سەيسەنبى, 9 ءساۋىر 2013 1:35
بۇل اڭگىمەنى ەل ىشىنە «قوساي شەجىرەشى», «قوساي شەشەن», «قوساي بارىمتاشى» دەگەن ءۇش لاقاپ اتىمەن تانىلعان, 93 جىل جاساپ 1953 جىلى ومىردەن وتكەن قاريادان ەستىگەن ەدىم.
جاسى توقساننان اسسا دا ەڭكىش تارتا قويماعان, ات جاقتى, اشاڭ ءجۇزدى, وڭ قاباعى سالبىراپ ويلى جانارىن بۇركەپ, ۇزىن سالالى ساۋساقتارىنىڭ بۋىنى سۋ جاعاسىنداعى بالدىر قوعا سەكىلدى بىلقىلداپ تۇراتىن ول اۋىلدىڭ ورتاسىنداعى قورجىن باس جاپپا تامىنان شىعىپ,
سەيسەنبى, 9 ءساۋىر 2013 1:35
بۇل اڭگىمەنى ەل ىشىنە «قوساي شەجىرەشى», «قوساي شەشەن», «قوساي بارىمتاشى» دەگەن ءۇش لاقاپ اتىمەن تانىلعان, 93 جىل جاساپ 1953 جىلى ومىردەن وتكەن قاريادان ەستىگەن ەدىم.
جاسى توقساننان اسسا دا ەڭكىش تارتا قويماعان, ات جاقتى, اشاڭ ءجۇزدى, وڭ قاباعى سالبىراپ ويلى جانارىن بۇركەپ, ۇزىن سالالى ساۋساقتارىنىڭ بۋىنى سۋ جاعاسىنداعى بالدىر قوعا سەكىلدى بىلقىلداپ تۇراتىن ول اۋىلدىڭ ورتاسىنداعى قورجىن باس جاپپا تامىنان شىعىپ, تاۋ ەتەگىندەگى بوز جۋسانى بۇرقىراعان بيىك دوڭگە بارىپ جايعاسقاندا, جوعارعى اۋىلداعى وكشەباسار ىنىلەرى – بۇركىتى ەسىگىنىڭ الدىنداعى تۇعىردا وتىراتىن, ءبىر توپ كوكقاسقا قۋماي تازىسى بار ىسقاق پەن تومەنگى اۋىلداعى ەنى مەن بيىكتىگى بىردەي بايقاسقا كوپ كەشىكپەي جانىنان تابىلاتىن. ماگنيتكە تارتىلعان تەمىردىڭ ۇگىندىسىندەي توپىرلاپ اۋىل بالالارى دا سولاي قاراي جۇگىرەتىن. سول جولى ءبىز جەتكەندە اڭگىمە جاڭا عانا باستالعان ەكەن.
«ەرتەدە البان رۋىندا ەرلىگى ەلىنە ۇران بولعان التى باتىر وتكەن. سولاردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى قالىبەك باتىر. قازاق پەن قىتاي شەكاراسىندا وتىرعان ءبىر ەلدىڭ ءۇش عاسىرعا جۋىق تاريحى مەن تۇلعالارى ۇمىت بولماسا ەكەن», دەدى دە شەجىرە قارت ءبىر ءسات ءۇنسىز قالدى.
ءبىز اڭگىمەسىن جالعاستىرسا ەكەن دەپ ەنتەلەپ جاقىنداي تۇستىك. ول كوپ كۇتتىرمەدى.
* * *
«جاۋ جوق دەمە, جار استىندا, ءبورى جوق دەمە, بورىك استىندا» دەگەن ساقتىقتى التايدان باستاپ الاتاۋعا دەيىنگى جەردىڭ شەكاراسىن ء(ححى عاسىرعا) بىزگە دەيىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي كۇزەتىپ, قورعاپ, ءبىر قىتايدى ىشكە كىرگىزبەگەن قازاق بالاسى ۇمىتا قويماعان ەدى… ولار سوناۋ جەتى اتاسىنان بەرگى قاعازعا ەمەس, جۇرەككە جازىلعان ءۇردىستى بۇزبادى. ات جالىن تارتىپ مىنگەن ەركەك كىندىكتىسى بەس قارۋىن سايلاپ, جاراۋ تۇلپارىن ماماعاشقا بايلاعان ءداستۇرىن قاز-قالپىندا ساقتادى. قازىر دە كوكسۇڭگى نايزاسى بوساعاسىندا, جاراۋ ات ءار ءۇيدىڭ ماماعاشىندا بايلاۋلى.
ءبىز كەيبىر كورشىلەر سەكىلدى قامال, قورىق سوققان قالادا ءومىر سۇرمەسەك تە الاڭسىز, قام-قارەكەتسىز, بەي-بەرەكەت وتىرماپپىز. سوندىقتان دا وسىنشا بايتاق جەرگە يە بولىپپىز. كەڭ دالاسى تىلسىم قورعانى ەدى. ونىڭ قۇپياسىن تابا الماي تالاي جاۋى جەر جاستانعان.
