بەيسەنبى, 4 ءساۋىر 2013 1:58
ەۋروايماقتىڭ ەرتەڭىن ويلاپ الەم ساراپشىلارى «كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان» ايىرىلعالى قاشان. بىراق سول دۋالى اۋىز ساراپشىلاردى تولعاندىرعان ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى شەشىلەتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. قارىز داعدارىسىنا شىرمالعان ەۋروپالىق وداق سوڭعى 4-5 جىلدىڭ كولەمىندە الەم ەكونوميكاسىن دامۋ باسپالداعىنان تايدىرعان تەگەرشىككە اينالدى.
بەيسەنبى, 4 ءساۋىر 2013 1:58
ەۋروايماقتىڭ ەرتەڭىن ويلاپ الەم ساراپشىلارى «كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان» ايىرىلعالى قاشان. بىراق سول دۋالى اۋىز ساراپشىلاردى تولعاندىرعان ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى شەشىلەتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. قارىز داعدارىسىنا شىرمالعان ەۋروپالىق وداق سوڭعى 4-5 جىلدىڭ كولەمىندە الەم ەكونوميكاسىن دامۋ باسپالداعىنان تايدىرعان تەگەرشىككە اينالدى.
وتكەن جىلى ەكونوميكادان ءسال حابارى بار ادامداردىڭ بارلىعى گرەكيانىڭ ەۋرووداقتان شىعاتىندىعىنا ءباس تىگىپ, كارى قۇرلىقتىڭ بارلىق مەملەكەتىنىڭ مۇددەسىن بىرىكتىرگەن وركەنيەتتى وداقتىڭ ىدىرايتىندىعىنا ءسوزسىز سەنگەندەي ەدى. ەۋرووداقتىڭ كوشباسشى مەملەكەتتەرى داعدارىس قيىندىعى قانشالىقتى قىسسا دا قيىندىقتان جول تاۋىپ, گرەكيانى وداق قۇرامىندا قالدىرۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسادى. بىراق ەۋرووداقتىڭ قاتەرى مۇنىمەن اياقتالاتىن ءتۇرى جوق. ەندى وركەنيەت تالاپتارىن تۇعىر ەتكەن بۇل وداققا كيپر اتتى قاتەر ءتوندى. جالپى, ساياسات ساحناسىندا قانشالىقتى ادەپتەپ, اسەرلەگەنمەن تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ ءبىر مۇددەگە جۇمىلىپ, ءبىر وداققا بىرىگىپ, ۇزاق تا كىناراتسىز ءومىر ءسۇرۋى اقيقاتتان گورى اڭىزعا ۇقسايتىن قۇبىلىس-اۋ, ءسىرا.مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن ەۋرووداقتىڭ تىرەك قىلاتىن تۇعىرى قالماعان سياقتى. وتكەن اپتادا S&P رەيتينگ اگەنتتىگى 2013 جىلى ەۋروايماقتىڭ ءىجو-ءسى بولجالىنعان 0,1 پايىزدان 0,5 پايىزعا دەيىن تومەندەۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ءمالىم ەتتى. «رەيتينگ اگەنتتىگى كورسەتىپ وتىرعانداي, ەۋروايماقتىڭ ءىجو-ءسىنىڭ تومەندەيتىندىگى تۋرالى بولجامنىڭ ەشقانداي ورەسكەلدىگى جوق. بۇل وڭىردە ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋعا تىرەك قىلاتىن ەشقانداي مۇمكىندىك قالمادى. ەۋروايماقتىڭ ەڭ باستى پروبلەماسى ەكونوميكالىق شەشىم قابىلدايتىن ءبىر ورتالىقتىڭ بولماۋىندا. ايماقتا قابىلدانعان قانداي دا ءبىر شەشىمدى 17 پارلامەنت قاراپ بەكىتۋى كەرەك. ولار ونى تالقىلاپ, تالداعانشا, قانشاما ۋاقىت وتەدى. ءسويتىپ, ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋعا