جۇما, 3 مامىر 2013 1:53
يتاليا بيلىك داعدارىسىنىڭ قىسپاعىندا
ەل پرەزيدەنتى دجوردجو ناپوليتانونىڭ بەلسەندىلىگى, ءتىپتى قاتقىل تالابى ارقاسىندا دەسە دە بولعانداي, يتاليانىڭ كواليتسيالىق ۇكىمەتى قۇرىلدى. ونى باسقارۋ دەموكراتيالىق پارتيا باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ەنريكو لەتتاعا جۇكتەلدى.
جۇما, 3 مامىر 2013 1:53
يتاليا بيلىك داعدارىسىنىڭ قىسپاعىندا
ەل پرەزيدەنتى دجوردجو ناپوليتانونىڭ بەلسەندىلىگى, ءتىپتى قاتقىل تالابى ارقاسىندا دەسە دە بولعانداي, يتاليانىڭ كواليتسيالىق ۇكىمەتى قۇرىلدى. ونى باسقارۋ دەموكراتيالىق پارتيا باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ەنريكو لەتتاعا جۇكتەلدى.
ءبىر جىل ەمەس-اۋ, بىرنەشە جىل قاتارىنان قانشا ۇكىمەت اۋىسپادى بۇل ەلدە؟! جاڭا سايلاۋ سول بيلىك داعدارىسىنان قۇتقارار دەگەن ءۇمىت تە اقتالمادى. جىل باسىندا وتكەن سايلاۋدان كەيىن پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسىندا پەر لۋيدجي بەرسانيدىڭ دەموكراتيالىق پارتياسى, ال سەناتتا سيلۆيو بەرلۋسكونيدىڭ «ازاتتىق حالقى» پارتياسى جەڭىسكە جەتكەننەن كەيىن كادىمگى دەموكراتيالىق جولمەن ۇكىمەت قۇرۋعا مۇمكىندىك بولماي قالدى. كۇشى قارايلاس پارتيالار ىمىراعا كەلمەي, ءبىرىنىڭ دەگەنىنە ەكىنشىسى كونبەي, داعدارىس جالعاسا بەرگەن.
وسى جەردە يتاليالىقتار 88 جاستاعى قارت قايراتكەر دجوردجو ناپوليتانونىڭ ارەكەتىن, ءسىرا, ۇمىتپايتىن بولار. ول ساياسي پارتيالاردىڭ باسشىلارىنا قاتقىل تالاپ قويدى: ەگەر ولار ىمىراعا بارىپ جاڭا ۇكىمەتتى قۇرماسا, ءوزىنىڭ قىزمەتىنەن كەتەتىنىن مالىمدەدى. ول ۇكىمەت داعدارىسى ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا, ساياسي احۋالعا كەرى اسەر ەتەتىنىن العا توستى. بۇل, شىنىندا دا, ساياسي ەرلىككە پارا-پار قادام ەدى. كوپ ادام مۇنى ودان كۇتپەگەن.
راسىندا دا, بۇل باسقالارعا ساباق بولعانداي, ەلدىڭ تاعدىرىن ويلاعان قايراتكەردىڭ ارەكەتى ەدى. جاسى 90-عا جاقىنداعان ناپوليتانونىڭ جاقىندا عانا پرەزيدەنتتىك مەرزىمى اياقتالعان بولاتىن. سول ساياسي پارتيالاردىڭ ىمىراسىزدىعىنان سوندا پارلامەنت جاڭا پرەزيدەنتتى سايلاي المادى. جەتەكشى پارتيالار ءوز قارسىلاستارىنىڭ ادامدارىن وتكىزبەۋگە بارىن سالىپ, اقىرىندا ءۇش رەت داۋىس بەرۋ دە ناتيجەسىز اياقتالدى. سوندا ساياسي پارتيا جەتەكشىلەرى ناپوليتانوعا قايتا سايلانۋ جونىندە قولقا سالدى. ول كەلىسىمىن بەرگەن. بۇل ءوزى – جاسى وسىنشا ۇلعايعان ادامنىڭ دەموكراتيالىق جولمەن جوعارى لاۋازىمعا سايلانۋىنىڭ سيرەك مىسالدارىنىڭ ءبىرى.
