ارينە, نيەت بار. قازىر بۇل ماقساتقا بيۋدجەت قورجىنىنان 370 ملرد تەڭگە شاماسىندا قارجى ەسەپتەلىپ, مۇقتاج وتباسىلاردى باسپانامەن قامتۋدى 2024 جىلعا دەيىن اياقتاۋ جوسپارلانعان. ءبىراق بۇگىنگىدەي عالامداعى ەكونوميكالىق داعدارىس پەن باعا قۇبىلمالىلىعىن بولجاپ بولمايتىن كەزەڭدە مەملەكەتتىڭ بۇل ۋادەسى ورىندالماي قالۋى دا ىقتيمال. ونىڭ ۇستىنە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى نارىعىنداعى تۇتىنۋ سۇرانىسى ءالى كۇنگە دەيىن سىرتقى نارىققا تاۋەلدىلىكتەن ارىلا العان جوق. دەمەك, وتاندىق قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ الەۋمەتتىك جەڭىلدىگى بار سانات ءۇشىن ارزان ءۇي سالۋعا اسا بەيىل بولماي وتىرعانىن تۇسىنۋگە بولادى. ال مەملەكەت سالىنىپ جاتقان ءۇي باعاسىنىڭ تۇرعىندارعا قولجەتىمدى بولعانىن قانشالىقتى قالاعانىمەن, قۇرىلىس شىعىنىن بيۋدجەت اقشاسىنا سۋبسيديالاۋدى دوعاراتىنى انىق. دەمەك, ەلىمىزدەگى ورتاشا ستاتيستيكالىق ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىندەگى ادام ءۇشىن جيناقتاعان جەكە اقشاعا پاتەر ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى جوق دەۋگە بولادى.
الايدا كوپ بالالى انالاردىڭ تۇرعىن ءۇي پروبلەماسىن شەشۋگە قاتىستى قارا اسپاندى ءتوندىرۋدىڭ دە رەتى جوق. باسقاشا ايتقاندا, مەملەكەت شەشۋگە ءۇلگەرمەگەن ماسەلەدە وتاندىق مەتساناتتار كومەككە كەلۋدە. ونىڭ ءبىر دالەلىن جىل باسىنان بەرى جەكە قارجىسىنا ءۇي ساتىپ الىپ, ونى مۇقتاج وتباسىلارعا تارتۋ ەتىپ جاتقان جەتىسۋلىق كاسىپكەرلەردىڭ يگى ىسىنەن بايقاۋعا بولادى. قالتالىلاردىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكپەن تىزە قوسا قيمىلداپ, مۇقتاج جانداردىڭ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋگە جاساعان قادامى جايلى بۇعان دەيىن دە جازعانبىز. «جەتىسۋلىقتار جاقسىلىق جاساۋدان جارىسىپ جاتىر» دەگەن سول ماقالامىزدا قاڭتار مەن ناۋرىز ايى ارالىعىندا جەكە كاسىپ يەلەرىنىڭ كوپ بالالى وتباسىلارعا ءۇي ساتىپ الىپ بەرگەنىنە توقتالعان ەدىك. وسى ىزگى ءداستۇر ءساۋىر ايىندا دا توقتاعان جوق. باسپانالى بولعاندار قاتارى كوبەيدى. قونىس تويىن تويلاۋ مامىر ايىنداعى مەرەكەلەردىڭ قارساڭىندا دا جالعاسىپ, شاڭىراق شاتتىعى اۋەلەپ تۇردى.
