قاسىم-جومارت توقاەۆ. قازاقستان تاريحىنداعى 2-ءشى پرەزيدەنت قىزمەتىنە 20 ناۋرىز كۇنى كىرىستى. 28 ماۋسىم كۇنى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مەملەكەت باسشىسى اتانعانىنا 100 كۇن تولدى. بۇل مەرزىمدە نە اتقارىلدى؟
قازاقستانداعى بيلىك ءترانزيتى پروتسەسى بيىلعى ناۋرىز مەرەكەسىنە ساي كەلدى. ناۋرىز جىل جاڭعىرۋىنىڭ بەلگىسى بولعاندىقتان, ۇلتتىق مەيرام مەن ساياسي وزگەرىستىڭ قاتار كەلۋىن كەيبىرەۋلەر جاقسىلىققا بالاپ جاتتى. الايدا, جاڭا پرەزيدەنتتىڭ الدىندا توي تويلاۋدان بۇرىن اتقاراتىن مىندەتتەرى شاشەتەكتەن ەدى. سەبەبى 30 جىل ەل باسىندا بولعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتان كەيىن ساياسي بيلىكتىڭ بارلىق ينستيتۋتتارىن سول قالپى ءتيىمدى جۇمىس ىستەتىپ, ەكونوميكانى باسەڭدەتپەي, اقپان ايىندا تۋعان الەۋمەتتىك سالاداعى ماسەلەلەردى شەشۋ قاجەت ەدى. بۇدان بولەك, حالىق اراسىندا دا, حالىقارالىق قاتىناستا دا پرەزيدەنتتىڭ مورالدىق بيلىگىن مويىنداتۋ قاجەت بولاتىن. بۇل ءۇشىن جاي كونستيتۋتسيا تالاپتارىن ورىنداۋ جەتكىلىكسىز. ول قاجىرلى ەڭبەكتى, ناقتى ناتيجەنى جانە بەلگىلى ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ جاڭا قىزمەتتە ءبىردەن پرەمەر-مينيستر, ۇكىمەت مۇشەلەرى, جوعارعى سوت توراعاسى, ۇلتتىق بانك توراعاسى جانە باسقالاردى قابىلداپ, ەلدەگى جالپى جاعدايدان حاباردار بولدى. العاشقى ايماقتىق ساپارىن تۇركىستان وبلىسىنان باستادى. وعان بىرنەشە سەبەپ بار ەدى. ءبىرىنشىسى, باسقا وڭىرلەردە ءالى قالىڭ قار جاتقاندا, ناۋرىز مەرەكەسى جىلى وڭىردە كەڭىنەن اتالىپ جاتتى. ەكىنشىسى, تۇركىستان – تۇعىرلى قالا. تالاي حانعا استانا بولعان شاھار ءارى 21 حان جەرلەنگەن مەكەن. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە ءتاۋ ەتپەي كەتۋگە تاعى بولمايدى. ءۇشىنشىسى, بۇل ايماقتا قالىڭ قازاق وتىر. شىمكەنت قالاسىن قوسا العاندا 3 ميلليوننان اسا ەل بار. حالىقتىڭ قولداۋىن تابۋ اسا ماڭىزدى. ساپار بارىسىندا جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق جاڭا باسشىعا اقجول تىلەپ جاتتى.
سىرتقى ساياسات. كەزىندە گ.كيسسينجدەر «ديپلوماتيا – بۇل كۇشتەردى جۇگەندەي الۋ ونەرى» دەگەن ەدى. بۇل ءسوز قازاقستاننىڭ گەوساياسي جاعدايىندا وزگەلەرمەن تەرەزەنى تەڭ ۇستاپ, قاتىناستى بۇزباي كەلۋىن سيپاتتايتىنداي. جالپى, ءاربىر جاڭا پرەزيدەنتتىڭ سىرتقى ساياساتتا قانداي باعىت ۇستاناتىنىن, قاي مەملەكەتكە العاش بەت بۇراتىنىن ساراپشىلار, الىس-جاقىن ەلدەر باقىلاپ وتىرادى. سەبەبى سول ارقىلى ەلباسشى ديپلوماتياداعى ءوز باسىمدىقتارىن بايقاتادى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ – تاجىريبەلى ديپلومات. حالىقارالىق ارەناداعى ونداي جازىلماعان زاڭدىلىقتاردان حاباردار. سوندىقتان رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتيننىڭ شاقىرۋىن قابىل الىپ, العاشقى شەتەلدىك ساپارىن سولتۇستىك كورشىدەن باستادى. ارينە ونىڭ دا سەبەپتەرى جەتكىلىكتى. الەمدە قۇرلىقتاعى ەڭ ۇزىن ورتاق شەكارا, ءبىر ەكونوميكالىق ۇيىم اياسىنداعى وداقتاستار, كورشى, ستراتەگيالىق ارىپتەس. مۇنىڭ بارلىعى ەسكەرىلدى.
