جۇما, 7 ماۋسىم 2013 2:42
الەم نازارى تۇركياعا اۋعان شاق
سوڭعى ءبىراز كۇندە الەم تەلەارنالارى ءوز حابارلارىن تۇركياداعى جاعدايدان باستاپ ءجۇر. كوپتەن بەرى بۇلاي بولماعان. بۇل ەل تۇراقتىلىق ساناتىندا ەدى. جۇرتتىڭ بيلىككە بۇلايشا قارسىلىعى وعاشتاۋ كورىنەتىن.
جۇما, 7 ماۋسىم 2013 2:42
الەم نازارى تۇركياعا اۋعان شاق
سوڭعى ءبىراز كۇندە الەم تەلەارنالارى ءوز حابارلارىن تۇركياداعى جاعدايدان باستاپ ءجۇر. كوپتەن بەرى بۇلاي بولماعان. بۇل ەل تۇراقتىلىق ساناتىندا ەدى. جۇرتتىڭ بيلىككە بۇلايشا قارسىلىعى وعاشتاۋ كورىنەتىن.
تۇركيا – الەمدىك قوعامداستىقتا ءوز ورنى بار ەل. تۇركى دۇنيەسى دەگەن ۇعىم وسى ەلدەن باستالادى. مۇسىلمان الەمى مەن باتىستىڭ ورتاسىنداعى كوپىرگە دە بالانادى. ەكونوميكاسى جونىنەن الەمدىك جەتەكشى ەلدەر قاتارىنا قوسىلاتىنى ءوز الدىنا. سوڭعى ون جىل الەتىندە تۇراقتىلىعىمەن, ەكونوميكاسىنىڭ جوعارى قارقىنىمەن ەرەكشەلەنەتىن. مىنە, سونداي ەلدە دۇربەلەڭ تۋىپ وتىر. كوپشىلىكتىڭ كۇتپەگەن جاعدايى. بىرەۋلەر ءۇشىن وكىنىشتى كورىنسە, ونى تابالايتىندار دا تابىلار. ءار ساققا ءجۇگىرتكەن اڭگىمەلەر دە جەتەرلىك. شىن مانىندە بۇل وقيعالاردىڭ سىرى نەدە؟
جازدىڭ العاشقى كۇنى ۇكىمەتتىڭ جوسپارى بويىنشا ىستامبۇلداعى تاكسيم الاڭىنا قايتا قۇرۋ جۇرگىزىلىپ, ونىڭ قاسىنداعى گەزي ساياباعىنىڭ ءبىراز اعاشتارىنىڭ قىرقىلۋىنا بايلانىستى كوپشىلىكتىڭ قارسىلىعى باستالعان. قارسىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل ساياباق ىستامبۇل قالاسىنداعى بىردەن-ءبىر جاسىل جەلەكتى جەر. ونى جويۋعا جول بەرۋگە بولمايدى. ال پرەمەر-مينيستر رەدجەپ ەردوعاننىڭ ايتۋىنشا, بۇل ساياباقتاعى سوناۋ وسمان يمپەرياسىنان قالعان اسكەري باراقتار الىنىپ, ول جاڭارتىلماق. جانە قايتا قۇرۋ جۇمىستارى جالعاسا بەرمەك. بۇل مالىمدەمەنى ۇكىمەت باسشىسى تاكسيم الاڭىنا شىققان ميلليونداي ادامنىڭ قارسىلىعىنا قىر كورسەتە جاساعان.
بۇل فاكتىگە ساياسي تۇرعىدا باعا بەرىلسە, ونىڭ ۇلكەن قارسىلاسۋعا نەگىز بولاتىنداي دا ءجونى جوق. بۇل تەك جەلەۋدەي عانا كورىنەدى. قارسىلاسۋدىڭ نەگىزى باسقادا. حالىقتىڭ ايتارلىقتاي بولىگى پرەمەر-مينيستر ەردوعان ۇكىمەتى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتپەن كەلىسپەيدى. ال ۇكىمەت باسشىسى حالىقتىڭ بۇل پىكىرىن ەسكەرگىسى جوق. قارسىلىق بىلدىرگەن حالىقتى كۇشپەن باسۋدى ءجون سانايدى. سونىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەندەر مىڭداپ سانالادى, مىڭداعان ادام تۇرمەگە توعىتىلعان, قازا تاپقاندار دا بار.
