ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى, تاريح ماگيسترى, «عىلىمي-زەرتتەۋلەردى قولداۋ قورىنىڭ» ديرەكتورى ايبولات قۇرىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جولساپار 12 كۇنگە سوزىلىپ, باس-اياعى 5 مىڭ شاقىرىم ارتتا قالعان. ەكسپەديتسيا قۇرامىندا سۋرەتشى بەكجان جۇماباەۆ, دومبىرا جاساۋشى شەبەر جانپەيىل سەيتاق جانە ساراتوۆتىق قانداسىمىز, «لەگكي كازاحسكي» كىتابىنىڭ اۆتورى ارتۋر نۇرمۇحامبەت بولىپتى.
– بوكەي ورداسى تاريحىندا اقتاڭداق كەزەڭدەر وتە كوپ, ءبىز سولاردىڭ كەيبىرەۋىنە جارىق تۇسىرۋگە تىرىستىق. ماسەلەن, جاڭگىر حان بالالىق شاعىندا استراحان گۋبەرناتورى ستەپان اندرەەۆسكيدىڭ ۇيىندە ءتاربيەلەنگەن. ءبىز وسى ساپارىمىزدا استراحان قالاسىنان ءدال وسى جاڭگىر حاننىڭ ءجاسوسپىرىم شاعى وتكەن ءۇيدى ىزدەپ تاپتىق. ارينە ءبىز «جاڭگىر حان ءدال وسى ۇيدە تۇردى» دەگەن ارحيۆ قۇجاتىن قولىمىزعا ۇستاعان جوقپىز. ءبىراق جەرگىلىكتى تاريحشىلارمەن, ولكەتانۋشىلارمەن كەزدەسىپ, وسىنداي بولجام ايتىپ وتىرمىز. ال بۇل بولجامدى قۇجاتپەن ناقتىلاۋ الداعى كۇننىڭ ەنشىسىندە, – دەيدى ايبولات شامۇرات ۇلى.
تاريحتا جاڭگىر حاننىڭ ايەلى فاتيما توتاش اۋىرىپ, 1840 جىلى حان پياتيگورسك قالاسىندا ەمدەلگەنى, سول جولى گەنەرال جەسىرى ە.مەرليني ۇيىندە توقتاعانى بەلگىلى. ءوز زامانىندا بەستاۋ وڭىرىندە بەلگىلى تۇلعا بولعان, ءوز ۇيىندە ا.پۋشكين, م.لەرمونتوۆتاردى دا قوناق ەتكەن ەكاتەرينا مەرليني فاتيما حانىممەن دە جاقىن دوس-قۇربى بولعان. بۇعان فاتيما حانىممەن ءۇش جىل بويى جازىسقان حاتتارى دالەل. ءبىر قىزىعى, وسى حاتتاردىڭ بىرىندە قۇمىق گرافى تۋرالى ءسوز بولادى, ال ول ايگىلى ميحايل لەرمونتوۆتىڭ «گەروي ناشەگو ۆرەمەني» رومانىنداعى بەللانىڭ اكەسى ەكەن.
پياتيگورسك شيپاجايلارىندا قازاقتىڭ تالاي مارعاسقالارى دەمالىپ, فوتوسۋرەتكە تۇسكەن. سونداي سۋرەتتىڭ ءبىرى – الاش قايراتكەرى جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلىنا قاتىستى. زەرتتەۋشىلەر بۇعان دەيىن بۇل سۋرەتتى «قىرىمدا تۇسىرىلگەن» دەپ كەلگەن ەدى. ايبولات قۇرىمباەۆ باستاعان ساياحاتشىلار ونىڭ قاتە ەكەندىگىن دالەلدەدى. ياعني, جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ ايەلىمەن بىرگە تاۋ اراسىندا, قاناتىن جايعان بۇركىت ەسكەرتكىشى جانىندا بەينەلەنگەن سۋرەتى تۇسىرىلگەن ورىندى پياتيگورسكىدەن تاپتى.