سول ناپوليتانونىڭ ساياسي پارتيا جەتەكشىلەرىنە شارت قويۋىن استە دە ساياسي ويىنعا جاتقىزۋعا بولمايدى. ەل قالاي دا بيلىك داعدارىسىنان شىعىپ, ۇكىمەت كۇيزەلىپ بارا جاتقان ەكونوميكانىڭ تىزگىنىن ۇستاۋعا ءتيىس. ال ەنريكو لەتتانىڭ ۇكىمەتى وسىناۋ مىندەتتى جۇزەگە اسىرا الا ما دەگەن توڭىرەكتە ءبىراز اڭگىمە دە بولىپ جاتىر. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ساياسي پارتيالاردىڭ كواليتسيالىق ۇكىمەت قۇرۋعا كەلىسىمىنىڭ ءوزى اجەپتاۋىر جەتىستىك دەگەن ءجون.
ەندى لەتتانىڭ وزىنە كەلسەك, ول شىن مانىندە ساياسي كۇشتەردى جاقىنداستىرۋعا تاپتىرمايتىن تۇلعا كورىنەدى. اڭگىمە مىنادا: ونىڭ جاقىن اعايىنى دجانني لەتتا دەموكراتتاردىڭ باستى قارسىلاسى وڭشىل تسەنتريستەردىڭ كوسەمى اتاقتى بەرلۋسكونيدىڭ ەڭ جاقىن ادامى ەكەن. اعايىندار ءتىل تابىسىپ جاتسا, ولاردىڭ پارتيالارى دا جاقىنداسار دەگەن ءۇمىت بار. ال 46 جاستاعى ەنريكو لەتتانىڭ ءوزى ۇكىمەتكە كوپتەن ارالاسىپ جۇرگەن تۇلعا. ول 1999 جىلدان بەرى ماسسيمو د’الەمانىڭ, دجۋليانو اماتونىڭ كابينەتىندە مينيسترلىك قىزمەت اتقارسا, رومانو ءپروديدىڭ ۇكىمەتىنىڭ ستاتس-حاتشىسى بولدى, سوڭعى جىلداردا پارلامەنتكە سايلانعان.
ساراپشىلار «ۇلكەن كواليتسيا» ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلۋىن بىردەن-ءبىر دۇرىس جول ساناپ وتىر. بۇعان بارماعان پارتيالارعا جۇرتشىلىقتىڭ دا سەنىمى ازايادى. ءتىتپى كواليتسياعا كىرگەن پارتيالار ءبىراز ۋاقىت ىنتىماقپەن جۇمىس ىستەيتىن بولسا, سونىڭ ءوزى ۇلكەن ولجا. بۇل ۋاقىتتا ءبىراز ساياسي شارۋالاردىڭ دا باسىن قايتارىپ الۋعا مۇمكىندىك تۋادى. ءسىرا, پرەزيدەنت ناپوليتانو مەن پرەمەر-مينيستر لەتتانىڭ قازىرگى باستى شارۋاسى ەلدىڭ سايلاۋ جونىندەگى زاڭىن رەفورمالاۋ بولسا كەرەك. بۇگىنگى بيلىك داعدارىسى سوعان بارىپ تىرەلەدى.
ءبىر جىلى 15 مىڭ ەۋرو تۇراتىن راقىمشىلىق
ەستىمەگەن ەلدە كوپ دەگەندەي, سوت شەشىمىمەن بوسنيا مەن گەرتسەگوۆينا فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى جيۆكو بۋديمير مەن ونىڭ اينالاسىنداعى ءبىراز ادام راقىمشىلىقتى ساۋداعا سالدى دەگەن ايىپپەن قاماۋعا الىندى.
بۇل ارەكەتتىڭ بارلىق جاعى دا ادامدى تاڭداندىرادى: بىرىنشىدەن, پرەزيدەنتتىڭ قاماۋعا الىنۋى, سونان سوڭ, راقىمشىلىقتىڭ اقشاعا ساتىلۋى. توڭكەرىس, شاپقىنشىلىق ەمەس, مەملەكەت باسشىسىن كەڭسەسىنە بارىپ, قولىنا كىسەن سالىپ, قاماۋعا الۋ دەگەن دە اقىلعا سىيىڭقىرامايدى. ال سوتتالعاندارعا كەشىرىم جاساۋدى تابىس كوزىنە اينالدىرعاندى كىم ەستىگەن؟ تابىس كوزى دەگەندە, كەشىرىلگەن ءار جىل 15 مىڭ ەۋروعا ساتىلعان عوي!
اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلارىنا قاراعاندا, بۇل ءوزى جۇيەلى جولعا قويىلعان قىلمىستىق توپ كورىنەدى. وعان پرەزيدەنت بۋديميرگە قوسا كەشىرىم جونىندەگى كوميسسيا جەتەكشىسى حيدايەت حاليلوۆيچ جانە پرەزيدەنت كومەكشىسى پەتار باريشيچ كىرگەن, ولار ءبىر جىل ىشىندە 122 ادامعا كەشىرىم جاساعان.
