«جىلقىشى – مارتەبەلى ماماندىق» دەپ باستاساق, ماقالامىز سوناۋ كەڭەس كەزەڭىنىڭ سارىنىنا ۇقساپ كەتەتىن سياقتى. بىراق بەلگىلى اتبەگى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, «ۇلتتىق تاعام» ءوندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ جەتەكشىسى التاي زينۋللين مۇنى شىن كوڭىلىمەن ايتادى. جوعارىداعى جوبانى ۇسىنىپ, ءداستۇرلى قازاق جىلقىشىلارىن دايىنداۋعا مۇرىندىق بولىپ وتىرعان دا ءوزى.
ءبىر قىزىعى, التاي اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, جوعارىداعى اقىلى كۋرسقا وقۋعا ىنتا ءبىلدىرۋشىلەر قاتاڭ ىرىكتەۋدەن وتپەك. ماسەلەن, بولاشاق جىلقىشىنىڭ اراق ىشۋىنە, تەمەكى تارتۋىنا, مالعا قول كوتەرۋىنە, بوعاۋىز ايتۋىنا قاتاڭ تىيىم سالىنادى.
– اعا-اۋ, مۇنىڭىز زاڭعا تومپاق ەمەس پە؟ شىلىم شەگەتىندەردىڭ اراسىندا دا جاقسى ادامدار بار عوي, – دەيمىن ازىلگە شاپتىرىپ.
– باۋىرىم, بىلەسىڭ بە, ءبىزدىڭ پلانەتامىزدى جايلاعان ەكولوگيالىق تۇراقسىزدىق پەن جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قازاقتىڭ اتا كاسىبى مەن ۇلتتىق تەحنولوگياسى قاجەت! سوڭعى 80 جىلدىڭ ىشىندە ادامزاتتىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتسىزدىگى شەگىنە جەتتى. بۇدان ءارى تاۋبەگە كەلمەسەك, ادامدار جەر بەتىنەن ءوزىن ءوزى قۇرتىپ جىبەرەدى. ادام قولىمەن جاسالعان ەكولوگيالىق اپاتتاردى قايتالاي بەرۋدىڭ زامانى كەلمەسكە كەتتى. اللانىڭ مەيىرىمى شەكسىز بولعانىمەن, بىزگە مەكەن بولعان جۇمىر جەردىڭ رەسۋرسى شەكسىز ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنەتىن ۋاقىت كەلدى, – دەپ التاي اعا ۇزاق اڭگىمەنى باستاپ كەتەدى. بۇكىل سانالى عۇمىرىن وسى سالاعا ارناعان بىلىكتى عالىم ءارى ءالى كۇنگە ات ۇستىنەن ءتۇسپەگەن پراكتيك جىلقىشى اعامىزدىڭ دايەكتى پىكىرلەرى تىڭداعان جاندى ءۇيىرىپ الادى. تابيعاتپەن ەتەنە ءومىر سۇرگەن كوشپەلى حالىقتاردىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىن, سالت-ساناسىن جەتىك بىلەتىن ا.زينۋللين وسى تاقىرىپتى تەرەڭ زەرتتەپ, كىتاپ شىعارۋعا دا دايىندالىپ جاتىر ەكەن. «ەكولوگيالىق مادەنيەت ءار ادامنىڭ وزىنەن باستالۋى كەرەك» دەيدى عالىم.تەزەك تەحنولوگى
سونىمەن ورال جوعارى اگرارلى تەحنيكالىق كوللەدجىندە قانداي ماماندار دايىندالادى؟