قالىبەك باتىردىڭ بۇكىل ەلىنىڭ ءتىرشىلىگىنە ازىق بولعان قاپتاعان قالىڭ ءتورت ت ۇلىك مالى سارتوعايدان باستاپ تەمىرلىك وزەنىنىڭ شاتقالىنان جوعارى قۋلىق تاۋدىڭ كۇنگەيىمەن, سيىردىڭ بۇيرەگىندەي الاسا تاۋدىڭ ساي-سالاسىندا قىستاپ شىعاتىن. سول جىلى دا ۇيرەنگەن قونىسىن وزگەرتپەگەن ەدى.
كوكتەمدە تاۋ مەن دالا كەرەمەت كوكتەدى. بوز دالانىڭ قىزعالداعى مەن سارعالداعى قۇلپىرىپ, تورعايوتى, بەتەگە, جۋسانى السىنداپ, ءبۇر جاردى. ەرتە لاقتاعان قاراقۇيرىق, كيىك قورا-قورا بولىپ كوكپەكتى مەن اعاناس جازىعىن كەرنەپ كەتتى. بوزتورعايى كوگىلدىر اسپاندا شىرقاپ, تىرشىلىك ەرەكشە شىرايلانىپ, جازى دا جايدارلى باستالدى. نوسەردەن كەيىنگى اقباس تاۋلاردىڭ اراسىن جالعاعان كەمپىرقوساق الۋان قۇبىلعان جىبەك جىپتەن اۋمايتىن ەدى. سول ىرىستى, تىنىستى جەرگە كۇز دە كەلگەن.
جەر شارىندا ەكى-اق جەردە وسەتىن قاسيەتتى ەرەندى (ياسسين) بۇل ەل «اۋليە اعاش» دەيدى. سول اۋليە اعاشتان باستالاتىن الۋان ءتۇرلى تال-تەرەك, قايىڭ, قاراعاش, نەشە ءتۇرلى بۇلدىرگەن, ءشوپ التىن كۇزدىڭ اسىل مونشاعىن تاعىنعان. ويدىم-ويدىم جىمىنا, جىقپىلىنا ارشا, قىلشا, توبىلعى, تورىڭعى قاۋلاي وسكەن سارتوعايدىڭ ەكى قاپتالىنداعى جارتاستى جاعالاپ, مونشاقتاي ءتىزىلىپ ارقار مەن تاۋتەكە وتكەندە باتىر ءلاززات الاتىن.
وسى شارىن تۇعىلىنىڭ كەڭ تۇبەگىنە تىگىلگەن قالىبەك باتىردىڭ ون ەكى قانات بوز ءۇيى قازىر ۇكىلەنىپ كوزگە ەرەكشە كورىنەدى. سوعان ىرگەلەس ءۇش ءۇي تۇر. بىرىنە قوناعىن ءتۇسىرىپ اياق سۋىتسا, ەكىنشىسىندە داستارقان دايارلاپ, ۇشىنشىسىنە دە قوناقتار تۇنەپ شىعاتىن. اقوردانىڭ اينالاسىنداعى اراسى ءاۋ دەگەن داۋىس جەتەتىن جەردەگى ات تاعاسىنداي يىلگەن ۇركەردەي شوعىر اقبوز ۇيلەردە كەلىپ-كەتكەندەردى كۇتەتىن باتىردىڭ قىزمەتشىلەرى تۇرادى.
سارتوعايدىڭ تابيعاتى جايلى-اق. قاتال دەگەن جەلتوقسان, قاراشا, اقپان ايلارىنىڭ وزىندە تۇندە جاۋعان قار كۇندىز ەرىپ, توعاي ءشوبى قىستا دا السىنداپ جاتادى.
قالىبەكتىڭ ورداسى تىگىلگەن سوڭ-اق, بۇل جاققا ات ءىزى سۋىمادى. كىم كەلىپ, كىم كەتپەدى. كەشە عانا قاشقارلىق سىيلاستارى بولدى. بىرىندە بار دۇنيە بىرىندە جوق, «بارماساڭ, كەلمەسەڭ جات بولاسىڭ, الماساڭ, بەرمەسەڭ سارت بولاسىڭ», دەپ شىعىس تۇركىستاندى مەكەندەگەن حالىقتار بەكەر ايتپاعان. ەۋروپا مەن ازيانى جالعايتىن جىبەك جولىنىڭ قاقپاسىندا جايعاسقان قالىبەك سەكىلدى بۇل ەلدىڭ باسشىلارى شەكارادان ەلگە, وتكەن جولاۋشىنى دا, كەتكەن كەرۋەندى دە ءبىلىپ, باقىلاپ وتىرادى. باتىردىڭ اينالاسىنداعى شارۋامەن اينالىسىپ جۇرگەن ەل – كولدەنەڭ كوزگە مالشى سەكىلدى كورىنگەنىمەن, جەمە-جەمگە كەلگەندە ەسەسىن ەشكىمگە جىبەرمەيتىن ەرجۇرەك ساربازدار. سارتوعاي مەن تەمىرلىك وزەنىنىڭ كۇنباتىسىنداعى قوپالىنىڭ سوناۋ الاسا تاۋىنا دەيىنگى كەڭ جازىعى, قۋلىق تاۋىنىڭ وڭتۇستىك شىعىسىنداعى اسپانعا كوك سۇڭگى نايزاداي شانشىلعان ايت, «ادىلبەكتىڭ اقشوقىسىنان» باستاپ, ءبىر زاماندا جەر قازىناسىن زەرتتەگەن اعىلشىندار «التىننىڭ قويماسى» («اتومني كرەپس») دەپ كەتكەن, كۇنباتىس قاپتالىنان قاراعاندا بوتاسى ولگەن بوز ىنگەنگە ۇقسايتىن ءبىر ءتۇپ اعاش ءوسپەگەن سارىتاۋدىڭ قارسىسىنداعى الاتاۋدىڭ شەتمەركىسىنە دەيىنگى جەر – ايت رۋىنىڭ ەنشىسى.
