سارسەنبى, 6 ناۋرىز 2013 6:32
جوعارى دارەجەدەگى ۇرى ۆيكتور حراپۋنوۆ كەزىندە توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى لاۋازىمىنان بوساعاندا ەلدەن جيناعان اقشاسىن تىعارعا جەر تاپپاپتى. سودان اۋەلى شۆەيتسارياعا ميلليونداعان دوللاردى بىردەن الىپ كەتپەكشى بولعان كورىنەدى. دەگەنمەن, اقىر اياعىندا ول بىرنەشە ميلليونداعان دوللاردان دا كوپ تۇراتىن قىپ-قىزىل اقشانى الىپ, تايىپ تۇرعانى بەلگىلى. ەندى ول شەتەلدە باسقاشا سايراپ ءجۇر.
سارسەنبى, 6 ناۋرىز 2013 6:32
جوعارى دارەجەدەگى ۇرى ۆيكتور حراپۋنوۆ كەزىندە توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى لاۋازىمىنان بوساعاندا ەلدەن جيناعان اقشاسىن تىعارعا جەر تاپپاپتى. سودان اۋەلى شۆەيتسارياعا ميلليونداعان دوللاردى بىردەن الىپ كەتپەكشى بولعان كورىنەدى. دەگەنمەن, اقىر اياعىندا ول بىرنەشە ميلليونداعان دوللاردان دا كوپ تۇراتىن قىپ-قىزىل اقشانى الىپ, تايىپ تۇرعانى بەلگىلى. ەندى ول شەتەلدە باسقاشا سايراپ ءجۇر.
ول شىعىستا اكىم بولىپ تۇرعاندا قالاداعى زاۋىتتى گازدان تازارتاتىن قوندىرعىلارمەن جابدىقتاپتى. بىراق, ونى قالاي جۇزەگە اسىردى, زاۋىتتىڭ باسشىلىعىن ءوز يكەمىنە قالاي كوندىردى, ول تۋرالى اڭگىمەسىندە ەشقانداي دەرەك كەلتىرىلمەيدى. ايتەۋىر, «تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا» دەگەن پيعىلى انىق بايقالدى. ول ءوزىنىڭ سۇحباتىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنا اكىم بولىپ كەلگەنشە (2004 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىنا دەيىن) «كازتسينك» گاز قالدىقتارىنان جانە كۇكىرتتى انگيدريدتەن تازارتۋ ماسەلەسىمەن مۇلدە اينالىسپاعانىن باسا ايتادى. حراپۋنوۆ كەلگەندە جاعدايدى جەدەل جونگە كەلتىرىپتى.«مەن اكىم بولىپ جۇمىس جاساۋعا كەلىسىمەن, «كازتسينكتىڭ» باسشىلارىمەن قالا جاعدايىنا ساراپتاما جاسادىم. سوسىن كاسىپورىن مەنىڭ نۇسقاۋىممەن, ادىلدىك ءۇشىن ايتىپ وتەيىن, «كازتسينكتەن» شىعاتىن تومەن پايىزدىق دەڭگەيدەگى كۇكىرتتى گازدىڭ ءوزىن ۇستاپ قالاتىن قۇرىلىمدى سالىپ, ىسكە قوستى. بۇدان كەيىن ءبىز كۇنبە-كۇن جەتى تسيستەرنا بايىتىلعان كۇكىرت قىشقىلىن جيناپ وتىرعانبىز. ال مۇنداي قۇرىلىم سالىنباعانعا دەيىن وسى زياندى قالدىقتاردىڭ ءبارى قالانىڭ اۋا قاباتىنا تارالىپ, ءالسىن-ءالسىن قىشقىلدى جاڭبىر رەتىندە جاۋىپ تۇرعان. اۋانى ۋلاپ, تابيعاتتى بۇلدىرگەن», دەپ اڭگىمەلەيدى. وسى باعىتتاعى بارلىق اتقارىلعان ءىستى ءوز اتىنا جازىپ العان ۆ.حراپۋنوۆ سىپايىلىق ءۇشىن «كازتسينكتىڭ» ەڭبەگىن دە اتاپ وتەدى. «ەسكەرتىپ وتەيىن, ءبىز 2005 جىلى تاپسىرعان قوندىرعى «كازتسينك» شىعارىندىلارىنىڭ تەك 50 پايىزىن عانا تازارتا الدى», – دەيدى ول. تەلەارنا جۋرناليسىنىڭ: «بۇل وسكەمەن قالالىق اكىمدىگىنىڭ «كازتسينككە» قويعان تالابىمەن جۇزەگە اسقان شارۋا ەمەس پە؟» دەگەن سۇراعىنا دا حراپۋنوۆ قىسىلا قويمايدى, قاراپايىم جاۋاپ بەرۋگە تىرىسادى. «ونداي جاعداي بولعانى دا راس, بىراق جەتى تسيستەرنا, 420 توننا كۇكىرتتى قىشقىل كۇن سايىن اۋا قاباتىنا شىعارىلىپ وتىرعان. سودان سوڭ ءبىز «كازتسينك» الدىنا كۇكىرتتى قىشقىلدى 100 پايىز ۇستاپ قالاتىن وسىنداي تاعى ءبىر قوندىرعى ورناتۋ ماسەلەسىن كولدەنەڭ تارتتىق. الايدا, مەن استاناعا قىزمەت اۋىستىرعاننان كەيىن بۇل شارۋا اياعىنا دەيىن اتقارىلماي قالدى. ءتورت جىل مينيستر بولعاندا «كازتسينكتىڭ» قوسىمشا قوندىرعى ورناتقانى جونىندە ەستىگەن دە, وقىعان دا جوقپىن», دەپ اڭگىمەسىنىڭ مايىن تامىزا تۇسەدى ول. ايتاتىنى جوق, ونىڭ «قاراپايىمدىلىعى» حالىق باتىرى بولماققا ۇمتىلعان ارەكەتىنە ءار بەرە تۇسەتىن سياقتى.