رەسەيدەن كەيىن كوپ وتپەي شەتەلدىك ساپار وزبەكستاندا جالعاستى. ونىڭ دا سەبەبى جوق ەمەس. 2019 جىلى بۇل ەلدە قازاقستان جىلى دەپ جاريالاندى. وعان قوسا, ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى قوس مەملەكەتتىڭ قارىم-قاتىناسىنا ايماقتا كوپ نارسە تاۋەلدى. ەكى ەلدىڭ تاۋار اينالىمى بىلتىر 2,5 ملرد دوللار بولعان. وسى ساپاردا قوس پرەزيدەنت بۇل كورسەتكىشتى 5 ملرد دوللارعا جەتكىزۋگە كەلىستى. وزبەكستان شەكاراسىن اشىپ, جاڭا رەفورمالار جۇرگىزگەن سايىن قازاقستاننىڭ تاۋارلارىنا, شيكىزاتىنا, گەوگرافيالىق-ترانزيتتىك جاعدايىنا مۇددەلى بولىپ بارادى. بۇل فاكتورلاردىڭ بارلىعى ەسكەرىلدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاڭا لاۋازىمدا قاتىسقان شەتەلدىك ۇيىمنىڭ العاشقى وتىرىسى بىشكەكتەگى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتى بولدى. اتالعان باسقوسۋ اياسىندا پرەزيدەنت قىتاي توراعاسى سي تسزينپين, قىرعىزباسى سوورونباي جەەنبەكوۆ جانە باسقالارمەن كەزدەستى. ۇيىمنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن بىرنەشە ۇسىنىس جاسادى. سونداي-اق ق.توقاەۆ ماۋسىمدا دۋشانبەدە وتكەن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىنىڭ V سامميتىنە قاتىستى. جالپى, پرەزيدەنت سىرتقى ساياساتتا اسا ۇلكەن وزگەرىستەر جاساماي, قازاقستاننىڭ گەوساياسي جاعدايىنان تۋعان كوپۆەكتورلى باعىتتى ۇستاناتىنىن كورسەتتى. 1990 جىلدارى ءوزى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى رەتىندە وسى باعداردى جاساقتاۋعا, جۇزەگە اسىرۋعا ۇلەسىن قوسقان.
ايماقتار. پرەزيدەنت ءوز قىزمەتىنە كىرىسكەن قىسقا ۋاقىت ارالىعىندا ەلدىڭ كوپشىلىك وبلىستارىن ارالاپ قايتتى. تۇركىستان, ماڭعىستاۋ, الماتى, قىزىلوردا, اقتوبە, اتىراۋ, باتىس قازاقستان, شىعىس قازاقستان, قوستاناي, جامبىل وبلىستارىندا جۇرتشىلىقپەن جولىعىپ, جەرگىلىكتى ماسەلەلەردى جىلدام شەشۋدى تاپسىردى. بۇل ساپارلاردىڭ بىرنەشە ماقساتى بولدى. الدىمەن, جاڭا مەملەكەت باسشىسى رەتىندە وڭىرلەردەگى حالىقپەن تانىسۋ, سايلاۋ الدىندا قولداۋ تابۋ. بۇدان بولەك, وبلىستاردىڭ جاعدايىن ءوز كوزىمەن كورىپ, جەرگىلىكتى ماسەلەلەردەن حاباردار بولۋ. سونداي-اق اكىمدەردىڭ جۇمىسىنا دا باعا بەرگىسى كەلگەن بولار. وبلىستارعا بارعان ساپارىندا پرەزيدەنت ءار ايماقتىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەردى. ماسەلەن, اتىراۋدا جۇرتتى مازالاعان جول ساپاسى, ەكولوگيا ماسەلەسىن كوتەرىپ, شەتەلدىك جانە وتاندىق جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن تەڭەستىرۋدى تاپسىردى. كەشەگى تەڭىزدەگى جۇمىسشىلار قاقتىعىسى سوڭعى ماسەلەنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتتى. قوستانايدا شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستى. تارازدا حالىق قاھارمانى عازيز بايتاسوۆتىڭ وتباسىنا كىرىپ شىقتى. وزگە وڭىرلەردە اۋىز سۋ جايىن تالقىلادى.