سارتوعايدىڭ كۇنشىعىس قاباعىنان ارعى قارادالا قورعاس پەن قالجاتقا دەيىنگى ارالىقتاعى كورشىلەرى سۇيەرقۇلدىڭ شوعانىنىڭ ۇمبەتى (شاجا بالالارى), جارتى, قوجبانبەت, شىبىلدىڭ قوڭىربورىك اتاسى وتىرعالى نە زامان. ارقايسىسىنىڭ ونىنشى ۇرپاعى وتىن جاعىپ, ءتۇتىنىن تۇتەتكەن التىن بوساعا.
اڭىز وقيعانىڭ اي-جىلىن ناقتىلاپ دالەلدەمەيدى. الايدا ول بولاشاققا تاريحتىڭ شىندىعىن جەتكىزگەندىگىمەن باعا جەتپەس قۇندى قازىنا. وسى قۇندىلىعىمىزعا قۇلاق سالىپ, كوڭىل بولسەك, بۇل جەر-سۋدى جوعارىداعى البان رۋلارى ءۇيسىن مەملەكەت بولعاننان بەرى مەكەن ەتىپ وتىرعانى انىق, دەگەن ەدى قوساي شەجىرەشى.
رايىمبەك باتىر باستاعان ساربازدار 1759 جىلى قىتاي مەن قازاق جەرىنىڭ شەكاراسىنا بەلگى ەتىپ تاريحي كوكتاستى قويعاننان كەيىن قۋلىق تاۋىنىڭ ەڭ بيىك شوقىسىنا جورىق جولىن بىرگە وتكىزگەن ساربازدار جەڭىس جالاۋىن قاداعاننان بەرى تاۋ قويناۋىنا قونىستانعان ەلدى مەكەن جالاۋلى اتانعان. قارلىعاشتىڭ ۇياسىنداي وسى اۋىلداعى بوزىمنىڭ يگىلىگىنەن تارايتىن ونشاقتى ۇيدەن باسقاسى – ايت, قالىبەك باتىردىڭ ءۇش بالاسى باعاي, نياز, باۋىستىڭ ءۇرىم-بۇتاعى. شالكودە جايلاۋىنىڭ ەتەگىندەگى قاراسازدان باستاۋ العان (اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ تۋعان جەرى) مىڭ بۇلاق جينالىپ ەتەگىندەگى تەڭىزدەن شىعىپ قالعان جايىن بالىقتىڭ جونىنداي كەگەن ءدوڭنىڭ باۋىرىن سوعا اعىپ, وسى جالاۋلى ەلدى مەكەنىنىڭ ىرگەسىنەن وتەدى.
قوسايدىڭ «ءۇيسىن مەملەكەتى بولعانى انىق» دەگەن تۇجىرىمىنىڭ جانى بار ەكەنىن كەيىن بىلدىك. عۇلاما عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ: «بۇل جەردى مەكەندەگەن ۇلى ءجۇزدىڭ تۇقىم-تۇقيانى شىڭعىس حاننىڭ زامانىندا دا, قالماق شاپقىنشىلىعىندا دا تۋعان جەرىنەن ەشقايدا كەتپەگەندىكتەن, جىلجىماعاندىقتان قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ نەگىزى بولدى» دەيدى. (الماتى, 1961 ج. قاز.عا., تولىق جيناعى 5-توم).
ورتامىزدا وتىرعان قوساي كەۋدەسىن تىكتەپ, اۋىل ىشىندەگى بار قوزعالىستى شولا قارادى دا اڭگىمەسىن قايتا ساباقتادى.
– المەرەك باتىردىڭ كەلەتىنىن ەستىگەلى قالىبەك باتىر تىنشىپ وتىرا المادى. اعايىننىڭ ايتاتىن سىرى از با, كوپ. تىرشىلىكتە ءبىر ديدارلاسۋدىڭ ءوزى ءبىر باقىت قوي. جازدا باقاناسقا بارعاندا ەمىن-ەركىن اعايىنشا سويلەسۋدىڭ ءساتى تۇسپەپ ەدى. ات اياعى جەتەتىن جەردەن كەلگەن اعايىندار وسىنداي باسى قوسىلعاندا شالقىپ ءان ايتىپ, جىر تەربەدى. القاقوتان وتىرىستا اقتارىلعان اتالى ءسوز, ارمان تىلەك پەن قونايداي قۇرمەتتى اعايىنعا جاسالعان سىي-سياپاتتىڭ كوڭىل تەڭىزى شەكسىز بولدى. ەندى مىنە, باسى تاعى قوسىلماق.