قاجەتتى شۇعىل شەشىمدەردى قابىلداۋدىڭ مۇمكىندىگى جوعالادى. سونىڭ سالدارىنان ەۋروايماق بارعان سايىن رەتسەسسيا شىلاۋىنا شىرمالىپ جاتىر», دەيدى «ينۆەستكافە» اگەنتتىگىنىڭ ساراپشىسى اننا بودروۆا.S&P اگەنتتىگىنىڭ بولجامى شىندىققا اينالاتىندىعىن بىرقاتار بىلىكتى ماماندار دا مويىنداپ وتىر. ەكونوميكالىق اليانستىڭ جاعدايى جاقسارىپ, جىلدىڭ ورتاسىنا تامان دامۋ جولىنا ءتۇسۋى ءۇشىن قازىردەن باستاپ وڭ قادامدار جاسالۋى كەرەك. «ول ءۇشىن ەڭبەك رىنوگىنداعى احۋال تۇزەلىپ, ءوندىرىس ورىندارى جۇمىس ىستەپ, بانك سەكتورىنىڭ نەسيە بەرۋ بەلسەندىلىگى ارتۋى كەرەك. ەۋرو تۇراقتانىپ, بانك جۇيەسىنىڭ جۇمىسى شيرىعۋى قاجەت. ەۋروايماقتا ءدال قازىر مۇنىڭ بىردە-بىرەۋى بايقالمايدى», دەيدى ساراپشى اننا بودروۆا.ەۋروايماق تاپ بولعان بۇل تىعىرىقتى اركىم ءار ساققا جۇگىرتۋدە. ماسەلەن, ليۋكسەمبۋرگ ىشكى ىستەر ءمينيسترى جان اسسەلبورن كيپر مىسالىن العا تارتا وتىرىپ, ەۋروايماقتىڭ تىعىرىققا تىرەلۋىنە گەرمانيانىڭ گەگەموندىعىن كىنالايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەۋرووداق مەملەكەتتەرىنىڭ قانداي مودەلمەن ءجۇرۋى كەرەكتىگىن گەرمانيا شەشۋگە ءتيىس ەمەس. «قارجى ساياساتىنىڭ تەحنيكالىق ماسەلەلەرىن سىلتاۋراتا وتىرىپ, باسقا مەملەكەتتەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن شەكتەۋگە بولمايدى», دەيدى ول ءوز سوزىندە. ليۋكسەمبۋرگتىڭ بۇل ماسەلەدە الاڭدايتىن ءجونى بار. مۇنداعى قارجى سالاسىنداعى قاتاڭ رەتتەۋدىڭ جوقتىعى جانە مەملەكەت زاڭدارىنداعى جەڭىلدىكتەر كوپتەن بەرى فرانتسيا مەن گەرمانيانىڭ تيتىعىنا ءتيىپ وتىر. وسى جەردە ەسكە سالا كەتەتىن ماسەلە, كيپر بانكتەرىن قايتا قۇرىلىمداۋ جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدى ءبىرىنشى رەت گەرمانيا كۇن تارتىبىنە كىرگىزگەن بولاتىن. بۇل جوسپار بويىنشا, كيپردىڭ حالىقتىق بانكى جابىلۋعا, ال مۇنداعى 100 مىڭ ەۋرودان اساتىن بارلىق سالىمدار «كيپر بانكىنە» كوشۋگە ءتيىس. ياعني ەۋرووداق جوسپارى بويىنشا كيپردىڭ بانك جۇيەسىن «جاقسى بانكتەر» جانە «جامان بانكتەر» دەگەن ەكى توپقا ءبولۋ كوزدەلىندى. سونىمەن بىرگە, الدىن الا ساقتاندىرىلماعان 100 مىڭ ەۋرودان اساتىن – دەپوزيتتەر ۇستالادى جانە ولارعا سالىق سالىنادى.
«ارام» اقشا ورعا جىعادى
«جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق» دەمەكشى, كۇنى كەشە حالىقارالىق Moody’slnvestorsService اگەنتتىگى كيپردىڭ نەسيە بەرۋ ءمۇمكىندىگىن ساا2 دارەجەسىنە دەيىن تومەندەتتى. ەلدەگى ەكى ءىرى بانكتى قايتا قۇرىلىمداۋ وقيعاسى جاعدايدى ۋشىقتىرا ءتۇسۋدە. Moody’s اگەنتتىگىنىڭ نەسيە دارەجەسىن تومەندەتۋى بۇل ەلدەگى كاسىپورىنداردىڭ جانە وسى كاسىپورىندارمەن جۇمىس ىستەيتىن ينۆەستورلاردىڭ تاۋەكەل قاتەرىن ارتتىرا ءتۇستى. كيپرگە بەرىلگەن ساا3 ەڭ تومەنگى بولجام رەيتينگى دە وزگەرەر ەمەس.