بەيسەنبى, 11 ءساۋىر 2013 1:57
وتكەن اپتانىڭ ەڭ باستى ەكونوميكالىق جاڭالىعى جاھاندىق اۋقىمداعى وففشور ماسەلەسى بولدى. 3 ساۋىردە حالىقارالىق جۋرناليست-زەرتتەۋشىلەردىڭ كونسورتسيۋمى (ICIJ) وففشورلىق ايماقتاردا ەسەپ-شوتتارى بار ساياساتكەرلەردىڭ, شەنەۋنىكتەردىڭ جانە باسقا بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ءتىزىمىن جاريالايتىندىعى تۋرالى حابار تاراتتى.
بەيسەنبى, 11 ءساۋىر 2013 1:57
وتكەن اپتانىڭ ەڭ باستى ەكونوميكالىق جاڭالىعى جاھاندىق اۋقىمداعى وففشور ماسەلەسى بولدى. 3 ساۋىردە حالىقارالىق جۋرناليست-زەرتتەۋشىلەردىڭ كونسورتسيۋمى (ICIJ) وففشورلىق ايماقتاردا ەسەپ-شوتتارى بار ساياساتكەرلەردىڭ, شەنەۋنىكتەردىڭ جانە باسقا بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ءتىزىمىن جاريالايتىندىعى تۋرالى حابار تاراتتى.
ادال ەڭبەكپەن كەلمەگەن ءداۋلەتتىڭ ءتۇبى قايىرسىز بولادى. بۇل الىمساقتان بەرى ادامزات تاريحىندا تاجىريبە جۇزىندە دالەلدەنگەن تۇجىرىم. الايدا, «دانىككەننەن قۇنىققان جامان» دەگەندەي, وڭاي ولجا, قايىرسىز بايلىققا قىزىققان ادامدار «ارام» اقشاعا دانىگۋىن قويار ەمەس. ءدۇدامال داۋلەتتىڭ عۇمىرى ءپاتۋاسىز بولاتىندىعىن كيپر مەملەكەتىندەگى بانكتەردەگى دەپوزيتتەردىڭ تاعدىرى تاعى دا پاش ەتىپ وتىر. سونىمەن حالىقارالىق جۋرناليست-زەرتتەۋشىلەردىڭ كونسورتسيۋمى اشكەرەلەگەن اتالمىش تىزىمدە بريتاندىق ۆيرگين ارالدارىندا, گونكونگتە, سينگاپۋردە جانە كۋكا ارالدارىندا تىركەلگەن 130 مىڭ وففشورلىق كومپانيالاردىڭ يەلەرى انىقتالعان. ولار الەمنىڭ 170 مەملەكەتىنە قاتىستى كورىنەدى. ءارتۇرلى باعا بەرۋ دەڭگەيى بويىنشا, وففشورلىق ەسەپ-شوتتاردا 32 تريلليون دوللاردان استام قارجى شوعىرلانعان. بۇل قارجىنىڭ باسىم كوپشىلىگى تابىس كوزى ءدۇدامال لاس اقشالار بولىپ تابىلادى.
ICIJ كونسورتسيۋمىنىڭ ءتىزىمى تۋرالى حابار تارالىسىمەن-اق گەرمانيا, گرەكيا, كانادا, اقش جانە وڭتۇستىك كورەيا مەملەكەتتەرىنىڭ وكىمەتتەرى كونسورتسيۋمعا تيەسىلى 2,5 ميلليون فايلعا كىرۋگە رۇقسات سۇرادى. الايدا, ICIJ تاراپىنان ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىققا تاپ بولدى. ICIJ كونسورتسيۋمىنىڭ ديرەكتورى دجەرارد رايلدىڭ ايتۋى بويىنشا, كونسورتسيۋم ەشقانداي قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ نەمەسە ۇكىمەتتىك اگەنتتىكتەردىڭ ءبولىمى ەمەس, ول تاۋەلسىز ۇيىم بولىپ تابىلادى. سوندىقتان, 2013 جىلدان باستاپ بۇل ۇيىم ءبىر جىل بويى وزدەرىنىڭ قالاۋى بويىنشا ءتىزىمدى جاريالايتىن بولادى.