– باتىر اقىرىن اياڭداپ اڭعارداعى جاياۋ تۇگىلى اتتى ادام وتە المايتىن اساۋ شارىن وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى جاپىراعى كۇزدىڭ التىن شاپاعىمەن بويالعان شوق-شوق تال-تەرەكتى, قاراعاش, قايىڭدى ارالاي ءجۇرىپ ءۇيىنىڭ جوعارى جاعىنداعى كەڭ تۇبەكتىڭ ورتاسىندا تۇرعان قالىڭ بۇتاعى اۋدەم جەردى كولەڭكەسىمەن كومكەرگەن, دىڭىنە ءۇش ادامنىڭ قۇشاعى جەتپەيتىن, قاشان, قاي زاماندا, كىمنىڭ ەككەنى بەلگىسىز جۋان (ياسسين) اۋليە اعاشتىڭ تۇبىنە بارىپ توقتادى.
ول بۇل كۇندە ءۇش قارقارا اتالاتىن وزەن مەن كەگەن سۋى قوسىلىپ شارىن اتالاتىن شاتقالدىڭ باسىنداعى تيەكتاستان جوعارى بەتىنە جىلت-جىلت ەتىپ (مۇنايدىڭ) مايى شىعىپ جاتاتىن قاراسۋدىڭ وپپا ۇيىعىنا باتىپ بارا جاتقان كوك بۋرانى شۋداسىنان ۇستاپ جالعىز ءوزى سۋىرىپ شىعارعانىن كورگەندە الاتاۋ مەن قاراتاۋدىڭ باۋرايىن مەكەندەگەن ەل كوزىنىڭ تىرىسىندە ابىز دەپ ارداقتاعان شوعان ابىز: «ءيا, ءتاڭىرىم! كوز بەن ءتىلدىڭ سۇعىنان ساقتا؟» دەپ تىلەۋىن تىلەگەن ون سەگىز جاستاعى قالىبەك ەمەس, ابىزدىڭ سول ادال تىلەۋى اللاھتىڭ قۇلاعىنا شالىنعان بولار, سەگىز ۇلى سەگىز اۋىل بولعان, بۇكىل ايت اۋلەتى اتىن ۇران ەتكەن قالىبەك باتىر ەدى.
بوزبالا شاعىنداعى جالپاق جاۋىرىندى, سۇڭعاق بويلى بالاۋسا دەنەسى تولىسىپ تولعان. قۇداي تاعالا ەلدەن ەرەكشە سىيلاعان ۇزىن بىلەكتىڭ بۇلشىق ەتى شاربولاتتاي, جۋان قارۋلى ساۋساعىمەن اساۋ بەستىنىڭ قۇلاعىنان ۇستاعاندا تەگەۋرىنگە شىداماي ەكپەتىنەن تۇسكەنىن كورگەندەر «قۇلا تۇلپاردىڭ جالىن ايىرىپ جىبەرگەندىكتەن تاريحتا جالايىر اتانعان ۇلى ناعاشىسى قابىل حانعا تارتقان» دەيتىن («شىڭعىسحان» (2012 ج.) رەسپۋبليكالىق تاريحي-ەتنولوگيالىق ادەبي كوركەم جۋرنال. 2 ءنومىر «قابىل حان, قۇلا تۇلپار جانە شەجىرەشى قوساي»153 بەت).
ءبىر كەزدەگى قايراتتى قالىڭ شاشىنا اقكۇمىس ارالاسىپ, كيىك تاناۋلى قىزىل شىرايلى دوڭگەلەك جۇزىنە ۋاقىت ءوز ورنەگىن سالعان. تالاي-تالاي قيقۋلى قىم-قۋىت سوعىستا جاۋىن قاق جارا شايقاسسا دا تابيعات بەرگەن زور تۇلعانىڭ قۋاتى بولار, بىردە-ءبىر رەت دەنەسىنە نايزا قادالىپ, قىلىش جاراقاتتاماعان ەكەن. ول ماۋەلى بۇتاقتاعى اسەم سىرعاداي كوزدى ارباعان ۇساق جاپىراقتىڭ اراسىنان توگىلگەن كۇن ساۋلەسىنە ويلانا كوز تاستاپ تۇرىپ تابيعاتقا تاڭعالدى. «وسىنشاما الىپ اعاشتىڭ جاپىراعى نەتكەن نازىك» دەپ ءبىر ءسات بوگەلدى.