اڭگىمە كىمگە كەشىرىم جاساۋدا بولىپ وتىر. جالپى, كەشىرىمدى, راقىمشىلىقتى جۇرت قايىرىمدىلىق ارەكەت سانايدى. ايتالىق, تۇركىمەنستان باسشىسى جىل سايىن تۇرمەدەن مىڭداعان ادامدى بوساتسا, ول جازاتايىم قىلمىس جاساعاندارعا, جاڭىلىس باسقاندارعا راقىمشىلدىق رەتىندە قابىلدانادى. ال ءبۋديميردىڭ كەشىرىمى – ساۋدا. ونىڭ ءار جىلى – 15 مىڭ ەۋرو. جانە كەشىرىم جاسالعانداردىڭ بارلىعى اۋىر قىلمىستىلار – جوعارىدا اتالعان 122 ادامنىڭ 35-ءى ادام ولتىرگەندەر ەكەن. جۇرتقا بەلگىلى قىلمىستى دۇنيەنىڭ ءدويى مەرسەد حادجيچ دەگەن پالەكەت ادام ولتىرمەك بولعانى ءۇشىن سوتتالسا, ول دا ءبۋديميردىڭ راقىمشىلىعىنا ىلىنگەن.
كەيدە ءبىر حالىقتىڭ سورى قالىڭداي كورىنەدى. بوسنيالىقتاردىڭ كورگەن ازاپتارى دا از ەمەس. سوناۋ يۋگوسلاۆيادان ازاتتىق الىپ شىعار جىلدارداعى (1992-1995) قىرعىندا سەرب فاشيستەرىنىڭ قولىنان بۇل حالىقتىڭ وننان ءبىرى قازا تاپسا, مىنە, ەندى ءوز باسشىلارىنان دا قيانات كورىپ وتىر. قازىر ەل حالقىنىڭ 40 پايىزى جۇمىسسىز. ال باسشىلارى قىلمىسكەرلەرگە «قايىرىمدىلىعىن» ساتىپ, بايۋدى ويلايدى. بۇل ەلگە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ايتارلىقتاي جاقسىلىق جاساعانىن دا ايتقان ءجون بولار. ەڭ الدىمەن, سەربتەردىڭ ايۋاندىعىنان اراشالاپ, تاۋەلسىزدىگىن الىپ بەردى, ءسويتىپ, بوسنيا مەن گەرتسەگوۆينا جانە سەرب رەسپۋبليكاسىنىڭ فەدەراتسياسى دۇنيەگە كەلدى. ۇلكەن مولشەردە ەلگە قارجىلاي دا كومەك كورسەتتى. ءبىر وكىنىشتىسى – بۇل بىرەگەي تۇتاس مەملەكەتتەن گورى ەكى اۆتونوميالىق اكىمشىلىكتىڭ قولدان جاسالعان قۇرىلىمىنداي بولىپ وتىر. ءسوز بولىپ وتىرعان قىلمىستىق ارەكەتتىڭ ورىن الۋىنا دا سول سەبەپ بولعانداي. ءار اۆتونوميا ءوز دەگەنىن ىستەيدى. وعان ورتاق باقىلاۋ, قاداعالاۋ جوق.
سونداي-اق, ەلدەگى ساياسي پارتيالاردىڭ كۇرەسى دە ەل بىرلىگىنە ايتارلىقتاي نۇقسان كەلتىرىپ وتىر. بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان تۇلعالار سول پارتيالاردى ءبىر-بىرىنە ايداپ سالىپ, وزدەرىنىڭ مۇددەلەرىنە پايدالانادى.
سيرەكتەۋ كەزدەسەتىن سوراقى قىلمىستىڭ بەتى اشىلدى. بىراق ونىڭ نەمەن اياقتالاتىنى ءالى بەلگىسىز. بوسنيا مەن گەرتسەگوۆينا دەيتىن شاعىن ەلدىڭ تاريحىنا قارا تاڭبا بولىپ ەنەتىن بۇل وقيعادان دۇرىس قورىتىندى جاسالسا يگى. جاسالعاندا, قىلمىسكەرلەر ءتيىستى جازاسىن الۋىمەن قاتار, بۇل ساياسي دۇربەلەڭگە سوقتىرماي, ەلدىڭ تىنىشتىعىن بۇزبايتىن پاراساتتى جول تابىلسا ەكەن دەيسىڭ. بۇل رەتتە كەزىندە بۇل ەلدەگى شيەلەنىستى رەتتەۋگە مۇرىندىق بولعان بۇۇ-نىڭ تاعى دا وعان ارالاسۋى قاجەت سياقتى.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».