– قازاقتىڭ ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعىندا جىلقى مالى دالادا ەركىن باعىلادى. مۇنى «ءۇيىرلى جىلقى شارۋاشىلىعى» دەپ اتايمىز. ودان كەيىن ساۋىن بيەلەردى باعاتىن جىلقىشىعا قويىلاتىن دا ەرەكشە تالاپتار بولادى. سونداي-اق اتقورادا ۇستالاتىن جىلقىلاردىڭ كۇتىمى ءبىر بولەك. بۇعان ۇلتتىق ات سپورتىنا جاتاتىن كوكپار, تەڭگە الۋ, ت.ب. سان ءتۇرلى سالاداعى اتتاردى جاتقىزامىز. مىنە, ءبىز جىلقىشىنىڭ وسىنداي ءۇش باعىتىن جەكە-جەكە دايىندايمىز. ودان بولەك «بيە ساۋشى وپەراتور», «قىمىز شەبەرى», «زەرتحاناشى», «ات ءتۋريزمى نۇسقاۋشىسى», «ات باپكەرى» ماماندىقتارىمەن قوسا, ءجۇن, تەرى, سۇيەك, ءتىپتى تەزەكتى دە اجەتكە جاراتۋشى تەحنولوگتار وسى جارتى جىلدىڭ ىشىندە وقىپ-ۇيرەنىپ شىعادى. ايتا كەتەيىك, التى ايدىڭ باسىم بولىگى پراكتيكالىق باعىتتا, تىكەلەي جىلقى شارۋاشىلىقتارىندا وتەدى, – دەيدى ا.زينۋللين.– ءبىز العاشقى كۋرستى كوللەدجدىڭ ۆەتەريناريا, زووتەحنيكا باعىتىندا وقىپ ءبىتىرگەلى جاتقان 4-كۋرس ستۋدەنتتەرىمەن باستاساق دەگەن نيەتتەمىز. ءارينە تاڭداۋ ولاردىڭ ءوزىنەن بولۋى ءتيىس. كوللەدج جانىنداعى رەسۋرستىق ورتالىق تاراپىنان اشىلعالى وتىرعان التى ايلىق كۋرستىڭ وقۋ قۇنى – 30 مىڭ تەڭگە. قازىر ءبىز ءۇشجاقتى كەلىسىمشارت ازىرلەپ, وقۋ جوسپارىن قۇرىپ جاتىرمىز. «جايىلىس القاپتارىن قالپىنا كەلتىرۋشى», «جايىلىس القاپتارىنىڭ مارشرۋتىن جاساۋشى», «جايىلىس القاپتارىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن قاداعالاۋشى», «جايىلىس القاپتارىن ءتيىمدى پايدالانۋشى» سەكىلدى مامانداردى دا دايارلاۋعا دايىنبىز. كۋرس سوڭىندا بىتىرۋشىگە مەملەكەتتىك ۇلگىدەگى سەرتيفيكات بەرىلەدى, – دەيدى كوللەدج ديرەكتورىنىڭ وقۋ-وندىرىستىك جۇمىسى بويىنشا ورىنباسارى باۋىرجان ىسقاقوۆ.
باۋىرجان بالتاباي ۇلىنىڭ «شارتقا قول قويۋشى ءۇش جاق» دەپ وتىرعانى – ورال جوعارى اگرارلى تەحنيكالىق كوللەدجى, التاي زينۋللين باسقاراتىن «ۇلتتىق تاعام» وندىرىستىك كووپەراتيۆى جانە وسى مامانداردى قاجەتسىنىپ, جۇمىسقا شاقىرىپ وتىرعان شارۋا قوجالىعى. كۋرس قۇنىن, ياعني 30 مىڭ تەڭگەنى دە وسى شارۋا قوجالىعى تولەيدى. كۋرستا وقۋشى ساباقتىڭ العاشقى كۇنىنەن-اق تۇراقتى قىزمەتكە ورنالاستى دەۋگە بولادى. ءويتكەنى وقۋشى كۋرسقا ءاۋ باستان-اق شارۋا قوجالىعىنىڭ جولداماسىمەن كەلەدى. كۋرستىڭ پراكتيكالىق كەزەڭىندە وقۋشىنىڭ جاتىن ورنى مەن تاماعى, ءتىپتى ەڭبەكاقىسى قوجالىق ەسەبىنەن بولادى. سوندىقتان كەلىسىمشارتتا كۋرس اياقتالعان سوڭ جاس ماماننىڭ وسى شارۋاشىلىققا مىندەتتى تۇردە كەلۋى انىق كورسەتىلگەن. ياعني, وقىپ الىپ جۇمىس تاپپاي سەندەلىپ ءجۇرۋ دەگەن بولمايدى.