ساياساتشىلار, ساراپشىلار قايشىلىقتى ەردوعاننىڭ اتىمەن بايلانىستىرادى. ءتىپتى ونى ەلدىڭ جاڭا تاريحىندا اتاتۇرىكتەن كەيىنگى ەكىنشى تۇلعا دەڭگەيىنە قويا وتىرىپ, سوڭعى كەزدە ونىڭ بيلىكتىڭ اۆتوريتارلىق جولىن قالاعانىن, بۇعان تۇرىك قاۋىمىنىڭ كەلىسپەيتىنىن ايتادى. ءوزى بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان ون جىل مەرزىمدە ايتارلىقتاي شارۋا تىندىرعان. ەلدىڭ ەكونوميكاسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرگەن. سول تابىس ونى وركەۋدە ساياساتكەرگە, ەشقانداي سىندى كوتەرگىسى كەلمەيتىن باسشىعا اينالدىرعان, دەيدى. وسىنداي تۇجىرىمدا ءبىرشاما شىندىق تا جاتقانداي كورىنەدى.
جالپى, سوڭعى جىلداردا ءوزىنىڭ ىسىمەن دە, سوزىمەن دە ەردوعان وزىنە قارسىلاستار قاتارىن كوبەيتىپ الدى. ەل تاريحىندا ايتارلىقتاي ورنى بار اسكەردىڭ بەدەلىن تۇسىرگەندەي ارەكەتتەرگە بارعانى قاراپايىم حالىقتىڭ ءبىرشاماسىنان قولداۋ تاپپادى. ال بۇكىل تۇركى قاۋىمى قادىرلەيتىن اتاتۇرىك تۋرالى قاتقىلداۋ سوزدەرىن تەك كەماليستەر عانا ەمەس, ءبىراز جۇرت قۇپتاماعان. ەلدىڭ زايىرلىق سيپاتىنا نۇقسان كەلتىرگەندەي قادامدار دا ءبىراز جۇرتتىڭ قارسىلىعىن تۋدىرعانى بار. اقپارات قۇرالدارى ەلدەگى سوڭعى وقيعالارعا بايلانىستى دا پرەمەر-ءمينيستردىڭ قادامدارى جونىندەگى سىن-پىكىرلەردى ءجيى كەلتىرىپ وتىر.
قالاي دەگەندە دە, تۇرىك ەلىندە بولىپ جاتقان وقيعالار كوڭىلگە كىربىڭ تۇسىرەدى. اياعى نەگە سوقتىرار ەكەن دەيسىڭ. ەڭ باستىسى – ەردوعاننىڭ ەلىندە ءالى ب ۇلىك باسىلماي جاتقاندا افريكانى ارالاپ, ساپار شەگىپ كەتكەنى ءتىپتى دە تاڭداندىرادى. ەلى ءب ۇلىنىپ جاتقاندا, باسشىسى قىدىرىپ كەتەتىن بە ەدى. سويتسە دە ەردوعان سول ساپارىنان ەرتەرەك ورالۋعا ءماجبۇر بولدى. بىراق ول ايتقانداي, ەلدە تىنىشتىق ورناعان جوق. قاشان ورنارى دا بەلگىسىز.
الاتاۋدىڭ ارعى جاعىندا تاعى دا ايقاي
الاتاۋدىڭ ارعى جاعىنان ايقاي ەستىلگەندە تاعى دا توڭكەرىس دابىلى سوعىلعانداي كورىنەدى. كۇنى كەشە حالىقارالىق جيىن ءوتىپ, مامىراجاي ءومىردىڭ لەبى ەسكەندەي بولىپ ەدى, ەندى ەلدىڭ سولتۇستىگى دە, وڭتۇستىگى دە شۋعا تولدى دا كەتتى. اقىلعا سىيا بەرمەيتىندەي ارەكەت.
الدىمەن ايقاي ەلدىڭ ىستىقكول وبلىسىنداعى جەتىوگىز اۋدانىندا شىقتى. جەرگىلىكتى حالىق اتاقتى التىن وندىرەتىن «قۇمتور» كەنىشىنە باراتىن جولدى جاۋىپ تاستادى. حالىق دەگەنمەن, ونىڭ باسىندا بەلگىلى توپ تۇرعانى دا انىق. سول قاراپايىم ادامداردى ايداپ سالىپ وتىرعانداردىڭ مۇددەسى بەلگىلى – ايقاي تۋدىرۋ, بيلىككە قارسىلىق.
اڭگىمە مىنادا. كانادالىق Centerra Gold كومپانياسىنىڭ قۇمتوردە التىن وندىرەتىن كاسىپورنى بار. قىرعىزستانمەن شارت جاساسىپ, وندىرگەن ونىمىنە ساي سالىق قانا تولەيدى. كاسىپورىن اكتسياسىنىڭ 100 پايىزى سولاردىكى. سويتسە دە سول تولەگەن سالىعىنىڭ ءوزى قىرعىز ەلى بيۋدجەتىنىڭ ۇلكەن بولىگىن قۇرايدى. ەندى سول كاسىپورىن توقتاپ, سالىق تۇسپەي قالسا, ەلگە قيىن. سودان دا ەل پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ وسىناۋ «اكتسيانى ۇيىمداستىرۋشىلار مەن وعان قاتىسۋشىلار ارەكەتىن قىلمىس» ساناپ, وعان جول بەرمەۋ ءۇشىن قاتاڭ شارالارعا باردى. ءبارى ءبىر قارسىلىق جاساۋشىلار رايىنان قايتپاي, وزدەرىنىڭ شارتتارىن جاريالادى. ول ورىندالماسا, كانادا كومپانياسىمەن كەلىسىمدى بۇزۋدى تالاپ ەتتى.