جالپى, ايماقتار جاڭا پرەزيدەنتتىڭ ساياسي تۇعىرناماسىنىڭ باستى باعدارىنىڭ بىرىنە اينالدى. سول ءۇشىن ءساتى تۇسكەندە «قۋاتتى وڭىرلەر – قۋاتتى قازاقستان» دەگەن ۇستانىمىن قايتالاپ وتىردى. ارىس پەن اتىراۋداعى (تەڭىز) سوڭعى جايتتار بۇل دۇرىس شەشىم ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. وبلىستاردىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرمەي, تەك ورتالىقتى دامىتا بەرۋ ەشبىر ەلدى ءالى كوگەرتكەن ەمەس.
سايلاۋالدى ناۋقان جانە سايلاۋ. نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتا زاڭعا سايكەس ەل تىزگىنىن سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا تاپسىرعان سوڭ Nur Otan پارتياسىنان پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا كىمنىڭ كانديدات بولارى تۇسىنىكتى بولدى. ارينە كەشەندى ساياسي قولداۋ بولعان سوڭ ءارى وزگەلەردەن ساياسي تاجىريبەسى مول بولعاندىقتان ق.توقاەۆ سايلاۋدا نەگىزگى ءۇمىتكەر سانالدى. بىراق بۇل سىناقتان ابىرويمەن ءوتۋ قاجەت ەدى. ول كانديدات رەتىندە ەلەكتوراتقا ءوز ساياسي پلاتفورماسىن ۇسىندى. وندا مەملەكەت دامۋىنا قاتىستى نەگىزگى ماسەلەلەر جان-جاقتى قارالدى.
پرەزيدەنت ءارى كانديدات قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سايلاۋالدى شتابى قىسقا ۋاقىتتا وسى باعدارلامانى سايلاۋشىلارعا جەتكىزۋگە تىرىستى. Nur Otan پارتياسى جاڭا ساياسي تەحنولوگيا قولدانبادى. جىلدار بويى سىناقتان وتكەن تانىمال كىسىلەردى كانديداتتىڭ سەنىمدى وكىلى ەتىپ, ايماقتاردى ارالاۋ دەگەن ەسكى ءادىستى قايتالادى. تەك بۇل جولى الەۋمەتتىك جەلىدەگى جۇرتپەن جۇمىس ىستەۋگە كوبىرەك كوڭىل ءبولدى. بۇل ۋاقىت تالابى ەكەنىن ءبارى ءتۇسىندى.
سايلاۋ دوداسى كانديداتتار قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ءامىرجان قوسانوۆتىڭ اراسىندا جۇرەتىنىن كوزىقاراقتى جۇرت بولجادى. سولاي بولدى دا. ناتيجەسىندە, ق.توقاەۆ 70 پايىز, ال ءا.قوسانوۆ 16 پايىز داۋىس جيدى.
جالپى, سايلاۋالدى كامپانيا بارىسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ, جەمقورلىقتى جويۋ, جاستاردى مەملەكەتتىك باسقارۋعا ارالاستىرۋ, اۋىز سۋ جەتكىزۋ, وڭىرلەردى دامىتۋ سەكىلدى ماسەلەلەرگە نازار اۋداردى. ءيا, بۇل تاۋەلسىزدىك العالى بەرى شەشىمىن تولىق تاپپاعان تۇيتكىلدەر. ودان ۇكىمەت تە, حالىق تا حاباردار. ەندى پرەزيدەنت ولاردى شەشۋگە ۋادە بەردى. ۋاقىت كورسەتەدى.