بۇدان كەيىن ساياحاتشىلار قىرىم تۇبەگىنە جول تارتىپ, يالتا قالاسىنا ماڭداي تىرەگەن. ويتكەنى جاڭگىر حاننىڭ عۇبايدوللا جانە احمەتكەرەي دەگەن ۇلدارى ءدال وسى جەردە ءومىر كەشكەن ەدى. جاڭگىر حان 1845 جىلى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ ونىڭ ۇلدارىنىڭ تاعدىرى قازاق توپىراعىنان تىس جەردە ءوتتى. بۇل جەردە پاتشا وكىمەتى جاڭگىر حاننىڭ ۇلدارى بوكەيلىك بيلىگىنەن قايتا دامەتۋىنەن ساقتانسا كەرەك. ءسويتىپ سانكت-پەتەربۋرگ پاج كورپۋسىن بىتىرگەن احمەتكەرەي – پولكوۆنيك دارەجەسىندە, ال عۇبايدوللا – ينفانتەريا گەنەرالى شەنىندە يالتادا عۇمىر كەشتى. 1901 جىلى احمەتكەرەي شاپوۆالوۆ دەگەن ساۋلەتشىنىڭ جوباسىمەن يالتادا ەكى قاباتتى ءۇي تۇرعىزعان. ءبىر قىزىعى, سول ءۇي ءالى بار بولىپ شىقتى.
– بوتكين كوشەسىندەگى وسى عيماراتتى «شىڭعىس كىنازدىڭ ءۇيى» دەپ اتايدى ەكەن. «كنياز چينگيز» – ءاۋ باستا جاڭگىر حاننىڭ ۇلى ىبىرايىمنىڭ ەسىمىنە قوسىلعان اتاق, ماعىناسى – ونىڭ اسىل تەكتى شىڭعىس حان اۋلەتىنەن ەكەندىگىن بىلدىرگەن. «چينگيسحان» كەيىن گەنەرال عۇبايدوللانىڭ دا ەسىمسويىنا جالعانعان. وسى يالتا قالاسىندا عۇبايدوللا – 1909 جىلى, احمەتكەرەي – 1914 جىلى, احمەتكەرەيدىڭ ايەلى زاعيرا باقىتكەرەيقىزى – 1919 جىلى قايتىس بولعان. وكىنىشتىسى ولاردىڭ زيراتى ساقتالماعان, دەريكوداعى مۇسىلماندار زيراتى كەيىن جويىلىپ, ورنىنا قۇرىلىس سالىنىپ كەتكەن ەكەن, – دەيدى ا.قۇرىمباەۆ.
ورالدىق ساياحاتشىلار بۇدان كەيىن باقشاساراي قالاسىنا جول تارتىپ, ونداعى مۋزەيدە ساقتالعان ەرەكشە جادىگەر – بوكەي حان مەن جاڭگىر حانعا ءى الەكساندر پاتشانىڭ تارتۋ ەتكەن التىن زەرلى قايقى قىلىشىن كورىپ, سۋرەتكە تۇسىرگەن.
– جاڭگىر حان 1828 جىلى جاسقۇستاعى حان سارايىندا قارۋ-جاراق پالاتاسىن جاساقتاعان. بۇل قازاق تاريحىنداعى العاشقى مۋزەيدىڭ ءبىرى بولعان. بىراق جاڭگىر قايتىس بولعان سوڭ ونداعى قارۋ-جاراقتار جان-جاققا تاراپ, ولاردىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز بولىپ جۇرگەن ەدى. ءبىزدىڭ انىقتاۋىمىزشا, جوعارىدا ايتىلعاننان بولەك, باقشاساراي مۋزەيىندەگى ءپىرالى حاننىڭ قىلىشى, تاعى دا ەكى قىلىش, بارلىعى 5 قارۋ ورداداعى جاڭگىر حاننىڭ سارايىنان كەلگەن, – دەيدى ايبولات شامۇرات ۇلى.
ەكسپەديتسيا قۇرامىندا سۋرەتشى بەكجان جۇماباەۆ تا بولعانىن ايتقان ەدىك. وسى ساپار بارىسىندا بەكجان ءتۇرلى تاريحي ورىنداردىڭ كورىنىسىنەن 30-عا جۋىق ەتيۋد جازىپ الىپ كەلىپتى. ودان بولەك, ەلگە ءتۇرلى تاريحي قۇجاتتار, فوتوسۋرەتتەر, كىتاپتار دا اكەلىنگەن.
باتىس قازاقستان وبلىسى