– التاي اعا, باسقاسى باسقا, «تەزەك تەحنولوگى» دەگەندە كىشكەنە اسىرىپ ايتىپ ءجىبەرگەن جوقسىز با؟ – دەيمىن كوڭىلدەگى كۇمانىمدى ءبىلدىرىپ.
– ايتسام سەنبەيسىز-اۋ, رەسەي فەدەراتسياسىندا جىلقى تەزەگىنەن جاسالعان ورگانيكالىق قيىرشىقتىڭ 1 كيلوگرامى – 350-400 رۋبل تۇرادى. ءبىزدىڭ اقشاعا شاققاندا 1,5-2 مىڭ تەڭگە شىعادى. جىلقى تەزەگىن, ونىڭ اياعىنىڭ استىندا تاپتالعان ءشوپ-شالامىن ارنايى وڭدەپ, گەلمەنتتەر مەن پارازيتتەرى ءولۋى ءۇشىن 60 گرادۋسقا دەيىن قىزدىرىپ, سوسىن گرانۋل-قيىرشىققا اينالدىرادى. مىنە, وسى قيىرشىق باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىنا, ءتىپتى مال جايىلىمىن تىڭايتۋعا تاپتىرمايتىن تىڭايتقىش. ونىڭ ىلعال ساقتاعىشتىعى كەرەمەت, قۇرامىنداعى تابيعي كالي مەن كالتسي توپىراق قاباتىن تىڭايتىپ, وسىمدىككە وتە قولايلى جاعداي جاسايدى. ءبىز جىلقى شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قوجالىقتاردا قىمىز وندىرەتىن, تەرى مەن سۇيەك وڭدەيتىن شاعىن تسەحتار اشۋدى دا قولعا الامىز, – دەيدى عالىم.
كەيىن ينتەرنەتتى اقتارىپ, ورىس تىلىندە «كونسكي ناۆوز ۆ گرانۋلاح» دەگەن تاقىرىپتا تالاي ماتەريال تاپتىم. التاي اعا الداماپتى.ەڭ تومەنگى جالاقى – 150 مىڭ تەڭگە
– وسى جەردە ءبىر ماسەلە بار – اقىلى كۋرستا التى اي وقىپ, سەرتيفيكات العان سوڭ اۋىلعا بارىپ مال باعامىن دەيتىن جانكەشتىنى قايدان تابامىز؟
– مۇنىڭ جولى وڭاي, – دەيدى ا.زينۋللين. – جىلقىشىنىڭ ەڭبەگى ءادىل باعالانۋى كەرەك. ماسەلەن, ءبىزدىڭ كووپەراتيۆپەن ارىپتەس بولىپ جۇرگەن جىلقى شارۋاشىلىقتارىندا جىلقىشىنىڭ ەڭ تومەنگى جالاقىسى – 150 مىڭ تەڭگە. كاتەگورياسى كوتەرىلگەن سايىن جىلقىشىنىڭ جالاقىسى دا جوعارىلايدى. ۋاقىتىمەن دەمالادى, جىلقىعا كەزەگىمەن شىعادى. جىلىنا ءبىر ايلىق ەڭبەك دەمالىسى بولادى. ياعني, ەڭبەك زاڭدىلىقتارى قاتاڭ ساقتالادى. شارۋا قوجالىعى باسشىلارىنا قوياتىن قاتاڭ تالابىم – جىلقىشى تەك قانا ءوز قىزمەتىمەن, بيە ساۋ وپەراتورى ءوز قىزمەتىمەن, قىمىز شەبەرى ءوز جۇمىسىمەن اينالىسادى. ءبىر ادامدى بارلىق جۇمىسقا جەگۋگە قاتاڭ تىيىم سالىنادى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا مال باعۋعا قۇلشىنىپ شىعاتىن ادام تابۋ وڭاي بولادى...