ماسەلەن, تەكەلى قالاسىنىڭ تۇرعىنى نازگۇل كۇجەكەەۆاعا جەرگىلىكتى كاسىپكەر ءۇي سىيلادى. نازگۇل – «كۇمىس القالى» جاس انا. بۇعان دەيىن قالانىڭ شەتكى اۋدانىنان ءبىر ەسكى ءۇيدى جالعا الىپ تۇرىپ كەلگەن ەكەن. جاقىندا كوپ بالالى وتباسىنىڭ جاعدايىمەن تانىسقان تەكەلى قالاسىنىڭ اكىمى باحتيار ونەرباەۆ باسپانا ماسەلەسىن شەشۋگە قول ۇشىن بەرەتىنىن ايتقان. قالا باسشىسى ءوز كەزەگىندە ىسكەر ازاماتتارعا قۇلاققاعىس جاساپتى. العاشقى بولىپ تەكەلىدەگى «اسپمك-519» سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ۆيكتور سىچەۆ كومەك بەردى. كاسىپكەر كۇجەكەەۆتەر وتباسىنا قالانىڭ ىشىنەن 4 بولمەلى ءۇي سىيلادى.
– تەكەلى قالاسىندا 415 كوپ بالالى وتباسى تۇرادى. ولاردىڭ ىشىندە 170 ادام باسپاناعا ءزارۋ. ءبىز الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعان وتباسىلار مەن كوپ بالالى انالاردىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە ۇنەمى قولداۋ جاساپ كەلەمىز. جاقىندا «كۇمىس القالى» انا نازگۇل كۇجەكەەۆانىڭ باسپانالى بولۋ قۋانىشىمەن بولىستىك. ىسكەر ازاماتتارعا راحمەت. قيىندىق تۋعاندا قالتالى ازاماتتار قامقور بولۋعا ءازىر. بۇل – ادامدىق بورىشىمىز, – دەيدى تەكەلى قالاسىنىڭ اكىمى ب.ونەرباەۆ.
ال پانفيلوۆ اۋدانىندا ءبىر كۇندە 40 وتباسى قونىس تويىن تويلادى. باسپانالى بولعانداردىڭ اراسىندا كوپ بالالى 13 وتباسى بار. كىلت تاپسىرۋ سالتاناتىندا قۋانىش يەلەرىن قۇتتىقتاعان پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ اكىمى تەمىرلان بەكتاسوۆ بيىل وڭىردە تاعى 240 پاتەردەن تۇراتىن 5 قاباتتى ءۇي سالىناتىنىن جەتكىزدى. سونداي-اق اۋدان باسشىسى جىل سوڭىنا دەيىن جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ كومەگىمەن تاعى كوپ بالالى 10 وتباسىنا ءۇي سالىپ بەرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن ايتتى. وسى شارادا 3 بولمەلى پاتەردىڭ كىلتىن قولىنا العان 7 بالانىڭ اناسى جۇپار ۇمبەتوۆا كوپ جىل بويى پاتەر جالداپ قينالعانىن جەتكىزدى. رامازان ايىنىڭ قارساڭىندا باسپانالى بولعان قۋانىشتى انا اۋدان, وبلىس اكىمدىگىنە العىسىمنان باسقا ايتارىم جوق دەيدى. وسىنداي قۋانىشىمەن بولىسكەن 7 بالانىڭ اناسى تاتيانا كامۋروۆا بۇل كۇندى 6 جىل كۇتكەنىن ايتىپ, قۋانىشتان كوزىنە جاس الدى. جالپى جىل باسىنان بەرى كاسىپكەرلەردىڭ قولداۋىمەن پانفيلوۆ اۋدانىندا 11 وتباسى باسپانالى بولدى. قازىر اۋداندا ءۇي كەزەگىندە 2648 وتباسى تۇرعان بولسا, ونىڭ ىشىندە 268 كوپ بالالى وتباسى بار ەكەن.