شارتتا ون ءۇش تالاپ بار. ولاردىڭ باستىلارى: اۋداندا جول ءجوندەلسىن, اۋىز سۋ اكەلىنسىن, اۋرۋحانالار مەن بالاباقشالار سالىنسىن, ءار وتباسىنا جەڭىلدىكپەن 8-10 جىلعا نەسيە بەرىلسىن, كەمباعال ديقاندارعا تەگىن جانارماي ۇلەستىرىلسىن دەلىنگەن. بۇل ەندى كاسىپورىن باسشىلارىنا ەمەس, ەل باسشىلىعىنا ايتاتىن تالاپ. سويتسە دە كانادا كومپانياسىنىڭ باسشىلارى وعان جاۋاپ تا بەرگەن. سول جاۋابىندا: «قۇمتور» ءوز ەسەبىنەن ەلدىڭ بارلىق پروبلەماسىن شەشە المايدى», دەلىنگەن. قارسىلىقتى ۇيىمداستىرۋشىلار بۇل تالاپتاردىڭ ورىندالمايتىنىن جاقسى بىلەدى, ال ولاردىڭ باستى ماقساتى – جۇرتتى جوسىقسىز ارەكەتكە ارانداتۋ بولسا, وعان قولدارى دا جەتتى.
قول جەتكەندە, قاقتىعىس بولدى, زارداپ شەككەندەر بار. حالىقتىڭ نارازىلىعى تۋدى. ەڭ باستىسى – ارانداتۋشىلاردىڭ جوسىقسىز ارەكەتتەرى ەلدىڭ سولتۇستىگىنەن ءوڭتۇستىك وڭىرىنە دە ويىستى. جالالاباد وبلىسىندا جەرگىلىكتى وپپوزيتسيا باسشىلارى وپ-وڭاي وبلىس اكىمشىلىگىنىڭ عيماراتىن باسىپ الىپ, وعان ءوز «گۋبەرناتورىن» وتىرعىزدى. راس, «حالىق گۋبەرناتورى» اتانعان مەدەر ۇسەنوۆتى بيلىك كۇشتەرى ەكى كۇننەن كەيىن ۇستاپ الىپ, بىشكەككە الىپ كەتىپتى. وعان كۇشپەن بيلىككە جەتۋگە ارەكەتتەندى, اكىمشىلىك ءۇيىن زاڭسىز باسىپ الدى دەگەن ايىپ تاعىلىپ وتىر.
جوسىقسىز ارەكەتتەر مۇنىمەن اياقتالماۋدا. قارسىلىق ارەكەتتەرىن ۇيىمداستىرۋشىلار بىشكەك – وش كۇرە جولىن جاۋىپ تاستاپ, وندا مىڭداعان اۆتوماشينا كەپتەلىپ قالدى. جەرگىلىكتى ورىندار مەن بيلىك قۇرىلىمدارى دارمەنسىزدىك كورسەتىپ, كەلۋشىلەرگە جالىنۋعا ءماجبۇر. بۇل ءوزى قالىپتى جاعدايعا اينالعانداي. ەلدە قانشاما جۇمىس توقتاپ, شارۋانىڭ بەرەكەسى كەتتى.
ەلدە قالىپتاسقان جاعدايعا قاراپ, وعان باعا بەرگەندە, بارلىق كىنانى وپپوزيتسياعا, حالىقتى جوسىقسىز ارەكەتكە ارانداتۋشىلارعا ارتا سالۋدىڭ دا ءجونى جوقتاي. حالىقتى ءوز سوڭىنان ەرتە الماعان قازىرگى بيلىك وكىلدەرى دە بۇگىنگى بەرەكەسىزدىككە ورتاق. سول بيلىكتەگىلەردىڭ ءوزى «قۇمتور» جونىندەگى كەلىسىمدى قايتا قاراۋ جونىندە ءسوز قوزعاپ, ارانداتۋشىلارعا «وي تاستاپ» جۇرگەن. ەندى سونىڭ «جەمىسىن» كورىپ وتىر. ءوز شارتتارىن قايتا قارايتىن ەلگە ەشكىم دە ينۆەستيتسيا سالۋعا پەيىل ەمەس. ال ونسىز قىرعىزستاننىڭ جاعدايى مۇشكىل…
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».