بەيسەنبى, 30 مامىر 2013 2:08
ايناقۇل نارمانبەتوۆ – ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاندى جولدارىن بەلشەدەن كەشكەن مايدانگەر اعالارىمىزدىڭ ءبىرى. توقساننان اسقان جاسىندا دا ول ماڭگىلىك ۇمىتىلماس سول كۇندەردى ەسكە الىپ, اڭگىمەلەپ بەرۋگە بار.
بەيسەنبى, 30 مامىر 2013 2:08
ايناقۇل نارمانبەتوۆ – ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاندى جولدارىن بەلشەدەن كەشكەن مايدانگەر اعالارىمىزدىڭ ءبىرى. توقساننان اسقان جاسىندا دا ول ماڭگىلىك ۇمىتىلماس سول كۇندەردى ەسكە الىپ, اڭگىمەلەپ بەرۋگە بار.
ايناقۇل اعانىڭ بالالىق شاعى الاساپىران زاماندا وتكەن. 1919 جىلى قازىرگى جامبىل وبلىسى, شۋ اۋدانىنىڭ جارشاپقان (قازىر «جاڭا جول») دەگەن اۋىلىندا كەدەي وتباسىندا ومىرگە كەلگەن ول اق پەن قىزىل ساپىرىلىسقان الاشاپقىن زاماندى باستان كەشەدى. 20-شى جىلدارداعى اشتىق, ازامات سوعىسى سياقتى قىرعىندار جاس بالالاردى باۋداي ءتۇسىرىپ جاتقاندا اكەسى بەيسەمبەت ەتىنىڭ تىرىلىگىمەن ءوزىنىڭ بەس بالاسىن اۋزىمەن تىستەگەندەي اجالدىڭ تىرناعىنان امان ساقتاپ قالادى. بىراق بالالاردىڭ كورەشەگى ءالى الدا ەكەن. بەيسەمبەت اعا 50-گە ەندى عانا كەلگەندە, 1930 جىلى قايتىس بولادى.ءسويتىپ, بۇرىنعى قيىندىقتاردىڭ ۇستىنە ەندى جەتىمدىك دەگەن جەبىرەيىل جەلكەدەن تۇقىرتىپ جەتىپ كەلەدى. اناسى ءبىرلاندىر بەس بالانى اسىراي الماسىنا كوزى جەتكەن سوڭ ەڭىرەگەندە ەتەگى جاسقا تولىپ, جاستارى كىشى قىزدارى شەكەر مەن سەكەركۇلدى عانا الىپ قالىپ, كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ءۇش ۇلى: مىرزاقۇل, ايناقۇل جانە مىرزاتايدى شۋداعى بالالار ۇيىنە وتكىزۋگە ءماجبۇر بولادى.بالالار ۇيىندە جاس شاماسىنا قاراي بىرنەشە جەرگە اۋىستىرىلسا دا جەتىمدەر ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىن ۇزبەيدى. سونىڭ ارقاسىندا كەيىن ءبىر-ءبىرىن تاۋىپ الادى.مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ ايناقۇل شۋ تەمىر جولىنا جۇمىسقا تۇرادى. بالانىڭ العىرلىعى جانە سول كەزدەگى جاس ءۇشىن كوپ ولجا سانالاتىن ورتا مەكتەپتەگى بىلىمدىلىگى ەسكەرىلىپ, وعان جاۋاپتى قىزمەتتەر دە بەرىلەتىن بولادى. ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتە باستاعان سوڭ ايناقۇل شەشەسى مەن قارىنداستارىن دا تاۋىپ, ولارعا ماتەريالدىق جاردەم جاساي باستايدى. وسى جەردەن ايناقۇلدى تەمىر جول ماماندارىن دايارلايتىن الماتىداعى ءبىر جىلدىق كۋرسقا وقۋعا جىبەرەدى. 1939 جىلى ول كۋرستى جاقسى اياقتاپ ورالادى. ەندى ايناقۇلدى بۇرىنعىداي قارا جۇمىستارعا ەمەس, ستانسا كەزەكشىسى سەكىلدى جاۋاپتى قىزمەتتەرگە دە قويا باستايدى جانە باسشىلىقتىڭ بۇدان دا ارىدە ونى ءوسىرۋ نيەتى بارى كورىنەدى. بىراق 1940 جىلى ايناقۇلدى اسكەري مىندەتىن وتەۋگە الىپ كەتەدى. وسىدان قايتىپ ول تەمىر جول ماڭىنا ورالعان ەمەس.ايناقۇل نارمانبەتوۆتىڭ «جيزن پولنايا پودۆيگوۆ» اتتى ورىسشا شىققان عۇمىرباياندىق كىتاپشاسى بار. سول كىتاپشادان مايدانگەردىڭ ءومىر جولىنداعى دەرەكتەرمەن تەرەڭىرەك تانىسۋعا مۇمكىنشىلىك بولدى.1940 جىلى اسكەرگە الىنعان ونى ۋكراينانىڭ حاركوۆ باعىتىنداعى اسكەر قاتارىنا قوسادى. وسى جەردەگى وقۋ-دايىندىق كۋرسىندا ايناقۇلدى تانكيست بولۋعا دايىندايدى. بىراق, ۇزاماي ولاردىڭ باتالونىن قايتا قۇرۋ ءۇشىن تاراتادى.