جاڭا باستامالار. بيلىك ءترانزيتى ءجۇرىپ, قانشا ساباقتاستىق ساقتالسا دا قوعام جاڭا مەملەكەت باسشىسىنان جاڭاشىلدىق كۇتەدى. بۇل – زاڭدىلىق. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مۇنى جاقسى تۇسىنەدى. سوندىقتان وتكەن 100 كۇندە ول بىرنەشە جاڭا باستاما كوتەردى.
ساياسي پلاتفورمادا ايتىلعان يدەيانىڭ ءبىرى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىن قۇرۋ بولدى. ونىڭ قۇرامىنا قوعام بەلسەندىلەرى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, باق, پارتيا, جاستار ۇيىمدارى وكىلدەرى كىرۋى مۇمكىن. كەڭەس زاڭ جوبالارى مەن دامۋ باعدارلامالارىنا قوعامدىق ساراپتاما جاساماق. ارينە, بۇعان دەيىن دە وسى ماندەس ءتۇرلى كەڭەستەر قۇرىلدى. الايدا, ولار تەك كەڭەس بەرەتىن, كونسۋلتاتيۆتىك دەڭگەيدە بولعان سوڭ ولاردىڭ ماڭىزدىلىعى ۋاقىت وتە كەلە ازايىپ كەتتى. سوندىقتان كەزەكتى بۇل كەڭەسكە قاتىستى ەكىۇداي پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ, سونداي-اق ءبىرقاتار الەۋمەتتىك ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ قارىز جۇكتەمەسىن جەڭىلدەتۋ جونىندە جارلىققا قول قويدى. بۇل ساناتتا كوپ بالالى, مۇگەدەك بالاسى بار, اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان وتباسىلار, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشىلار جانە جەتىم بالالار بار. شارت بويىنشا نەسيەنىڭ كولەمى 300 مىڭ تەڭگەگە دەيىنگى قوردالانعان نەگىزگى قارىزى مەن سوعان ەسەپتەلگەن سىياقىسىن مەملەكەت تولەپ بەرمەك. ولاردىڭ جالپى قارىزىنىڭ كولەمى 3 ملن تەڭگەدەن اسپاۋى ءتيىس. بۇل كومەك جارتى ميلليون قازاقستاندىقتى قامتۋى مۇمكىن. ارينە ۇكىمەت العان قارىزىڭدى وتەپ جاتسا, وعان كىم قۋانباسىن؟ دەگەنمەن, وزگەنىڭ سمارتفون, تەلەديدار الۋعا, توي وتكىزۋگە العان نەسيەسىن ءبىز نەگە ءوز سالىعىمىزبەن, بيۋدجەت ەسەبىنەن جابۋىمىز قاجەت دەپ تارازىنىڭ باسىنا باسقا زاڭدى سۇراق قويعاندار دا از ەمەس. سەبەبى بۇل جارلىقتى ورىنداۋ ءۇشىن بارلىعى 105 ميلليارد تەڭگە قاجەت. بۇدان بولەك, ۇكىمەت تاراپىنان وسى جىلدىڭ باسىنان بەرى جاسالىپ كەلە جاتقان الەۋمەتتىك كومەكتەر كەيبىر جۇمىسسىز توپتى ودان ءارى ماسىل ەتۋى ابدەن مۇمكىن. قوعامدا وسىنداي كەرى قۇبىلىس باستالماس ءۇشىن نەسيە تولەۋگە كومەكتەسۋ شاراسى ءبىر رەت قانا بولماق جانە تابىسى تومەن ازاماتتارعا نەسيە بەرۋ تالاپتارى قاتايتىلماق.