باتىر اياق جەتەتىن جەردەگى شەبەرلەردى الدىرىپ, ادام جانىنا كەرەكتى دۇنيە-م ۇلىكتىڭ نە ءتۇرىن جاساتتى. زامانىنا قاراي ون ەكى قانات اقبوز ءۇيدىڭ شاڭىراعىن دا, كەرەگە, ۋىعىن دا, ەسىگىن دە ورنەكتەتتى. ءتىرى پەندەنىڭ جان دۇنيەسىن تەبىرەنتىپ, سيقىرلى اۋەز شىعاراتىن تالاي-تالاي دومبىرا, قوبىز ومىرگە كەلدى. اتاقتى باتىردىڭ قولونەرگە ەرەكشە كوڭىل بولەتىنى اينالاداعى ەلگە الدەقاشان تاراپ كەتكەن-ءدى.
دۇنيەگە ۇرپاق كەلگەن سوڭ قىرىق كۇننەن كەيىن وسى قاسيەتتى اۋليە اعاشتىڭ بۇتاعىن كەستىرىپ, قابىعىن سۋعا قايناتىپ, وعان ءسابيدى شومىلدىرىپ, ءدىڭى كەپكەن سوڭ شەبەرگە شىڭ تاستان تاماتىن ماڭگىلىك مايمەن مايلاتىپ, بۇعىنىڭ تەرىسىمەن قاپتاتىپ قارۋ-جاراقتارىنا ساپ سايلاتىپ, ەر-تۇرمانىن شاپتىراتىن.
قالىبەك باتىر دا ومىرگە كەلىپ-كەتەتىن كوپ قوناقتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن تۇسىنگەندىكتەن, بايلىق, اتاق-داڭققا قۇمار بولماعان. ول ۇرپاق الدىنداعى پارىزىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, سول مىندەتىن ادال اتقارۋ ءۇشىن كۇرەستى. ول سىرتتان قاراعان ادامعا شوڭ دەنەلى بولىپ كورىنگەنىمەن, شيراق قيمىلدايدى. وزەنگە سۇعىنا جاتقان قاتار شوككەن قوس تۇيەدەي قارا تاسقا سەكىرىپ شىقتى. قاشقارلىق شەبەرگە تىكتىرگەن قونىشى تىزەسىن جاپقان قىرىم ەتىكتىڭ تابانى تاسقا جابىسىپ, بويىن تەز تىكتەدى. سول ساتتە كۇمىسپەن قاپتالعان كەمەر بەلدىكتىڭ وڭ جاعىنداعى قانجاردىڭ قىنى جالت ەتىپ كۇنمەن شاعىلىستى. ول اۋىل ىشىندە وسى قانجارىنان باسقا قارۋ اسىنبايتىن.
سارتوعاي جاقتان ءبىر شوعىر قارا قارعا قالقىپ اسپانعا كوتەرىلدى. وڭ قاپتالداعى كەرەگە تاستىڭ قالىڭ قۇرى قۇرقىلداپ ەدى وعان كەكىلىك, ءشىل قوسىلىپ, توعاي گۋىلدەپ كەتتى.
«ياپىر-اي, مىنا اۋليە اعاشتىڭ قالىڭ جاپىراعى توڭىرەكتى جاڭعىرتقان وزەننىڭ گۇرىلىن دە, اڭ مەن قۇستىڭ ءۇنىن دە وتكىزبەيدى ەكەن-اۋ» دەپ ويلادى ول.
باقاناسقا بارىپ-قايتقانداعى العان اسەرى ۇشان-تەڭىز ەدى. ەلدىڭ سىيلى ازاماتتارىن ەرتكەن قالىبەك باتىر ق ۇلىق تاۋدان ەرتە اتتانىپ, مويناق كەزەڭىنەن اسىپ, اقتوعايدان ءوتىپ, ەكى قاپتالىنا توبىلعى, تورانعىدان باسقا ءبىر ءتۇپ اعاش وسپەگەن, قالماقتارمەن سوڭعى شايقاستا سۋ تاپپاي قىسىلعاندا رايىمبەك باتىر ايباتتانا اقىرىپ جارتاستىڭ تۇبىندەگى جىلعاعا نايزاسىن شانشىعاندا تۇنبا بۇلاقتىڭ كوزى اشىلىپ, كەيىن جاعاسىنا ءبىر ءتۇپ ءماجنۇنتال ءوسىپ, «رايىمبەك بۇلاعى» اتالعان تورىايعىر تاۋىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى كوزگە ەرەكشە كورىنەتىن «ويرانتوبە» دەگەن جەردە ءوزى ەڭ سوڭعى رەت قالماقتىڭ اعاناس باتىرىمەن جەكپە-جەككە شىعىپ: «قازاق حالقى قارۋسىز جاۋىنىڭ قانىنا قولىن بۇلعامايدى!» دەپ ولتىرمەي كەتكەن اعاناس باتىردىڭ اتىمەن اتالاتىن اق جازىقتى قيىپ, بارتوعايدىڭ جەلكەسىمەن ءجۇرىپ, تابان قاراعايدى اينالا اسى جايلاۋى ارقىلى البان سايعا ايالداپ, ءۇشىنشى كۇنى باقاناستاعى ءالمەرەك باتىردىڭ ون ەكى قانات اقورداسىنىڭ الدىنداعى مامااعاشقا كۇن ەكىندىگە تايانعاندا ات باسىن تىرەگەن.