سول كەزدە باس شتاب جالپى قاپ تاۋىنداعى ارميانى قايتا قۇرۋدان وتكىزىپ, جەتىلدىرگەن ەكەن. ويتكەنى, باتىستان گەرمانيا باسىپ كىرسە ونىڭ وداقتاسى سانالاتىن تۇركيا قاپ تاۋىنان شابۋىلداپ قالار دەگەن قورقىنىش بولعان. سوندىقتان دا, كسرو باسشىلىعى قاپ تاۋىنداعى ءاسكەردى ۇنەمى كۇشەيتۋمەن بولعان. ايناقۇلداردىڭ دا اسكەري ءبولىمىن دونداعى روستوۆتى, نوعاي دالاسىن, ءارماۆيردى باسىپ وتىرىپ, داعىستان اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ دەربەنت قالاسىنا اكەپ شوعىرلاندىرادى. مۇندا ولاردى ارتيللەريست بولۋعا دايىندايدى. ارتىنان نەمىس-فاشيستەرى باسىپ العان ۋكراينادا بولماي قاپ تاۋىنداعى اسكەردە قىزمەت ەتكەنى ايناقۇلدىڭ امان قالۋىنا دا سەبەپ بولعان سەكىلدى.ول وسى ارميادا 1942 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن قىزمەت ەتەدى. تۇركيا جاعى شابۋىل جاسامايتىندىعى انىقتالعان سوڭ عانا باس شتاب 45-ءشى ارميانى نەمىستىڭ قاپ تاۋىنا باعىتتالعان كۇشتەرىنە قارسى شىعارادى. ارتيللەريست ا.نارمانبەتوۆ موزدوك, مالعابەك, وردجونيكيدزە باعىتتارىنداعى كەسكىلەسكەن شايقاستارعا قاتىسادى. وسى قاپ تاۋىنىڭ سىرتىنداعى مايدانعا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن ەكى رەت العان داڭقتى جەرلەسىمىز, ۇشقىش تالعات بيگەلدينوۆ تە قاتىسقان ەكەن.ايناقۇل نارمانبەتوۆ ءوزىن ءارى پىسىق, ءارى وجەت جاۋىنگەر رەتىندە كورسەتە بىلگەن. سوندىقتان وعان ستارشينا اتاعى بەرىلەدى. ارتىنان ارتپولكتىڭ كومانديرى ا.كاشيريننىڭ جەكە اديۋتانتى بولادى. مۇنىڭ قىزمەتىنە, ەلگەزەكتىگىنە ريزا بولعان پولك كومانديرى جاس جىگىتتى قايناعان سوعىستان ءبىر ءسات امان ساقتاۋ ءۇشىن بۇحاراداعى ارتيللەريا كومانديرلەرىن دايارلايتىن وقۋعا جىبەرەدى.ءسويتىپ, كەشەگى بەلشەدەن قان كەشكەن سوعىستان ءبىر ءسات دەم الۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. بۇل ارتيللەريالىق ۋچيليششە بۇحاراعا پودولسكىدەن ەۆاكۋاتسيامەن كەلگەن ەدى. وقۋ باعدارلاماسى 10 ايعا شاقتالعان. جاس جىگىت ونى جاقسى اياقتاعان سوڭ كىشى لەيتەنانت اسكەري دارەجەسىن الادى جانە بەس كۇنگە شۋداعى ۇيىنە بارىپ كەلۋگە رۇقسات الادى. مايداننان سۋ جاڭا وفيتسەرلىك فورمامەن ساۋ-سالەمەت كەلگەن بالاسىن كورگەن انانىڭ قۋانىشىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن, ارينە. ەكى قارىنداسى دا قۋانىشتان جۇرەگى جارىلارداي بولادى. ارينە, قان مايدان ءجۇرىپ جاتقاندا مۇنداي قۋانىش وتە سيرەك ەدى.ا.نارمانبەتوۆ ۋچيليششەدەن كەيىن, 1943 جىلدىڭ اياعىنان ماسكەۋ اسكەري وكرۋگىندە جاساقتالعان 100-ءشى گۆارديالىق اسكەري-دەسانتتىق ديۆيزيانىڭ قاتارىنا قابىلدانىپ, وسى قۇرامادا جەڭىس كۇنىنە دەيىن سوعىسادى. دۋناي وزەنىنەن وتۋدەگى, براتيسلاۆا, برنو, اۆستريانىڭ استاناسى ۆەنا جانە ت.ب. قالالارىن الۋداعى ەرلىكتەرى بىرنەشە ماراپاتتارمەن اتالعان. ول ەكى رەت «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن جانە بىرنەشە مەدالدارمەن ناگرادتالعان. ۇلى جەڭىستىڭ 40 جىلدىعىنا «وتان سوعىسى» وردەنىنىڭ ءبىرىنشى دارەجەسىن دە العان.سوعىستان كەيىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ مەكتەبى مەن قازمۋ-ءدىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن ول ۇزاق جىلدار ورگانداردا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, پولكوۆنيك شەنىنە دەيىن ءوسىپ, قۇرمەتتى دەمالىسقا شىقتى. ول قىزمەت ەتكەن جامبىل, اتىراۋ, الماتى وبلىستارىنىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ايناقۇل نارمانبەتوۆتى وزدەرىنە ۇلگى تۇتادى.جاقسىباي سامرات,«ەگەمەن قازاقستان».