ءسويتىپ, ICIJ كونسورتسيۋمى قايىرسىز قارجىلاردىڭ جىلى ۇياسى بولىپ تابىلاتىن وففشورلارعا ءۇزىلدى-كەسىلدى سوققى بەرۋ ناۋقانىن باستادى. كونسورتسيۋمنىڭ جۇمىس ءتاسىلى اتاقتى Wikileaks سايتىنىڭ جۇمىس تاجىريبەسىنە سايكەس كەلەدى. سونىمەن وسى ۋاقىتقا دەيىن الەمدىك قارجى جۇيەسىندە سۋدا جۇزگەن بالىقتاي ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن وففشورلىق كومپانيالاردىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ ءدال قازىر نە ءۇشىن قاجەت بولدى ەكەن؟
بىرىنشىدەن, بۇل ناۋقانعا قوزعاۋ سالعان كيپر مەملەكەتىنىڭ دەفولتقا ۇشىراۋى بولسا كەرەك. ەكىنشىدەن, ايلا-شارعىسى قانشاما قيتۇرقى دەسەك تە وزگە ەلدىڭ ەسەبىنەن جونىپ الىپ, ەشقانداي سالىق تولەمەي ەسەلەنىپ جاتقان وففشورلىق بايلىقتىڭ دا تويىمسىز تابەتىنە توقتاۋ سالاتىن ۋاقىت جەتتى. بيزنەس ەركىندىگىن جۇگەنسىز كەتكەن ارەكەتتەرمەن پايدا تابۋ ءتاسىلى دەپ تۇسىنەتىن وليگارحتار وركەنيەت زاڭدىلىقتارىن بەلدەن باسىپ, ادامي قۇندىلىقتاردى اياققا تاپتايتىن بولدى. كاسىپكەر بويىنا بىتكەن تابيعي قابىلەتى مەن ەرەكشە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ارقاسىندا بايلىعىن ەسەلەيتىن كاپيتاليزمنىڭ كلاسسيكالىق تۇجىرىمدارى تۇيىققا تىرەلىپ, بۇگىندە جاپپاي الداۋ-ارباۋدى كاسىپكە اينالدىرعان بيزنەسمەن-سىماقتار ورتاعاسىرلىق نەوپاتيزم تاسىلدەرىمەن جەڭ ۇشىنان جالعاسقان سىبايلاستىق جولىنا تۇسكەن.
ەۋروكوميسسيانىڭ وففشورلىق ايماققا سوققىسى
جاقىندا ەۋروكوميسسيانىڭ ارنايى وكىلى وليۆە باي ەۋرووداق ەلدەرى جىل سايىن سالىق تولەۋدەن جالتارعان ازاماتتارى مەن رەزيدەنتتەرىنىڭ قىلىعىنان 1 تريلليون ەۋرودان استام قارجى جوعالتاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. بەلتا اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءمالىمەتى بويىنشا, ەۋروپالىق وداقتان وففشورلىق ايماقتارعا جاسىرىلعان قارجىدان جينالۋعا ءتيىس سالىق كولەمى قازىرگى كۇنى حالىقارالىق دارەجەدە داعدارىسقا قارسى باعدارلامادا قاراستىرىلعان قارجىدان ەكى ەسە كوپ. بايدىڭ ايتۋى بويىنشا, ەۋروكوميسسيا الداعى ۋاقىتتا سالىق تولەۋدەن قاشىپ, وففشورلىق ايماقتارعا اۋدارىلاتىن ەسەپ-شوتتارعا ءۇزىلدى-كەسىلدى تىيىم سالۋ كەرەك.
كيپر مەملەكەتىندە ورىن العان كۇردەلى داعدارىستان كەيىن ەۋروپادا سالىقتان جالتارعان جاسىرىن اقشالارعا قارسى كۇرەس ەرەكشە بەلەڭ الدى. ارام اقشا اينالىسىنا تىيىم سالۋ باعىتىندا باستالعان بۇل تولقىن وففشورلىق ايماق اتانعان كيپر مەملەكەتىنىڭ قارجىلىق جۇيەسىنە قايتا وڭالماستاي سوققى جاساعاندىعى اقيقات. ەندى كيپردىڭ بۇرىنعىداي «جۇماق» ارالى بولا المايتىندىعى بەلگىلى بولدى. ەۋروپالىق باقىلاۋشىلاردىڭ مالىمەتى بويىنشا, ەۋروپالىق وداقتىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەرى ەۋروپالىق ەرگەجەيلى مەملەكەتتەر – ليۋكسەمبۋرگ پەن مالتانىڭ قارجى جۇيەسىن دە وسىنداي قاتاڭ قىسپاققا الۋى ابدەن مۇمكىن.