زاڭدى ميتينگتەر وتكىزۋگە رۇقسات بەرۋ قوعامدا كوپتەن بەرى تالقىلانىپ كەلە جاتقان تاقىرىپ. اسىرەسە, سايلاۋ ۋاقىتىندا بىرنەشە زاڭسىز پيكەتتەر ۇيىمداستىرىلعاندا اتالعان ماسەلە كەڭىنەن كوتەرىلدى. پرەزيدەنت سول كەزدە-اق زاڭ اياسىندا ميتينگ جاساۋ ازاماتتاردىڭ قۇقىعى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مۇنداي پىكىرلەر بۇعان دەيىن دە ۇكىمەت مۇشەلەرى تاراپىنان تالاي ايتىلعانىمەن, ناقتى ەشبىر قوعامدىق ۇيىمعا قالا باسشىلىعى تاراپىنان رۇقسات بەرىلگەن ەمەس. الايدا, 30 ماۋسىم كۇنى ەلوردا مەن الماتى قالالارىندا زاڭدى ميتينگ وتكىزۋگە قالا اكىمدىكتەرى كەلىسىم بەردى. ارينە مۇنداي ماسەلە پرەزيدەنت اكىمشىلىگى تاراپىنان باقىلاناتىنى بەلگىلى. باسقاشا ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسى دا كەلىسىپ وتىر. ساياسي زاڭدىلىقتار بويىنشا زاڭ شەڭبەرىندەگى ميتينگ – ازاماتتىق قوعامنىڭ ءبىر بەلگىسى. ونى وتكىزۋ قوعام ىشىندە قوردالانعان ءتۇيتكىلدەردى تانۋعا, «الەۋمەتتىك جارىلىستاردىڭ» الدىن الۋعا كومەك بەرۋى ءمۇمكىن. باتىس ەلدەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك وسى جولمەن ءجۇردى. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ پىكىرى ناقتى شەشىمگە ۇلاسقانىن دەموكراتيالىق پروتسەستىڭ قارقىن العانى دەۋگە دە بولادى.
ارىستاعى اپات. 24 ماۋسىم كۇنى ارىس قالاسىندا جارىلعان اسكەري قويما تەك بۇل قالاعا عانا ەمەس, بۇكىل ءوڭتۇستىك وڭىرىنە سىناق بولدى. سەبەبى باس اماندىعى ءۇشىن ەۆاكۋاتسيالانعان 45 مىڭداي حالىقتى كورشى ەلدى مەكەندەرگە جايعاستىرۋعا تۋرا كەلدى. ارينە قازاقستان تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بۇكىل قالا تۇرعىندارى ءبىر كۇندە اۋا كوشپەگەن. سوندىقتان العاشقى كۇنى تۇسىنىكسىز جايتتار كوپ بولدى. دەگەنمەن, سول كۇنى كەشكە قاراي پرەزيدەنتتىڭ ارىسقا بارىپ, حالىقپەن كەزدەسىپ, باسۋ ايتۋى, اۋرۋحاناداعى ناۋقاستاردىڭ ءحالىن سۇراۋى, جاعدايدى رەتتەۋگە تاپسىرما بەرۋى كوپتىڭ كوڭىلىنە سەنىم ۇيالاتتى. سىن ءساتىندە حالىقپەن بىرگە بولۋ – مەملەكەت باسشىسىنىڭ مىندەتى. باسقاشا ايتقاندا, ارىس العاشقى اپات رەتىندە جاڭا پرەزيدەنتكە دە سىناق بولدى. دەرەۋ بۇكىل رەسپۋبليكادان كومەك اتتاندى. اراعا اپتا وتپەي, ارىستىقتار ۇيلەرىنە ورالدى. جاعداي تۇراقتاندى. قالانى قالپىنا كەلتىرىپ, حالىققا كومەكتەسۋ بويىنشا ۇكىمەت كەشەندى جوسپار قابىلدادى.
ءسوز سوڭىندا. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنت قىزمەتىندەگى العاشقى 100 كۇنى تىنىش ءوتتى دەۋگە ەش كەلمەيدى. جاڭا ساپارلار, سايلاۋ, جاڭا تاعايىنداۋلار, حالىقپەن جۇزدەسۋ, شەتەل باسشىلارىمەن كەزدەسۋ, جاڭا ستراتەگيانى جاريالاۋ, ۇلىقتاۋ ءراسىمى, ارىس, ميتينگىلەر – ءبارى بولدى. بارلىعىنان ابىرويمەن ءوتتى. جوعارىدا ايتقانداي, قوعامنىڭ مەملەكەت باسشىسىنان ءۇمىتى زور, جاڭاشىلدىق, تىڭ باستامالار, ناقتى ناتيجە كۇتەدى. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ جاۋاپتى 100 كۇنى جەمىستى ءوتتى دەۋگە تولىق نەگىز بار.