ەسكە سالا كەتەتىن بولساق, تىعىرىققا دەيىن كيپر بانكتەرىندە 68 ميلليارد ەۋرودان استام قارجى شوعىرلانعان. بۇل نەگىزىنەن شەتەل سالىمشىلارىنىڭ «ارام» اقشاسى. ارالدا ورنالاسقان شاعىن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىمەن سالىستىرعاندا قارجى جۇيەسى جەل ۇرلەگەن قارىن سياقتى شەكتەن تىس داليىپ كەتكەن. وفشورلىق ورتالىققا اينالعان مەملەكەتتىڭ قارجى جۇيەسى ءبىر ساتتە قۇلدىراپ, كيپر مەملەكەتى رەتسەسسياعا ءتۇسۋ قاۋپىنە ۇشىرادى. سوندىقتان ەلدىڭ ەكونوميكاسى مەن قارجى جۇيەسىن قۇردىمنان شىعارۋ ءۇشىن ۇلكەن كولەمدەگى نەسيەلىك قارجى قاجەت. ال ونى تەك ەۋروپالىق وداق قانا بەرە الادى. سوندىقتان ولار وفشورعا اينالعان كيپردىڭ قارجى جۇيەسىن قايتا قۇرىلىمداۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ارينە, قايتا قۇرۋدىڭ كىناراتسىز بولمايتىندىعى بەلگىلى. وسى قۇرىلىمداۋ بارىسىندا كيپر بانكتەرىندە اقشا ۇستاعان سالىمشىلار دەپوزيتىنىڭ 40 پايىزىنان, ءتىپتى, سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا 80 پايىزىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە بارىنشا كوپ زارداپ شەگەتىن كيپر بانكتەرىنە اقشالارىن جاسىرعان رەسەيلىكتەر بولعالى وتىر. كيپردە رەسەيلىكتەردىڭ 40 ميلليارد ەۋرودان استام قارجىسى جاسىرىلعان كورىنەدى. مۇنداي قاتەردەن كەيبىر قازاقستاندىق بايشىكەشتەر دە قاعىس قالمايتىن سياقتى. كەيبىر دەرەك كوزدەرى بويىنشا, كيپر بانكتەرىندە قازاقستاندىق وليگارحتاردىڭ 2 ميلليارد ەۋروعا جۋىق قارجىسى بار كورىنەدى.كيپر مەملەكەتىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى يواننيس كاسۋليديس فرانتسۋزدىق باسىلىمدارعا بەرگەن سۇحباتىندا ەۋروپادان العان قارجىلىق كومەكتىڭ كيپر ءۇشىن اۋىر سوققى بولىپ وتىرعاندىعىن اشىق ايتتى. «ەۋروپالىق نەسيە بەرۋشىلەر كيپرگە كومەكتەسىپ جاتىرمىز دەپ الداۋسىراتادى. ال شىن مانىندە, بۇل كومەكتىڭ زاردابى رەسپۋبليكا ءۇشىن وتە اۋىر. بۇل ەل ەكونوميكاسىنىڭ وزىندىك مودەلىن جويۋ دەگەن ءسوز», دەپ اتاپ كورسەتتى ول ءوز سوزىندە. ەلدىڭ قارجى جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋعا شۇعىل تۇردە 17 ميلليارد ەۋرو قارجى كەرەك. ەۋروايماق مەملەكەتتەرىنىڭ قارجى مينيسترلەرىنىڭ شەشىمى بويىنشا, كيپردىڭ بانكتەرىن قايتا قۇرىلىمداۋعا 10 ميلليارد نەسيە بەرىلدى. ال قالعان 7 ميلليارد ەۋرونى مەملەكەت ءوزى تابۋعا ءتيىس.جاعداي وسىلاي بولا تۇرسا دا, كيپر مەملەكەتىنىڭ ەۋروايماقسىز كۇنى مۇلدە قاراڭ. بۇل تۋرالى كيپردىڭ قارجى ءمينيسترى ميحاليس سارريس «كيپردىڭ ەۋرو ايماعىنان شىعۋى, ونىڭ ەۋروپالىق وداقتان شىعۋىمەن بىردەي. بۇل ءبىز ءۇشىن ساياسي جاعىنان دا, ەكونوميكالىق جاعىنان دا اپاتپەن تەڭ. مۇنداي ىدىراۋ كيپر ارالى ءۇشىن ورنى تولماس اۋىر زارداپتار اكەلەدى. سوندىقتان ءبىز ەۋروايماقتان شىعۋ تۋرالى ءسوز قوزعاۋدى دا ارتىق سانايمىز», دەپ اتاپ كورسەتتى.