وسى ۋاقىتقا دەيىن ودان-بۇدان قاشقان تىعىندى اقشالاردى ەركىن اينالىسقا ءتۇسىرىپ, تابىسقا بەلشەسىنەن باتىپ كەلگەن كيپردىڭ بايلىعى ءبىر-اق كۇندە قۇردىمعا كەتتى. كيپر ۇكىمەتى ەكونوميكاسىن تولىق رەتسەسسيا قۇرساۋىنا تۇسۋدەن قۇتقارىپ قالۋ ءۇشىن نەسيە بەرۋشى ۇشتىكتىڭ بارلىق تالاپتارىن ورىنداۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. The Wall Street Journal-نىڭ جازۋى بويىنشا, ەلدىڭ الەۋمەتتىك سالاسىنا بولىنەتىن قارجىنىڭ قىسقارتىلماعان ءتۇرى قالمادى. الداعى ۋاقىتتا ۇكىمەت بيۋدجەتتىك جانە جەكە مەنشىك سەكتوردىڭ ەڭبەككەرلەرىنىڭ زەينەت جاسىن تاعى دا وسىرمەك. سونىمەن بىرگە, زەينەتكەرلەرگە بەرىلەتىن پاسحالدىق تولەمدەردى ازايتىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا بولىنگەن قارجىنى قىسقارتتى. كيپر ۇكىمەتى الداعى بەس جىل ىشىندە مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى جەكەشەلەندىرۋ ەسەبىنەن 1,4 ميلليارد ەۋرو قارجى جيناۋدى كوزدەپ وتىر. كيپر ۇكىمەتى ۇنەمدەۋ شارالارىن ارتتىرعان سايىن نەسيە بەرۋشىلەردىڭ تالابى دا كۇشەيە تۇسۋدە. وسى ۋاقىتقا دەيىن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى كيپرگە بەرىلەتىن نەسيە كولەمىنىڭ تەك 1 ميلليارد ەۋروسىن عانا وتەگەن. نەسيە كولەمىنىڭ قالعان 90 پايىزى ەۋروايماق ەلدەرىنىڭ تاعى دا كەلىسىم بەرۋىنەن كەيىن عانا جۇزەگە اسىرماق.
كيپر ءوزىنىڭ بانك جۇيەسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن نەسيە بەرۋشى ۇشتىك – ەۋرووداقتان, ەۋروپالىق ورتالىق بانكتەن جانە حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنان 10 ميلليارد ەۋرو نەسيە الۋعا كەلىسكەن بولاتىن. بۇل قارجى بانكتەردى تولىق دەفولتقا تۇسۋدەن ساقتاپ قالماق. Bank of Cyprus بانكى سالىمشىلارىنىڭ 100 000 ەۋرودان اساتىن ەسەپ-شوتتارىنداعى قارجىنىڭ 60 پايىزى تارتىپ الىنادى. قالعان قارجى تومەنگى دارەجەدەگى قۇندى قاعازدارعا اۋىستىرىلادى. ال Laiki بانكىنىڭ سالىمشىلارى 100 مىڭ ەۋرودان اساتىن دەپوزيتتەرىن جوعالتادى.