جۇرگەن كىسىگە جەر الىس ەمەس ەكەن. جول بويى ەسىگىن ىلمەي جاتاتىن كەڭ پەيىل اۋىل. «قۇدايى قوناقپىن!» دەسە قۇشاق جايا قارسى العان. بىرىندە تۇستەنىپ, ەكىنشىسىندە ات اياعىن سۋىتىپ شارشاماي, شالدىقپاي تىڭ جەتتى.
تىلسىم تابيعات قۇدىرەتىمەن تەك قۇمنان عانا تۇراتىن جوڭعار تاۋىنىڭ قاقپاسىنان ەبىنىڭ جەلى سوققاندا ءالى ەشبىر ءتىرى پەندە ەستىمەگەن اۋەز شىعاراتىن (ورىستار» پويۋششيە گوري» دەيتىن) باسقالقان, اياققالقان شوقىلارىنان باستاپ سوناۋ دا سوناۋ بالقاش كولىنە دەيىنگى القاپتى ەنشىسى بولىنبەگەن جۋساننىڭ ءار تۇبىندە ءبىر قوزىسى جاتاتىن باي اۋلەت بوزىمنىڭ ەرلىگى ەلىنە ۇران بولعان المەرەك باتىرى مەن قىستىقتىڭ ەسكەنە باتىرىنىڭ ءۇرىم-بۇتاعى قونىستانعان.
بۇرىن دا بار قۋانىشىنا ورتاق قالىبەكتى بۇل جولى المەرەك باتىر بايدىبەك اتاسىنىڭ ءۇشىنشى ۇلى جولمامبەت باتىردىڭ بالاسى ىستىنىڭ قونايىمەن دوستىعىنىڭ قۇرمەتىنە ورتاق بولسىن دەپ ارنايى شاقىرعان. اتتان ءتۇسىپ جاتقان قالىبەك باتىردى كورگەن المەرەك باتىر قۇشاعىن جايا ۇمتىلدى. وتتى جانارى كىمگە دە بولسا مەيىرىمنىڭ نۇرىن توگىپ تۇراتىن ەر تۇلعالى, جالپاق جاۋرىندى, دالاسىنداي دارقان پەيىلدىڭ يەسى المەرەك قوناي مەن قالىبەكتى تانىستىردى.
قونايدىڭ اتاق-داڭقىنا قالىبەك تە سىرتتاي قانىق ەدى. شامامەن ءحVىى عاسىردىڭ ورتاسىندا ىستى, ويىقتىڭ جولىمىنان تارايتىن ءبىر اۋىل, ازناباي بولىستىڭ كەزىندە بولۋ كەرەك, سارىارقاعا بارىپ ارعىننىڭ ازۋلى توبىقتىسى مەن قاراكەسەك اتاسىنىڭ ورتاسىندا ءۇشىنشى ۇرپاعى ومىرگە كەلگەنشە سىيلاسىپ تۇرىپتى دەگەن ءسوز ەل اۋزىنا ەرتە تاراعان.
سول قونايدىڭ وتكەن جىلى قاراتاۋدىڭ ەتەگىندەگى باۋىرى دۋلات شىمىردان, ءوزى كەتكەن تالاستىڭ بويىن كەڭ جايلاعان ءتۇپ اتاسى ىستىدان, الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى شاپىراشتى مەن قوردايدان تومەنگى شۋ بويىنداعى قالىڭ دۋلات جانىستان قونىس سۇراپ كەلگەنىن دە ەستىگەن. بۇل ءبىرىنشى كەلۋى ەمەس, ءۇشىنشى رەت كەلۋى ەدى.
قاراكەسەك پەن توبىقتى رۋىمەن عاسىرعا جۋىق سىيلاسقان, قۇدا-جەكجات بولعان قونايدىڭ كەڭ قولتىق سارىارقانىڭ ەلىنەن قالاي كەتكەنى جايلى قوساي شەجىرەشى ەشتەمە ايتپاعان ەدى. ونىڭ جايىنا مەن كەيىن قانىقتىم. توبىقتى قۇنانباي سۇلتاننىڭ اكەسى ءوسكەنبايدىڭ زامانداسى, اتاقتى كەڭگىرباي بيدىڭ كىندىگىنەن تاراعان تۇقىمى, اقشاتاۋ پوليمەتالل كومبيناتىنىڭ ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولعان, ۇلتتىق سالت-ءداستۇردىڭ بىلگىرى, ەل زەردەسىندە ساقتالعان شەجىرە اڭىزدىڭ جاناشىرى 70 جىلدىق مەرەيتويىنا ءبىر اي قالعاندا 2009 جىلى ومىردەن وتكەن قايىر قويانباەۆ بىزگە ءبىراز سىر شەرتكەن.
