقستاندىقتارعا قارسى ۇيىمداستىرعان «جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي» قاپتاپ كەتكەن «جاپتىم جالا, جاقتىم كۇيە» ماقالالارى كۋا.
قىلمىستىق جولمەن تاپقان ميللياردتاعان قارجىسىنىڭ بۋىنا پىسكەن ءابىلازوۆ وسى ۋاقىتقا دەيىن وزىنە ەشقانداي سوتتىڭ ءتىسى باتپايتىندىعىنا سەنىمدى بولىپ كەلدى. ول لوندوننىڭ ەڭ ساۋلەتتى دە الەۋەتتى حامپستەد ورامىندا بايلىقتىڭ بۋىنا ءپىسىپ, كۇن كەشتى. الايدا, «ۇرلىق ءتۇبى – قورلىق». قىلمىسپەن تاپقان قايىرسىز بايلىقتىڭ تۇبىندە جارعا جىعاتىندىعى داۋسىز. مىنە, قازاقستاندىق قاشقىن قارجىگەر مۇحتار ءابىلازوۆتىڭ باسىنا تۋعان بۇگىنگى كۇن زاردابى وسىنداي.
جايلى سادۋاقاسوۆ.