كيپر مەملەكەتىنىڭ جوعارى سوتى Bank of Cyprus جانە Laiki بانكتەرى سالىمشىلارىنىڭ كەلىسىمىنسىز وسىنشا قارجىنى ەشقانداي وتەماقىسىز الىپ قويۋ قانشالىقتى زاڭعا جانە ەل كونستيتۋتسياسىنا سايكەس كەلەتىندىگى تۋرالى ماسەلەنى قاراۋعا كىرىستى. قازىر ارالداعى بۇل ەلدىڭ بارلىق ادۆوكاتتارى سالىمشىلاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن سوتتارعا شاعىم بەرۋدە. Paragon Advice Group اگەنتتىگىنىڭ سەرىكتەسى الەكساندر زاحاروۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, سالىمشىلاردىڭ قارجىسىن ەشقانداي كەلىسىمىنسىز كۇشتەپ قۇنى جوق اكتسيالارعا ايىرباستاۋ شاراسى سالىمشىلار قۇقىن بۇزۋ ەكەندىگى داۋسىز. الايدا, بۇل شارا ەلدە ارنايى قابىلدانعان «نەسيە جانە باسقا دا قارجى ينستيتۋتتارىن ساۋىقتىرۋ تۋرالى» زاڭ ارقىلى ءىس جۇزىنە اسىرىلىپ وتىر. سوندىقتان وففشورلىق بانكتەردەگى سالىمشىلار مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن ادۆوكاتتار سوتقا قانشاما شاعىمدانسا دا بۇل ىستەن ناتيجە شىقپايدى, دەيدى الەكساندر زاحاروۆ.
قازاقستان بيۋدجەتىنە قوسىمشا تابىس
بيىل ەلىمىزدىڭ بيۋدجەتى قوسىمشا 127 ميلليارد تەڭگەگە تولىعاتىن بولادى. جاقىندا ۇكىمەت ەلىمىزدە شيكى مۇنايدىڭ ءاربىر تونناسىنا سالىناتىن ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعى 40 دوللاردان 60 دوللارعا ءوسىرىلەتىندىگىن مالىمدەگەن بولاتىن. وسىعان بايلانىستى مامانداردىڭ پىكىرىنشە, 2013 جىلى شيكى مۇنايعا سالىناتىن ەكسپورتتىق كەدەندىك باج سالىعى (ەكبس) بيۋدجەتكە قوسىمشا 127,6 ميلليارد تابىس اكەلسە, 2014 جىلى بۇل كورسەتكىش 191,4 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى.
«Halyk Finance» مالىمەتى بويىنشا, 2012 جىلى شيكى مۇنايعا سالىناتىن ەكبس-دان تۇسكەن قارجى 382,8 ميلليارد تەڭگەنى نەمەسە مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسكەن بارلىق سالىق تۇسىمدەرىنىڭ 9,3 پايىزىن قۇرادى. وتكەن جىلى ەكسپورتقا شىعارىلعان 68,1 ميلليون توننا شيكى مۇنايدىڭ 63,7 ميلليون تونناسىنا ەكبس سالىنعان.
ەسكە سالا كەتەتىن بولساق, ەلىمىزدە شيكى مۇنايعا ەكبس سالۋ العاش رەت 2008 جىلى كۇن تارتىبىنە قويىلىپ, ەكسپورتتالاتىن شيكى مۇنايدىڭ ءاربىر تونناسىنا 109,9 دوللار باج سالىعى بەلگىلەندى. الايدا, بۇل شەشىم قولدانىسقا ەنگىزىلمەي جاتىپ, الەمدىك رىنوكتا مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى 2009 جىلى كۇشىن جويعان بولاتىن. بۇدان كەيىن 2011 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ ەكسپورتقا شىعارىلاتىن شيكى مۇنايدىڭ ءاربىر تونناسىنا 40 دوللار باج سالىعى سالىنا باستادى. سودان بەرگى وتكەن ەكى جىل ىشىندە باج سالىعىنىڭ دەڭگەيى وسىرىلگەن جوق. كورشى رەسەي مەملەكەتىندە ەكسپورتقا شىعارىلاتىن شيكى مۇنايدىڭ ءاربىر تونناسىنا سالىناتىن باج سالىعى 418 دوللاردى قۇرايدى. بۇل قازاقستاندىق سالىق دەڭگەيىنەن 10 ەسە جوعارى. كەدەن وداعىنىڭ تاعى ءبىر مۇشەسى – بەلارۋس رەسپۋبليكاسى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 اقپانىنان باستاپ شيكى مۇنايعا سالىناتىن ەكسپورتتىق باج سالىعىن 395 دوللاردان 403 دوللارعا دەيىن كوتەردى. كەدەن وداعىنىڭ ەندى ءبىر مۇشەسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ەكسپورتقا شىعارىلاتىن شيكى مۇنايعا سالىناتىن باج سالىعى ەندى عانا 60 دوللارعا جەتتى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».