…قوناي اۋليە جازدا سارىارقانىڭ كەڭ جازىعىن ەمىن-ەركىن جايلاپ, قىستا مويىنتىدان ارعى, قازىر پويىز قاس-قاعىم ءسات توقتاپ وتەتىن بوساعا دەگەن ايالداما بەكەتتىڭ كۇنباتىسىنداعى قولدىڭ سالاسىنداي ساي-سالالى تاۋدى قىستاپتى (مەن ول جەردى كوردىم). ارقانىڭ اق بورانى تەرەڭ سايدىڭ بەتىن سىيپاي سوققاندا سالا-سالا سايعا تۇسكەن قار قاتپاي, قانىتتاي ۇگىتىلىپ قوي مەن جىلقى تەۋىپ جايىلىپ قىستان شىعاتىن شۇرايلى جەر ەكەن.
العاشقى قار تۇسەر مەزگىلدە قوناي جايلى قىستاۋى بوساعاعا بارىپ قونىپتى. بۇل كۇننىڭ قىسقارىپ ءتۇننىڭ ۇزارعان شاعى ەمەس پە, اينالاداعى ەلىنىڭ جايىن بىلۋگە اتتانىپ كەتكەن قوناي كەشكى ءىڭىر قاراڭعىلىعى تۇسە اۋىل شەتىنە ىلىككەندە ەسىگىنىڭ الدىندا تۇرعان ءبىر توپ اتتىلىنى كورەدى. بۇل كوكبورى كەرنەي جارلىعاپ باتىر ەدى. ول اتتان تۇسپەي: «كىم بار؟» دەپ داۋىستايدى. ۇيدەن قوناي اۋليەنىڭ بايبىشەسى شىعىپ امانداسىپ: «ۇيگە ءتۇسىڭىز؟» دەپ وتىنەدى. جارلىعاپ: «راحمەت نيەتىڭىزگە. سۋسىن بار ما ەكەن؟» دەيدى. بايبىشە قايتا كىرىپ ۇلكەن توستاعانمەن قويدىڭ ايرانىن ۇسىنادى. جارلىعاپ باتىر ايراندى ىشپەي ات ۇستىندە تۇرعان كۇيى قامشىسىن ەكى بۇكتەپ ايراندى تورتكە ءبولىپ قايىرىپ بەرىپ: «وتاعاسىنا سالەم ايتىڭىز» دەپ ءجۇرىپ كەتىپتى. كەلىپ-كەتكەن توپتى سىرتىنان كورگەن قوناي اتىن بايلاپ, ۇيىنە كىرىپ, قۇندىز جاعالى ءماۋىتى شەكپەنىن كەرەگە باسىنا ءىلىپ تۇرىپ بايبىشەسىنەن: «جاڭاعى كەلگەن كىمدەر؟» دەپ سۇراپتى. بايبىشەسى بولعان جايدى قاز-قالپىندا ايتىپتى. جاۋاپ قاتپاي توردەگى جۇمساق ورنىنا جايعاسقان قوناي ورتاداعى لاۋلاعان وتقا ءبىر ءسات ويلانا قاراپ وتىرىپ: «ەندى ءبىزدىڭ ەلگە قايتۋىمىز كەرەك ەكەن» دەپتى.
…المەرەك باتىردىڭ شاقىرۋىمەن كەلگەن قونايدى كورشىلەس جالايىر رۋىنىڭ يگى جاقسىلارى بىرىنەن كەيىن ءبىر قوناققا شاقىرىپ, قۇرمەتتەيدى.
اعا بالاسى قونايدىڭ قايتاتىن كۇنىنە وراي المەرەك باتىر قارقارا جايلاۋىنىڭ ەتەگىندەگى قالىبەك باتىردى, سەگىزسارى, بيەكە ءبيدى, ءشىلىكتى وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى نۇرا جازىعىن مەكەندەگەن باۋىرى قىستىق ەسكەنە باتىردى, الما اراساننان كولسايعا دەيىنگى تاۋدىڭ يەسى قىزىلبورىك ءاجىباي باتىردى, كورشىسى جالايىر ەسكەلدى بي مەن وراق باتىر باستاعان سىيلاس زامانداستارىن تۇگەل شاقىرعان ەدى. ءتۇنى-بويى ساۋىق-سايران سالعان اعايىن-تۋىس جايلى جاتىپ, جاقسى تۇرادى. اقساقالدار وتىراتىن كەڭ ۇيگە مول داستارقان قايتا جايىلىپ, المەرەك باتىر قونايدىڭ جولسەرىكتەرىنە شەكپەن جاۋىپ, ات مىنگىزەدى. توردە وتىرعان قوناي اعايىننىڭ بۇل ىقىلاسىنا ريزاشىلىعىن بىلدىرگەندە المەرەك باتىر:
– قوناي ەكەۋمىز تۇستاس بولعانمەن, سەنىڭ جولىڭ ۇلكەن. ەكى-ءۇش جىلدان بەرى ەلگە كەلىپ-كەتىپ ءجۇرسىڭ. ارعىن اعايىنداردىڭ پەيىلى, كوڭىلى كەڭ بولعانىمەن, ءوسىپ-ونگەن ەلگە جەر قۇشاعى تارلىق ەتەدى. ەندى مىنا اعايىندارىمنىڭ الدىندا بۇيىمتايىڭدى ايت. نە قالاساڭ دا ءسوزىڭدى جەردە قالدىرماۋعا تىرىسامىز, دەيدى.