التاي ءزينۋلليننىڭ ايتۋىنشا, 100-150 بيە ساۋىلاتىن ءبىر فەرماعا كەمىندە 18 ادام جۇمىس قولى كەرەك. ءدال بۇگىنگى تاڭدا باتىس قازاقستان وبلىسىندا جىلقى شارۋاشىلىقتارى مەن ونداعى اۆتوماتتاندىرىلعان قىمىز تسەحتارىنا كەمىندە 100-گە جۋىق مامان قاجەت. مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋمەن اينالىساتىن زووتەحنيكتەر, دەنساۋلىعىن قاداعالايتىن ۆەتتەحنيكتەر دە جەتىسپەيدى. مۇنداي ماماندارعا كورشىلەس اقتوبە, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنان دا سۇرانىس بار. سوندىقتان ورالدان وقىپ شىعاتىن ماماندار جەردە قالمايتىنىنا عالىم كۇمانسىز سەنىپ وتىر.
التاي اعانىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە وبلىستاعى 180 شارۋا قوجالىعىندا جىلقى بار. ونىڭ 15-كە جۋىعى – اسىل تۇقىمدى جىلقى شارۋاشىلىعى. ءبارىنە مال دارىگەرى دە, سەلەكتسيونەر-زووتەحنيك تە كەرەك. بۇل قىزمەتكەرلەرگە تۇراقتى ءارى كوتەرمە جالاقى ءتولەۋ ءۇشىن جىلقى ونىمدەرىن وڭدەۋ, ەڭ الدىمەن قىمىز تسەحىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت. ءايتپەسە تەك قانا ەت ساتىپ, شارۋاشىلىقتى ۇستاپ وتىرا المايسىز.
عالىم وڭىردە جىلقى سانىن كوبەيتىپ, دالانى قىلقۇيرىققا تولتىرىپ وتىرعان شارۋاشىلىقتارمەن تىعىز جۇمىس ىستەيدى. ماسەلەن, اقجايىق اۋدانىنداعى «ەرنۇر ج.» شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى جانعابىل ساتپاەۆتا – 1500-دەي, بولات اتكەەۆتە – 1300-دەي, بوكەيوردالىق مىرزاباي بورانباەۆتىڭ باعىمىندا 700-گە جۋىق, پشەنيچنىيدا – 1000 باستاي جىلقى بار ەكەن. مىرزاباي نۇرلىباي ۇلى اۆتوماتتاندىرىلعان قىمىز فەرماسىن قولعا العانىنا بىرەر جىل بولعان. مۇندا جىلقىلار ارنايى اپپاراتپەن ساۋىلادى, بارلىق جۇمىس تىزبەكتى جۇيەگە قويىلعان. كۇن سايىن 500 ليترگە جۋىق ءسۇت الىنادى. التاي ءزينۋلليننىڭ ءوزى سىرىم اۋدانىنا قاراستى اقىراپ اۋىلىندا «كوشىمبەت» شارۋا قوجالىعىن ۇيىمداستىرىپ, قىمىز فەرماسىن اشۋدى كوزدەپ وتىر.
– بۇگىندە اقتوبە وبلىسىندا جىلقى وسىرەتىن «قازاق اسىلدارى», «ارمان» اتتى ءىرى شارۋا قوجالىقتارىمەن, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ بەينەۋ جانە شەتپە ەلدى مەكەندەرىندە ەكى شارۋا قوجالىعىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستامىز. ولار دا ءبىز دايىندايتىن جىلقىشى ماماندارىنا ءزارۋ, – دەيدى التاي اعا.جىلقىشى – برەند ماماندىق
ورال جوعارى اگرارلى تەحنيكالىق كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى سەرىك مۇحامبەتاليەۆ سان عاسىر بويى اتا-بابامىز قالىپتاستىرعان ءداستۇرلى كاسىپتى زاماناۋي ماماندىق رەتىندە كورگىسى كەلەتىنىن جاسىرمايدى.