ەلەس قۋعان قالا
الەم ەكونوميكاسىن ۇلكەن تىعىرىققا تىرەگەن وسى سوڭعى قارجى ەكونوميكالىق داعدارىس زارداپتارىنىڭ قانشالىقتى تەرەڭگە كەتكەندىگىن ءبىر كەزدە جۇماق قالا اتانعان دەترويتتىڭ احۋالىنان ايقىن كورۋگە بولادى. دەترويت «امەريكالىق ارماننىڭ» ورىندالاتىن ورتالىعى بولعان. قالادا ورنالاسقان سانسىز زاۋىتتاردا مينۋتىنا ونداعان اۆتوكولىك شىعارىلىپ, قايناعان ەڭبەك قالا تۇرعىندارىنىڭ تابىسىن تاسقىنداتقان. دەترويتتىڭ ساۋلەتتى ۇيلەرى مەن اسەم كوشەلەرى بايلىق پەن بارلىقتىڭ كورىنىسىن پاش ەتەتىن. مىنە, وسى اڭىزعا اينالعان اسەم ءومىر, كوز قىزىقتىرار ساۋلەتتى كورىنىستەر از ۋاقىتتا عايىپ بولدى. ەكى ميلليوننان استام تۇرعىنى بار الەمدىك اۆتوكولىك استاناسى اتانعان دەترويت سوڭعى بىرنەشە جىلداردىڭ ىشىندە كوشەلەرىن ەلەس قۋعان قاڭىراعان قالاعا اينالدى.ساۋلەت ونەرىنىڭ سوڭعى ۇلگىلەرىمەن سالىنعان ۇيلەر مەن عيماراتتاردىڭ ەسىك-تەرەزەلەرى اڭعال-ساڭعال. تەك كوشەلەر عانا ەمەس, دەترويت قالاسىنىڭ تۇتاس ءبىر اۋداندارى يەسىز قالعان. ءساندى كوتتەدجدەردى ساتىپ الاتىن ەشكىم بولماعاندىقتان يەلەرى ونى بوس تاستاپ كەتكەن. قازىر دەترويت قالاسى ميچيگان شتاتىنىڭ جازىلماس قاسىرەتىنە اينالعان. قالادا قاۋلاعان قىلمىس ءتىپتى شەكتەن شىعىپ بارادى. دەترويتتىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك احۋالىن تۇزەۋگە ميچيگان شتاتىنىڭ قارجىسى جوق. ەندى قالانى تولىق بانكروتتىققا جىبەرۋدەن باسقا امال دا قالماعان سياقتى.جاقىندا ميچيگان گۋبەرناتورى ريك سنايدەر دەترويت قالاسىنا كەۆين ورردى قارجىلىق مەڭگەرۋشى ەتىپ تاعايىندادى. ونىڭ سەبەبى, سوڭعى كەزدە الەمدىك اۆتوكولىك استاناسى قارجىلىق تاۋەلدىلىكتەن ايىرىلدى. قالا تۇرعىندارىنىڭ 83 پايىزى قارا ءناسىلدى ادامدار بولعاندىقتان افروامەريكالىق كەۆين ورردى بۇل قىزمەتكە تاعايىنداۋ ۇتىمدى سياقتى. كەۆين ورر ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن تامامداعان. ول بانكروتتىققا جىبەرۋ ماسەلەسى بويىنشا امەريكاداعى ەڭ تاجىريبەلى مامان بولىپ سانالادى.دەترويت قالاسىنىڭ تۇرعىندارى كەۆين ورردىڭ قارجىلىق مەڭگەرۋشى بولىپ تاعايىندالعانىنا بارىنشا قارسىلىق بىلدىرۋدە. ولار قالا كوشەلەرىن جاۋىپ, كولىك قوزعالىسىن توقتاتتى. قالا تۇرعىندارى جاڭا قارجىلىق مەڭگەرۋشىنىڭ ءوز مۇددەلەرىمەن ساناسپاي, شارا قابىلدايتىندىعىنان قاۋىپتەنەدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, كەۆين ورر دەترويتتى بانكروتتىققا ءتۇسىرۋ ءۇشىن كەيبىر قالا اكتيۆتەرىن تالان-تاراجىعا سالۋدان دا تايىنبايدى.قالا تۇرعىندارى قانشالىقتى قارسىلىق تانىتقانىمەن دە ەندى دەترويتتى ساقتاپ قالۋ مۇمكىن ەمەس. بۇگىندە قالانىڭ سىرتقى نەسيە بەرۋشىلەرگە قارىزى 14 ميلليارد دوللاردان اسادى. ءدال قازىر قالا بيۋدجەتىنىڭ تاپشىلىعى 327 ميلليون دوللاردى قۇراپ وتىر. قالانىڭ كۇندەلىكتى اعىمداعى قارىزىنىڭ ءوزى 100 ميلليون دوللاردان اسىپ جىعىلادى. اتى اڭىزعا اينالعان GM, Ford جانە Chrysler سياقتى «ۇلكەن ۇشتىكتى» شۇعىل قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى باستاما جالعاسىن تاپپاي, دەترويتتى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى ءۇمىت اقتالمادى. مىنە, جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ الىپ امەريكانىڭ اۆتوكولىك ءوندىرىسىن تۇرالاتقان سوققىسىنىڭ سالدارى وسىنداي.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,«ەگەمەن قازاقستان».