دەگەنمەن, «حالىق باتىرىنىڭ» شىن كەلبەتىنە ۇڭىلەتىن ۋاقىت ەندى كەلدى. اۋەلى ۇساعىنان باستايىق. حراپۋنوۆ بىلاي دەيدى: «… مەن استانادا مينيستر بولعان ءتورت جىل ىشىندە ەش جەردەن كورگەن دە, ەستىگەن دە جوقپىن…». بىلايشا ايتقاندا, ول شقو اكىمدىگىنىڭ كرەسلوسىن تاستاپ, سوسىن ءتورت جىل مينيستر بولعان ەكەن. الايدا, بۇل ولاي ەمەس. ۆ.حراپۋنوۆ مينيستر ورىنتاعىندا ءتورت جىل ەمەس, بار بولعانى 9 اي وتىردى. 2007 جىلدىڭ 11 قاڭتارىندا ول توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى لاۋازىمىنا ۇسىنىلعان بولاتىن. سودان سوڭ 2007 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنان بۇل قىزمەتىنەن وتستاۆكاعا كەتتى. بۇدان سوڭ ول ەشقانداي ورىنتاق يەلەنگەن جوق. ال جارتى جىلدان سوڭ ونىڭ شۆەيتسارياعا قاشقان «تاريحي» جىلدارى باستالدى. ارينە, ول ەشتەڭە ەستىگەن دە, كورگەن دە جوق, ويتكەنى ول ءبىراز ۋاقىت قاشۋعا دايىندالدى. اسىعىس م ۇلىكتەرىن ساتتى دا, 2008 جىلعى ءساۋىر ايىنان وسكەمەننەن الىستا جاتقان شۆەيتسارياعا ۇشىپ كەتتى.ەگەر حراپۋنوۆتىڭ اڭگىمەلەرىن ءارى قاراي فاكتىمەن تالدايتىن بولساق, مۇلدەم باسقا جايلارعا تاپ بولامىز. ول شقو اكىمى بولعان ەكى جىل ىشىندە ەكولوگيالىق جاعدايدى ساۋىقتىرۋمەن مۇلدەم اينالىسپاعان. ايتپەسە, ءبىر «كازتسينكتە» كۇكىرتتى گازداردى پايداعا اسىراتىن, گازدى شاڭ-توزاڭنان تازارتاتىن, كۇشالانى زارارسىزداندىراتىن, شلامدى وڭدەيتىن, اعىندى اينالمالى سۋمەن قامتۋ, قايتا وڭدەۋ, ءوندىرىس قالدىقتارىن وڭدەۋ سياقتى ءبىرنەشە ۇلكەن ەكولوگيالىق باعدارلاماسى بار ەكەنىن بىلەر ەدى. ونسىز-اق سوڭعى جىلدارى «كازتسينك» وندىرىستىك قاۋىپسىزدىك سالاسىندا كوپتەگەن تابىستارعا قول جەتكىزدى.دەگەنمەن, باستى اڭگىمە كۇكىرتتى گازداردى تازارتۋ قوندىرعىسىن ورناتۋ ەدى. وسكەمەن قالاسىنداعى قورعاسىن كەنىندە كۇكىرت بار. ونى كۇيدىرىپ, بالقىتۋ كەزىندە بۇرىن اۋاعا شىعارىلعان كۇكىرتتى انگيدريد تۇزىلەدى. 1997 جىلى قالادا كۇكىرتتى انگيدريد بويىنشا كونتسەنتراتتىڭ شەكتى مولشەرى 4,7 پايىز بولاتىن. حراپۋنوۆ قالاي دەسە دە, «كازتسينك» ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋدى سول قۇرىلعان ۋاقىتىنان, ياعني 1997 جىلدان باستادى. سوسىن 1998 جىلى-اق كۇكىرتتى قىشقىلدى گيپسكە اينالدىرۋ جونىندەگى ءوندىرىس ىسكە قوسىلدى. ودان سوڭ ونى ەسكى شاحتالارعا كومۋگە تاسىدى. بۇل ۋاقىتتا حراپۋنوۆ الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنتاعىن ەندى يگەرىپ جاتقان ەدى. حراپۋنوۆ ايتقانداي, وسكەمەننىڭ اۋا قاباتىنا كۇنىنە 420 توننا كۇكىرتتى قىشقىل بولىنەتىن بولسا, قالا اۋماعىندا كيىمسىز ءجۇرۋ مۇمكىن بولماس ەدى. سەمەيدى قالىڭ تۇمان باسىپ, كوز اشتىرماس ەدى. سوندا حراپۋنوۆ مىرزا كۇنى-ءتۇنى حيميالىق قورعانىس كيىمدەرىن كيىپ جۇرگەن بە؟ قالعان قالا تۇرعىندارى قالاي جۇرگەن دەگەن ويعا ەرىكسىز بەرىلەدى ەكەنسىز. وسىدان-اق حراپۋنوۆ ايتقان اڭگىمەلەر قيسىنسىز وتىرىكتەر ەكەنى وزىنەن ءوزى بەلگىلى بولىپ قالادى. قازاق اتامىز: «وتىرىكتىڭ قۇيرىعى ءبىر-اق تۇتام», دەپ وسى حراپۋنوۆ سياقتىلارعا قاراتىپ ايتقان بولۋى كەرەك.الماس بولاتوۆ.