– ءبىزدىڭ كوللەدج – 85 جىلدىق تاريحى بار ىرگەلى وقۋ ورنى. بىراق جاڭا ماماندىققا وقىتۋ, بۇرىن وقۋ جوسپارىندا مۇلدەم جوق ماماندىقتىڭ تەورياسىن جاساۋ, ساباق جوسپارىن دايىنداۋ وڭاي ەمەس. دايىندىق جۇمىسىن باستاعانىمىزعا ەكى ايدان استى. ا.زينۋللين اعامىز كوللەدجدىڭ بازاسىن, بيولوگيالىق, حيميالىق ساراپتاما جاسايتىن زەرتحانالاردى ارالاپ كورىپ, ريزا بولدى. ءبىز ەرتەڭ كوللەدج قابىرعاسىندا دايىندالعان مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىنە ءسوز كەلمەۋىنە, ياعني ءوز ءيميدجىمىزدىڭ ءتۇسپەۋىنە دە مۇددەلىمىز. سوندىقتان بۇل ىسكە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن كىرىستىك, – دەيدى س.مۇحامبەتاليەۆ.ايتپاقشى, جاڭا ماماندار دايىنداۋ ىسىنە ا.ءزينۋلليننىڭ جەتەكشىلىگىمەن ىزدەنۋشى عالىمدار – ورالداعى قازيتۋ وقۋ ورنىنداعى ەكولوگيا جانە تىرشىلىك قاۋىپسىزدىگى كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, مەنەدجمەنت ماگيسترى, اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, «قىمىز جانە جىلقى ەتىن وندىرۋدە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ» عىلىمي جوباسىن جۇرگىزۋشى بالسەكەر نۇرعاليەۆا مەن وسى كافەدرانىڭ اعا وقىتۋشىسى, اعا عىلىمي قىزمەتكەر, «بالالار تاعامدارىنا ارنالعان ەكولوگيالىق تازا بيە ءسۇتىن ءوندىرۋ» جوباسىن زەرتتەپ ءجۇرگەن ءمولدىر سۇكەنوۆا دا اتسالىسادى ەكەن. جىلقى شارۋاشىلىعىندا پراكتيكالىق عىلىمي جۇمىسپەن اينالىساتىن عالىمدارمەن قويان-قولتىق بىرگە قىزمەت ەتۋ جاس ماماندار ءۇشىن باعا جەتكىسىز مەكتەپ بولارى انىق.
ەكولوگتار دابىل قاعۋدا – بۇگىندە قازاقستاندا مال جايىلىمدارىنىڭ 48%-ى پايدالانۋعا جارامسىز بولىپ قالعان. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قازاقستاندا نەبارى 1,7 ملن جىلقى بولسا, قازىر ءسال-ءپال ءوسىپ, 2,3 ملن باسقا جەتىپتى.
– قازاقستاننىڭ 182 ميلليون گەكتار جايىلىس القابىن ءۇي جانە دالا جانۋارلارىنا ەش زيان كەلتىرمەيتىن ادىستەردى قولدانا وتىرىپ, ءۇيىرلى جىلقىنىڭ باسىن 15-18 ميلليونعا جەتكىزۋگە تولىق مۇمكىندىگىمىز بار. بۇل عىلىمي تۇرعىدان ابدەن زەرتتەلگەن مالىمەت. وسى ارقىلى تاعى ءبىر ماسەلەنى – ۇلتتىق ەكولوگيالىق تازا تاعامداردىڭ جالپى حالىققا قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتەر ەدىك, – دەپ ارماندايدى اتبەگى عالىم.
اللا قوسسا, بۇل ارماننىڭ العاشقى باسپالداعىنا التاي اعا اياق سالىپ تۇر. «سەرتيفيكاتتى جىلقىشىلاردىڭ» العاشقى كۋرسى ورال قالاسىندا مامىر ايىندا باستالدى.
باتىس قازاقستان وبلىسى