مامىردىڭ مەرەكەلى كۇندەرىنىڭ قارساڭىندا الماتى وبلىسىنىڭ اقسۋ اۋدانىندا تۇراتىن كوپ بالالى انا سامال قوجاحمەتوۆا ءۇشىن كۇتپەگەن قۋانىش بولدى. 7 بالاسىن جەتەلەپ ءجۇرىپ وسىرگەن انا باسپانالى بولدى. سۋ جاڭا ءۇيدىڭ كىلتىن اقسۋ اۋدانىنىڭ اكىمى ەسىم بازارحانوۆ سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتتى. بيىل جانسۇگىروۆ اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنان جاڭادان 20 ءۇي سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلە باستاعان ەدى. «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى بويىنشا بوي كوتەرگەن باسپانالاردا قازىر كۇن سايىن قونىس تويى تويلانۋدا. نەگىزىنەن الەۋمەتتىك جاعىنان ءالسىز قورعالعان سانات وكىلدەرى مەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە بەرىلىپ جاتقان ۇيلەر جاڭا ۇلگىدە سالىنعان. سامالعا بۇيىرعان 3 بولمەلى ءۇيدىڭ اۋماعى 68,43 شارشى مەتر ەكەن. ەندى «التىن القالى» انانىڭ ماديار, دانيار, ديانا, بەيبىت جانە ءاليا, اقبوتا, جانارىس اتتى ۇل-قىزدارى وسى كەڭ سارايداي ۇيدە وسەتىن بولدى.
– اۋدانداعى كوپ بالالى وتباسىلارعا بارىنشا قولداۋ كورسەتىپ جاتىرمىز. قازىر كوپ بالالى جانە الەۋمەتتىك جاعدايى ءتومەن 58 وتباسى ءۇي كەزەگىنە ءتىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە ۇشەۋى «التىن القا», ون ەكەۋى «كۇمىس القا» يەگەرلەرى. ولاردىڭ دا ءماسەلەسىن رەتىمەن شەشەمىز, – دەيدى اقسۋ اۋدانىنىڭ اكىمى ەسىم بازارحانوۆ.
الاكول اۋدانىندا دا باسپانا زاردابىن تارتىپ جۇرگەن كوپ بالالى وتباسىلار بار. قازىر اۋداندا كوپ بالالى جانە الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن 1384 وتباسى ەسەپكە الىنعان, ولاردىڭ ىشىندە 165 اۋلەت تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە تۇر ەكەن. جەتىسۋ كاسىپكەرلەرىنىڭ ىزگى اكتسياسىنىڭ اياسىندا اۋدانداعى ىسكەر ازاماتتار 6 بىردەي وتباسىنا ءۇي ساتىپ الىپ بەرىپ, قۋانىشقا كەنەلتتى. مىسالى, ەكپىندى اۋىلىنداعى «مايقىنوۆ ە» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ەرمەك مايقىنوۆ اۋىلداسى, «كۇمىس القا» يەگەرى قاراقات سارتباەۆاعا 7 بولمەلى ءۇيدى سىيعا تارتتى. ءۇيى مەن كۇيى كەلىسىپ, قۋانىشقا كەنەلگەن تاعى ەكى كوپ بالالى وتباسى قابانباي اۋىلىنان بولدى. وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى, «قابانباي جولاۋشى تاسىمالى» سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى قانات قوجابەكوۆ پەن الاكول اۋداندىق مەشىتى تىزە قوسىپ, ەكى اۋلەتكە بىردەن ءۇيدىڭ كىلتىن تاپسىردى. «كۇمىس القا» يەگەرى سۆەتلانا اقشولاقوۆا مەن زويا ستارچەنكونىڭ وتباسى ەندى ءوز شاڭىراقتارىندا ءومىر سۇرەدى. ال «دوستىق – تازالىق» سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى شالقار جاقسىباەۆ بولسا قىزىلاششى اۋىلىندا تۇراتىن مۇقتاج وتباسىنا 4 بولمەلى باسپانا الىپ بەردى.
دەرەك بويىنشا, الماتى وبلىسىنىڭ قالتالى ازاماتتارى بۇگىنگە دەيىن ەلۋدەن استام كوپ بالالى وتباسىنا باسپانا الىپ بەرىپتى. بۇل يگى ءىس جالعاسا بەرەتىنى انىق. دەمەك, مەملەكەت پەن مەتسەناتتار بولىپ تىزە قوسسا, الەۋمەتتىك جاعىنان ءالسىز قورعالعان ساناتتاعى ادامداردى تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ ماسەلەسى وڭ شەشىمىن تابا بەرەتىنى ءسوزسىز. الماتى وبلىسى