ءسال ۇنسىزدىكتەن كەيىن قوناي:
– باتىر, قۇرمەتىڭە كوپ-كوپ راحمەت! كوڭىل سىيسا, ءبارى سياتىن سارىارقا قازاققا تارلىق ەتپەيدى. تەك تۋىس, باۋىر, ۇرپاق ءبىرىن-ءبىرى كورمەسە, تامىرى قاي جەردەن ءنار الاتىنىن بىلمەسە, جات بولىپ كەتەتىن سەكىلدى. سەندەردى كورگەننەن بەرى ءجۇز جاساعاندايمىن. وزەن-كولىڭدە اققۋ ۇشىپ, قاز قونادى ەكەن. قىرىڭ كيىك, سۋىڭ بالىق ناعىز ورتا شارۋانىڭ وتانى بولاتىن جەر ەكەن, دەپ ۇندەمەي وتىرىپ قالادى. ول زاماننىڭ ادامدارى وسى سوزدەردەن-اق استارىندا نە جاتقانىن بىلگەن عوي, بۇيىمتايىن تۇسىنەدى.
وسىدان كەيىن المەرەك باتىر:
– باۋىرىم, ءار زاماننىڭ ءبىر سۇرقىلتايى بولعان. سول سۇرقىلتايلاردىڭ وزبىرلىعىنان ءبىز, ءبىز دەگەنىم قازاق, نە كورمەدىك. ىقىلىم زاماننان بەرى كەلە جاتقان اتاقونىسىڭ – ىستىقكولدەگى التىن ۇياڭنان ايىرىلىپ, اعايىندى ۇشەۋىڭ ۇشكە ءبولىنگەندەرىڭ تاريحتان بەلگىلى. ءبىز كورمەگەن وتباسىڭا, اعايىن-تۋىستارىڭا تىلەگىم, ويىم ورىندالدى دەپ قايت. سۋى مەن قىرىنا قىزىققان باقاناس قاشان كەلسەڭ دە سەنىكى! دەپتى. سول جيىلىستان قالىبەك باتىر المەرەكتىڭ مارتتىگىنە ريزا بولىپ قايتقان. قوناي قاجىنى قۋانا قۇتتىقتاپ, تۇستىك جەرگە دەيىن قۇرمەتتەپ شىعارىپ سالادى.
كەلەر جىلدىڭ كوكتەمىندە المەرەك باتىردىڭ بۇكىل ەلى باقاناستان كوشىپ, قاپشاعايدان جوعارى شارىننان تومەنگى ەكى قاپتالى جىنىس توعاي ىلە وزەنىنىڭ بويىنا قونىستانادى. سودان بەرى باقاناستى جولمامبەت باتىردىڭ ءۇرىم-بۇتاعى مەكەندەپ كەلەدى.
…قالىبەك باتىردىڭ اۋىلىن بەتكە الىپ جولعا شىققان المەرەك باتىر جاڭا قونىسى نۇرلى جازىعىنداعى ۇكىلى كامشات بورىكتەي يلان ء(ۇش جىلدا ءبىر رەت گۇلدەيتىن ەمدىك ءشوپ) شوقىسىنىڭ سولتۇستىگىنەن ەرتە اتتاندى. بۇعىتى تاۋىن بوكتەرلەپ, جولداعى قىستىقتىڭ شويقاراسى, ونتوعارى, جايىنى, ماياسارى وتىرعان اۋىلدارعا سوقپادى. المەرەك باتىر كەشەگى قالماقتارمەن شايقاستا بۇل جولمەن ءتۇن دەمەي, كۇن دەمەي تالاي وتكەن. دىتتەگەن ۋاعىندا جەتتى. انە-مىنە كەلىپ قالار دەپ الاڭ كوڭىلمەن وزەن بويىندا جۇرگەن قالىبەك باتىر قيا قاپتالداعى جالعىزاياق جولمەن تومەن ءتۇسىپ كەلە جاتقان ءبىر شوعىر اتتىنى كوردى. الدىنداعى تۋلاعان تەڭىز تولقىنىندا جۇزگەن التىن كەمەدەي كۇلتەقۇلا ات ۇستىندەگى المەرەك باتىر كوزىنە شوقتاي باسىلدى…
…قوساي شەجىرەشى اڭگىمەسىن ءۇزدى. ويتكەنى, بۇل كەزدە ورىستەن قايتقان ءبىر تابىن سيىردىڭ الدى جالاۋلىنىڭ بەت الدىنداعى وۋ ءبىر زامانداعى كەگەن وزەنىن بويلاي وسكەن جىنىس توعايدان قالعان ءبىر بەلگى – جالعىز ءتۇپ «باتەكباي تالدىڭ» تۇبىندەگى وتكەلدەن وتكەن ەدى…
دوسان جانبوتا.
الماتى.